عالىمداردى قولداۋ قاي دەڭگەيدە؟

قارجىلاي جانە الەۋمەتتىك ىنتالاندىرۋ

بۇعان دەيىن دە تالاي رەت جاز­عانبىز, دەسە دە قايتالاۋ ار­تىق­تىق ەتپەيدى, عىلىمنىڭ دا­مۋى قارجىلاي قولداۋعا تىكە­لەي تاۋەلدى. ويتكەنى كەيبىر ما­ڭىزدى زەرتحانالىق جۇمىس­تار, عى­لىمي زەرتتەۋلەر, كۇردەلى سى­ناقتار كولەمدى قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان بۇل سالادا ەكو­نوميكالىق دەمەۋگە ءمان بەرمەۋگە بولمايدى. وسى جانە وزگە دە بيۋروكراتيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرىن سارالاساق, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگى تاراتقان اقپاراتتا حابار­لان­عانداي, عىلىمدى مەملەكەت­تىك قارجىلاندىرۋ كولەمى 2025–2027 جىلدارعا 531,1 ملرد تەڭ­گە­گە دە­يىن ۇلعايتىلدى. عى­لىم­دى دامىتۋعا جانە ساتىپ الۋ راسىم­­دەرىن جەڭىلدەتۋگە باعىت­تال­عان زاڭدار قابىلداندى. سونى­مەن قاتار پرەزيدەنت جانىن­داعى ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ جوعارى عىلىمي ۇيىم تۇرىندەگى جاڭا مارتەبەسى انىق­تالدى. يننوۆاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىمدى قولداۋ ءۇشىن بىر­ىڭعاي تەرەزە بولاتىن جانە ۆەن­چۋرلىق قارجىلاندىرۋدى تار­تاتىن عىلىم قورىنىڭ مار­تە­بە­سى كەڭەيتىلدى. عىلىمي قىز­­مەت­كەرلەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن عىلىمي ۇيىمدار قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ جالاقىسى 18%-عا ارتتى, ال عىلىمي اتاقتار ءۇشىن قوسىمشا اقىلار 50 اەك-كە ء(بىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرى 3932 تەڭگە ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل 196 600 تەڭگە بولادى) دەيىن ءوستى. جوعارىدا اتالعاندار – عىلىم­دى دا­مىتۋ اياسىندا قابىلدانعان ءىس-شارالار.

ەندى جاس عالىمدارعا ارنال­عان قولداۋ تەتىكتەرىنە ويىسساق, ­جالپى, ەلدە عىلىمي زەرتتەۋ­لەرمەن 425 ۇيىم اينالىسادى, ­بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا ­11-گە كوپ. عىلىمي قىزمەتكەرلەر ­سانى 25,4 مىڭ ادامعا جەتتى, ونىڭ ­46%-ى – جاس عالىمدار. عالىم­داردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ارت­تىرۋ جانە عىلىمعا جاس كادر­لاردىڭ كەلۋىن ىنتالاندىرۋ ماق­ساتىندا 2024 جىلى 560 جاس عالىم پاتەرگە قول جەتكىزدى. ونىڭ 290-ى «وتبا­سى بانكىمەن» بىرلەسىپ ىسكە اسىرى­لاتىن ارنايى يپوتەكا­لىق باع­دارلاما اياسىندا, ال 25-ءى وتەۋسىز نەگىزدە تۇرعىن ءۇي الدى. 2025 جىل­دىڭ باسىنان بەرى 36 جاس عالىم تەگىن پاتەر يەلەندى.

سونداي-اق «جاس عالىم» باع­­­دارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 2021–2024 جىلدار ارا­­لىعىندا گرانتتىق قارجى­لان­دىرۋعا 16 كونكۋرس وتكىزىلدى, سونىڭ ناتيجەسىندە 2 مىڭنان اسا عىلىمي جوبا ىسكە اسىرىل­دى. جىل سايىن عىلىمعا قوس­قان ۇلەسى جانە عالىمداردى ىنتا­لاندىرعانى ءۇشىن 2000 اەك ء(بىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرى 3932 تەڭگە ەكەنىن ەسكەرسەك, 2000 اەك ­7 ملن 864 مىڭ تەڭگە بولا­دى مول­­شە­­رىندە 50 «ۇزدىك عى­لىمي قىز­مەتكەر» سىيلىعى بەرىلەدى. دوك­تورلاردى دايارلاۋعا مەملە­كەت­تىك ءبىلىم تاپسىرىسى ءوسىپ جاتىر. ماسەلەن, ەگەر 2022 جانە 2023 جىلدارى دوكتورانتۋراعا بەرىلەتىن گرانتتار سانى تيىسىنشە 1815 جانە 1919 گرانتتى قۇراسا, 2024 جىلى 2919 گرانت ءبولىندى.

كاسىبي ءھام وندىرىستىك دەمەۋ

وسى كۇنى عىلىمدا شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان كوپ تۇيتكىل ءبىر عانا ەلگە ءتان ەمەس, جاھاندىق ماسە­لەگە اينالعاندارى جەتەرلىك. مۇن­دايدا عالىمدارىمىزعا شە­تەلدىك ارىپتەستەرىمەن سەرىكتەس­­تىك ورناتۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل رەت­تە تاعىلىمدامالاردىڭ ورنى ەرەكشە. وسىعان وراي ەلىمىزدە الەم­­دەگى جەتەكشى زەرتتەۋ ورتالىقتا­رىن­دا 500 عالىمنىڭ جىل سا­يىن عى­لىمي تاعىلىمدامالار­دان وتۋىنە جاعداي جاسالىپ وتىر. بۇگىندە 1475 تاعىلىمداما بە­رىلدى. بۇل عىلىمعا جاستاردىڭ كە­لۋىنە جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, زەرت­­تەۋ ينفراقۇرىلىمىن نى­عاي­­­تۋعا ىقپال ەتەدى.

عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىن­داعى بايلانىستى نىعايتۋ – اسا ماڭىزدى ءىس. مۇنىڭ ءساتتى مىسالى – عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەسسيالار. بۇگىندە «قازاقمىس», «قازاتومونەركاسىپ», «ERG», «قاز­مينەرالس», «قارمەت», «قازاق­ويلاقتوبە», «قازمىرىش» سياق­تى ءىرى كاسىپورىندارمەن بىر­لەسىپ, ەل وڭىرلەرىندە وسىنداي 12 سەسسيا وتكىزىلدى. عىلىمي-تەح­نولوگيالىق سەسسيانىڭ قورى­تىن­دىسىندا ۇكىمەت جا­نىن­داعى جوعارى عىلىمي-تەحني­كا­لىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىنا 11 تەحنيكالىق تاپسىرما ۇسى­نىلدى. وسىلايشا, عىلىمي-تەح­نيكالىق تاپسىرمالاردىڭ جال­پى كولەمىنىڭ 10%-ىن ءىرى كاسىپ­ورىندارمەن ناقتى جۇمىس ناتي­جەلەرىنە نەگىزدەلگەن. سونى­مەن قاتار 2024 جىلدىڭ باسى­نان جەر قويناۋىن پاي­دالانۋشىلاردىڭ عىلىمى مەن تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا كۇردەلى سالىمداردان 1%-ىن اۋدا­رۋ­دىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى.

باعدارلامالىق-نىسانالى قار­­جىلاندىرۋ شەڭبەرىندە جو­عارى وقۋ ورنى بازاسىندا عىلى­مي ينفراقۇرىلىمدى كۇشەيتۋ جانە كاسىپورىندارمەن ارىپتەستىكتە زاماناۋي زەرتحانالارمەن تەحنو­لوگيالىق پاركتەر, ينجيني­رينگ ورتالىقتارىن قۇرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ايتا­لىق, وسى عىلىمي جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا 10 زەرتحانا اشىلدى, 5 سپين-وفف تسەحتارى, 3 ستارتاپ ىسكە قوسىلدى, 468 ملن تەڭگەگە جەكە ۇيىمدارمەن عىلىمدى قاجەت ەتەتىن قىزمەتتەر شىعارۋ­عا 14 شارت جاسالدى, 788,9 ملن تەڭگە جەكە قوسا قارجىلاندىرۋ تارتىلدى. سونىمەن قاتار ەلى­مىز­دىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ء(ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ق.سات­باەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ, ل.ن.گۋمي­لەۆ اتىنداعى ەۇۋ) كۇر­دەلى عىلىمي مىندەتتەردى شە­شۋ­گە, وزىق زەرتتەۋلەردى دا­مى­­­تۋعا جانە حالىقارالىق ىن­تى­­ماق­تاستىق­تى نىعايتۋعا ارنال­عان 3 سۋپەركومپيۋتەر بار. اكادەميا­لىق كلاستەردىڭ جالپى ونىمدىلىگى – 2 PFLOPS.

ال وتاندىق عالىمداردىڭ عى­لىمي ازىرلەمەلەرى ءارتۇرلى سالا­دا قولدانىلىپ كەلەدى. مىسالى, بالقاشتا Satbayev University مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرت­تەۋ­شىلەرى ازىرلەگەن بىرەگەي تەحنولوگيا بويىنشا تازارتىل­عان سەلەننىڭ العاشقى پارتياسى شى­عارىلدى. سونىمەن قاتار بيو­لوگ-پروفەسسور دوس سارباسوۆ باس­­تاعان Nazarbayev University عا­لىمدارى قاتەرلى ىسىككە قارسى ءدارى ويلاپ تاپتى. «DVC» دەپ اتالاتىن ءدارى-دارمەكتىڭ قۇرامىنا س ءۆيتامينىنىڭ جوعارى دوزاسى جانە تومەن كونتسەنتراتسياداعى مىشياك كىرەدى. پرەپارات گليۋكوزانى سىڭىرەتىن قاتەرلى ىسىك كلەتكالارىنا اسەر ەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل پرەپارات پاتسيەنتتەرگە وڭ اسەر ەتىپ, كلينيكالىق سىناقتىڭ ەكى باستاپقى كەزەڭى­نەن ءساتتى وتكەنىن ەسكە سالعان ءجون. د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ عالىمدارى قازاقستان­دا العاش رەت تراۆماتولوگيا, نەي­روحيرۋرگيا, جاق-بەت حيرۋر­گياسى, ونكولوگيا جانە راديولوگيا ءۇشىن وتاندىق يمپلانت دايىندادى. ءا.ساعىنوۆ اتىن­داعى قاراعاندى تەحنيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە عالىمدار مەتال­لۋرگياداعى كورروزيامەن كۇ­رەسۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ءادى­سىن – «ساقتاۋ» كورروزياعا قار­سى جابىن ازىرلەدى. وسىعان قوسا ءبىز­دىڭ زەرتتەۋشىلەر قازاق تىلىن­دە جاساندى ينتەللەكتىنى دامى­تۋعا باعىتتالعان «KazLLM» ۇل­كەن تىلدىك مودەلىن ازىرلەدى. «KazLLM» قازاق تىلىندەگى ماتىندىك اقپاراتتى وڭدەۋ, اۋدارۋ جانە تالداۋ, سونداي-اق قازاق ءتىلىن زاماناۋي تەحنولوگيالارعا ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمدەر جاساۋعا ىقپال ەتەدى.