قايرات كوشەسىمەن ءجۇرىپ كەلەمىن. پريستانسكايا كوشەسىن كەسىپ وتسەڭىز, ءتۇزۋ جولعا تۇسەسىز. بىراق ءسال جۇرگەندە الدىمنان شوجە قارجاۋباي ۇلى داڭعىلى شىقتى. بۇل جەردە ۇلكەن اينالما جول بار. وسى جەرگە كەلگەندە قايرات كوشەسى ۇزىلەدى. سونداي ۇزىك-ۇزىك كوشە.
وسى ساتتە مەنىڭ ويىما: «قايرات پەن سەمەيدى نە بايلانىستىرادى؟» دەگەن ساۋال كەلدى. ەكى ۇلكەن بايلانىسى بار ەكەن. ەڭ اۋەلى – ازاتتىق جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن قاھارمان وعلاننىڭ جاس ءتانى سەمەي توپىراعىن جامىلىپتى. ال اقتىق ۇكىمى وقىلعان جەرى, ياعني سوتى وسى سەمەيدە بولدى. قايرات رىسقۇلبەكوۆتى قايتا جەرلەۋ وقيعاسى ەسىمە ءتۇستى دە, سول ءجايتتى كوزىمەن كورگەندەردىڭ ءبىرى جۇماش كەنەبايعا تەلەفون شالدىم.
– جەلتوقسانشىلاردى قارالاۋ جاعىندا جارماقان تۇياقباەۆ تا بولعان. بىراق ول كەيىننەن جەلتوقسانشىلار اقتالعان كەزدە حالىقتان كەشىرىم سۇراپ, قاتەلەسكەنىن مويىنداعان. ال قايراتتىڭ سۇيەگىن اۋەلى سەمەيدەن اباي اۋدانىنا قاراي شىعار بەرىسكە, قازىرگى اەروپورت جاققا, اي دالاعا كومىپ كەتكەن. ونى ايتقان ادام قايراتتىڭ سۇيەگىن كۇزەتكەن ورىس ەكەن. سودان سۇيەگىن الىپ, مۇسىلماندار زيراتىنا قويعان كەزدە مەن دە بولدىم, – دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە الاڭدا سول كەزدەگى جوعارعى پروكۋرور ەلەمەسوۆ تە بولىپ, كوتەرىلىسشىلەرگە «كەتىڭدەر, تاراڭدار» دەگەن.
ءاليحان وماربەكوۆ «قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ قابىرى قالاي تابىلدى؟» دەگەن ەستەلىگىندە اقسۋات اۋدانىنىڭ تۋماسى, ۇلتى نەمىس البەرت الەكسەي ۇلى فۋنت دەگەن ازامات, ءوزى قازاقشاعا سۋداي كورىنەدى, قايراتتىڭ ءمايىتىن كومگەن كەزدە ۇيىلگەن توپىراققا لوم تاستاپ كەتىپتى. كەيىن تۋىستارى ىزدەستىرگەندە, سول بەلگى ارقىلى قايراتتىڭ اسىل سۇيەگىن تاۋىپ بەرەدى.
مەن تاعى ءبىر كولدەنەڭ جاتقان گەتە كوشەسىنە كەلىپ تىرەلدىم. بۇل جەردە رىسقۇلبەكوۆ كوشەسى تاعى ۇزىلەدى. جولدىڭ ورتاسىندا «بالجان» دەگەن بالالار ورتالىعى تۇر. ودان وتكەندەگى كولدەنەڭ كوشە – ءازىلحان نۇرشايىقوۆ. بۇدان كەيىن ق.رىسقۇلبەكوۆ كوشەسى تاعى جالعاسىپ بارادى دا, «ەلەمەسوۆ» كوشەسىنە تىرەلەدى. قىسقا كوشە وسىمەن تۇيىقتالادى. بۇل ەلەمەسوۆ كىم دەيسىز عوي, جوعارىدا جۇماش كەنەباي اعامىز ايتقان – پروكۋرور ەلەمەسوۆ.
ءمان-جايدىڭ انىق-قانىعىن ءبىلىپ الماق ءۇشىن, قايراتتىڭ سوتىندا اۋدارماشى بولعان دوس كوشىمگە حابارلاستىم.
