فوتو: اقوردا
«باۋىرلاس قوس حالىقتىڭ تاريحى – تامىرلاس, سالت-ءداستۇرى جانە مادەنيەتى – ۇقساس. قولىمدا بىرقاتار تاريحي دەرەك بار. مىسالى, ۇلى جىبەك جولى قازىرگى قازاقستان مەن يران دالاسى ارقىلى وتكەن. ۇلى جىبەك جولى تەحنولوگيانىڭ, ءدىننىڭ تارالۋىنا, سونداي-اق مادەني-رۋحاني قاتىناستىڭ تەرەڭدەۋىنە ىقپال ەتتى. يران مۇراعاتتارىندا قازاق حاندىعى جانە قازاقتىڭ جاۋجۇرەك حالىق ەكەنى تۋرالى جازبالار ساقتالعان. تاۋكە حان مەن شاح سۇلتان حۋسەين اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناعان. ەكى ەل وكىلدەرى ماسكەۋدە كەزدەسىپ, يران ەلشىسى قازاق دالاسىنا ساپارمەن كەلدى دەگەن تاريحي مالىمەتتەر بار ەكەن. ابىلقايىر حان ءنادىر شاحقا ەلشى جىبەرىپ, بايلانىستى دامىتۋعا نيەت بىلدىرگەن. تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىندەگى تايقازان يران شەبەرى ابدەلازيز شارافۋددين تەبريزيدىڭ شەبەرحاناسىندا جاسالعان. قازاق تىلىندە پارسى سوزدەرى كوپ. عالىمدار تىلدىك قورىمىزداعى پارسى سوزدەرىنىڭ ۇلەسى 4 پايىز دەپ سانايدى. ولاردىڭ اراسىندا: استانا, پايدا, كورپە, داۋرەن, ءدارى, دارۋمەن, اۋلا, ورازا جانە تاعى باسقا سوزدەر بار. بۇگىندە يراننىڭ سولتۇستىگىندەگى گۇلستان پروۆينتسياسىنىڭ گورگان, باندار-تۇرىكمەن جانە كۇمبەد-كاۆۋس قالالارىندا 5 مىڭنان استام قازاقتار تۇرادى. فيردوۋسيدىڭ «شاحناماسى» مەن ونىڭ كەيىپكەرلەرى تۇران حالىقتارىنا دا جاقىن. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي فيردوۋسي, حافەز, ساادي سياقتى پارسى شايىرلارىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىس بولعان. يران دەلەگاتسياسى اكەلگەن كونە قولجازبالاردىڭ كوشىرمەلەرى ءXVىىI عاسىرداعى قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنە ارنالعان. ۇسىنىلعان 27 قولجازبادا قازاق حاندىعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى, كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى, ايماقتاعى باسەكەلەستىك, تۇركىستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى, رەسەي پاتشالىعىنىڭ قازاق ايماقتارى مەن حاندىقتارىنا قاتىستى ارەكەتتەرى تۋرالى ساراپتامالار بار. سونداي-اق قازاق دالاسىندا كومىر, تەمىر, مىس, قورعاسىن جانە بيريۋزا كەنىشتەرىنىڭ تابىلىپ, ولاردى ءوندىرۋ ماسەلەسى سيپاتتالعان. وتە قىزىقتى دەرەكتەر بار, سىزگە كوپ راقمەت, پرەزيدەنت مىرزا», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قازاق حالقى پارسى جۇرتىن ەجەلگى وركەنيەتتىڭ زاڭدى مۇراگەرى رەتىندە جاقسى بىلەتىنىن جەتكىزدى.