– ءيا, ول كەزدە جوعارعى پروكۋرور ەلەمەسوۆ-تۇعىن. بىراق قايراتتىڭ سوتىندا ول ەمەس, باسقا ەكى پروكۋرور بولدى. قازىر قاتەلەسپەسەم, ءۇش ادام ءولىم قۇشتى, ەكى ادامعا ءولىم جازاسى كەسىلىپ, 99 ازامات سوتتالدى. مىنە, سونىڭ بارىندە, ياعني جەلتوقسانشىلاردى قارالاۋ جاعىندا ەلەمەسوۆ تە بولعان. ونىڭ اتىنا كوشە بەرۋ – ادىلەتسىزدىك. مەن دە بىرەۋلەردەن ەستىپ ەدىم, – دەپ كەيىس ءبىلدىردى ول.
سايكەستىك پە, تاعدىر ما, تىلسىم با, بەلگىسىز. وسى رەتتە دوس مىرزا تاعى ءبىر قىزىق دەتالدى ايتىپ ەدى.
– ەسىمدە قالعانى, قايرات سوتتا ەكى ولەڭ وقىدى. ءبىرى – «ەي, پروكۋرور!» دەپ باستالىپ, تۇرمەدەگى جاعدايىن باياندايتىن ولەڭ, ەكىنشىسى – «اقتىق ءسوزى», ياعني بارشامىزبەن قوشتاسۋى ەدى. سوتتىڭ توراعاسى ەفيم گرابارنيك دەگەن ەۆرەي ماعان «ولەڭدى اۋدارىپ بەر» دەدى. مەن: «ولەڭ اۋدارىلمايدى. ول اكە-شەشەسىمەن قوشتاسۋ باعىتىندا جازىلعان» دەدىم. سوتتا جالعىز قايرات ەمەس, تايجۇماەۆ تا, كۇزەمباەۆ تا وزدەرىن وتە جوعارى ۇستادى. تورتەۋىنىڭ قاسقيىپ تۇرعان سۋرەتتەرى دە بار ەمەس پە؟ سوسىن ەسىمدە قالعانى: سوت باستالاردىڭ الدىندا بۇلاردىڭ بارلىعىن مويىنداتپاق بولىپتى. سوتقا تەلەۆيزيا وكىلدەرىن شاقىرىپ: «سەندەر كىنالى ەكەندەرىڭدى مويىندايسىڭدار ما؟» دەگەندە, جىگىتتەردىڭ بارلىعى «مويىندامايمىز!» دەيدى ءبىراۋىزدان, – دەيدى ول.
مەنىڭ ويىمنان «ەي, پروكۋرور!» دەپ باستالادى دەگەن ولەڭى شىقپاي قويدى. ىزدەپ تابا المادىم. دالا قاتتى سۋىق, كەش ءتۇسىپ كەتكەن ەدى. ۇيگە قايتتىم, بىراق جىلىنباستان بىردەن ماكەن ۋاقتەگىنىڭ «قايرات جانە جەلتوقسان كوتەرىلىسى» دەگەن كىتابىن پاراقتاپ وتىرسام, پروكۋرور ەلەمەسوۆتىڭ اتى-ءجونى اتالادى ەكەن.
«قايراتتى ولتىرگەن كىم؟» دەگەن تاراۋدا: «1987 جىلدىڭ جاڭا جىلىندا ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «الماتىدا ءبىر توبەلەسكە قاتىستى» جەلەۋىمەن قايرات رىسقۇلبەكوۆتى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا تۇراتىن ناعاشىسى – مادiبەك اسانباەۆتىڭ ۇيىندە دەمالىپ جاتقان جەرىنەن تاڭعا جۋىق ۇستاپ اكەتەدى… كەيىننەن, كوپشىلىككە ءمالىم بولعانداي, اسا تەرگەۋشى ا.ل. دۋباەۆ دەگەننىڭ ايار دا زىميان ارەكەتتەرىمەن قايراتقا نەشە ءتۇرلى ايلا-شارعىلار قولدانىلا وتىرىپ, سەرگەي ساۆيتسكيدىڭ ولىمىنە تىكەلەي كىنالى ەتەدى. قازاق كسر-ءى جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى كوللەگياسىنىڭ توراعاسى ە. گرابارنيكتىڭ 1987 جىلى 16 ماۋسىمداعى ۇكىمىمەن قايرات رىسقۇلبەكوۆ – ەڭ جوعارى جازا – ءولىم جازاسىنا – اتۋعا بۇيىرىلدى. قازاق حالقىنىڭ قاھارمانىنا جابىلعان جالعان ايىپتاۋلارمەن شىعارىلعان بۇل ۇكىم حالىق زاسەداتەلدەرى ا. تۇسىپبەكوۆا مەن ل. يۋسۋپوۆالاردىڭ, مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى ە. بايمۇحانبەتوۆتىڭ, قوعامدىق ايىپتاۋشىلار ج. جۇماباەۆ, م. تولىسباەۆا, ا. ورازوۆتاردىڭ قولداۋلارىمەن شىعارىلدى. سول كەزدە رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ت. ك. ايتمۇحانبەتوۆ, پروكۋرورى ع. ب. ەلەمىسوۆ ەدى», دەپ جازىلىپتى («وركەنيەت», الماتى 2001 ج. 12-بەت).
مىندا «پوكۋرور ع. ب. ەلەمىسوۆ» دەپ جازىلسا, جوعارىدا ايتىلعان ەستەلىكتەردە دە ونىڭ ەسىمى اتالادى. قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى جاس قايراتتى تۇرمەدە قانىشەر ۆلاسەنكو دەگەن جەندەت ءولتىردى دەيتىن بەيرەسمي دەرەك كوپ. مۇنى ويلاساڭ, بويىڭدى شاراسىزدىق پەن نامىس كەرنەيدى. پەندە بالاسىنىڭ وتكەنگە جۇرگىزەر ۇكىمى جوق قوي.
ال «پروكۋرور ەلەمەسوۆ» جايىن مەن بۇرىن سەمەيدەگى زيالى قاۋىمنىڭ اۋزىنان كوپ ەستىگەم. قايراتتىڭ كوشەسىمەن ونىڭ كوشەسىنىڭ قيىلىسۋى – پارادوكس. ءبىر سەمەي عانا ەمەس, ەگەر 2GIS كورسەتكەن دەرەككە سەنسەك, «عالىم ەلەمەسوۆ كوشەسى» دەگەن كوكشەتاۋ, شورتاندى قالالارىندا دا بار ەكەن. بىلتىر 95 جىلدىعى تويلانىپ, كوكشەتاۋدا ەسكەرتكىشى بوي كوتەرگەن كورىنەدى.
كىمنىڭ كىم ەكەنىنە تورەلىك ايتۋدان اۋلاقپىز. الايدا ادىلەتتى قازاقستاندا ءتول تاريحىمىز ءادىل باعالانىپ, تۇلعالارعا لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە, وتارشىلدىق كەزەڭدە جانە سوۆەتتىك داۋىردەن قالعان, ەسكى يدەولوگيالىق اتاۋلاردان ارىلۋ – ماڭىزدى ماسەلە.
2023 جىلى تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ونوماستيكا سالاسى تاريحي سانا-سەزىمدى جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى يدەولوگيالىق قۇرالى ەكەنىنە ايتا كەلىپ:
«جالپى, ونوماستيكا سالاسىن تارتىپكە كەلتىرگەن ءجون. بۇل شارۋا كەشەندى جانە دايەكتى تۇردە ءبىر ورتالىقتان اتقارىلۋعا ءتيىس. ونوماستيكا بۇل – اتا-بابالارىمىزعا بايلانىستى يا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ تۋىسقاندارىنىڭ ءىسى ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىڭ شارۋاسى. وسى سالاداعى بارلىق راسىمدەردى ءىس جۇزىندە رەتتەۋ ماڭىزدى. وندا ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىگىمەن قاتار, جالپىۇلتتىق باسىمدىقتار دا ەسكەرىلۋى كەرەك», دەگەن ەدى.
اباي وبلىسى