«ەلدەرىڭىز تاياۋ شىعىس پەن ەۋرازيانى جالعاپ تۇر. سوڭعى جىلدارى يراننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى ارتىپ كەلەدى. بۇل ءسىزدىڭ جانە يران باسشىلىعىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. قازاقستان يراننىڭ جەتىستىكتەرىنە ءاردايىم قۋانادى, بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىن تىلەيدى. حالىقتارىمىزدىڭ ىنتىماعىن بەكەمدەي ءتۇسۋ جانە تابىستارىن ەسەلەۋ – ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز. قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا كۇش بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنى ءسوزسىز», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋدارىپ, وسى ساپاردىڭ ناتيجەسىندە ءوزارا بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ء«بىز بۇگىن شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا ناتيجەلى كەلىسسوزدەر وتكىزدىك. ءوزارا ىقپالداستىققا تىڭ سەرپىن بەرەتىن باسىم باعىتتاردى تالقىلادىق. قوس تاراپ ماڭىزدى ۇكىمەتارالىق قۇجاتتارعا قول قويدى. يران – قازاقستاننىڭ ساۋدا-ەكونوميكا سالاسىنداعى وتە ماڭىزدى سەرىكتەسى. وسى ورايدا ءوزارا تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردىق. وتكەن 10 ايداعى ساۋدا-ساتتىق كولەمى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا ارتتى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىشتى ارتتىرا تۇسۋگە كەلىستىك. بۇعان الەۋەتىمىز تولىق جەتەدى. ينۆەستيتسيا – ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان سەرىكتەستىك كەپىلى. قازاقستاندا 700-گە جۋىق يران كومپانياسى بار. بۇل كومپانيالار نەگىزىنەن ونەركاسىپ, ينفراقۇرىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاننىڭ ىسكەرلىك قاۋىمداستىعى دا يران ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋدا. كاسىپكەرلەرىمىز تاۋ-كەن, كولىك-لوگيستيكا, ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە قاتىستى ءتۇرلى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ءبىز سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى قولداۋعا, ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا ارقاشان دايىنبىز. وسى رەتتە يران كومپانيالارىن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ءىرى جوبالارعا اتسالىسۋعا شاقىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىندا كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋگە مول مۇمكىندىك بار.
ء«بىز ەلدەرىمىزدىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ۇتىمدى جەردە ورنالاسقانىن ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. قازىر ەۋروپا مەن قىتاي اراسىندا قۇرلىق ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ شامامەن 85 پايىزى قازاقستان ارقىلى وتەدى. وسى رەتتە سولتۇستىك – وڭتۇستىك كولىك ءدالىزىن جانە قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىرجول باعىتىن دامىتۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە. بۇل – ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ماڭىزدى جوبا. قازاقستان تەمىرجولداردى جاڭعىرتۋ, كولىك جولدارىن سالۋ, سونداي-اق كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىن كەمە قاتىناسىن جانداندىرۋ جۇمىسىن قولعا الدى. يران ينۆەستورلارىن وسى باستامالارعا اتسالىسۋعا شاقىردىق. قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن جەكە سەكتور وكىلدەرىنە ارنايى ۇسىنىستار دايىنداپ, قولايلى جاعداي جاساۋعا ءازىرمىز. ءبىز يراندى وڭتۇستىك شىعىس ازياعا جانە افريكا قۇرلىعىنا شىعاتىن «قاقپا» رەتىندە قاراستىرامىز. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, يران باسشىلىعىنا باندار-ابباس قالاسىنداعى شاحيد رادجاي پورتىنان قازاقستانعا جەر تەلىمىن بەرگەنى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم. بۇل قادام ەكى ەل ىقپالداستىعىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىنى ءسوزسىز», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى وڭىرارالىق بايلانىستار ءوزارا ىنتىماقتاستىعىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرۋگە ءتيىس دەپ سانايدى.
«قازىر قازاقستاننىڭ بىرقاتار وبلىسى مەن يراننىڭ پروۆينتسيالارى اراسىندا سەرىكتەستىك قاتىناس ورناعان. ءبىز يران كاسىپكەرلەرىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا بىرلەسكەن ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قۇپتايمىز. بۇل قادام قازاقستاندا يران شيكىزاتىنان دايىن ءونىم جاساۋعا, ونى ايماق ەلدەرىنە تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى اۋىل شارۋاشىلىعىن ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى سالاسىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان يران نارىعىنا استىق جانە باسقا دا ءداندى-داقىل تاسىمالدايدى. مىسالى, بىلتىر 500 مىڭنان استام توننا ارپا جەتكىزدىك. ونىڭ كولەمىن بىرنەشە ەسە كوبەيتۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. وسى ماسەلەنى ماسۋد پەزەشكيان مىرزامەن جان-جاقتى تالقىلادىق. قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋعا جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە باسا ءمان بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, وسى سالاعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن باسقارۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانۋ ءۇشىن ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا كەلىستىك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تاراپتار كەلىسسوزدەر بارىسىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, زامان تالابىنا ساي ءىت شەشىمدەر قابىلداۋ جانە عىلىمي ىزدەنىستى تەرەڭدەتۋ باعىتىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە كەلىسكەن.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس قاشاندا ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ التىن كوپىرى سانالاتىنىنا توقتالدى.
«جوعارى مارتەبەلى ماسۋد پەزەشكيان باستاعان قۇرمەتتى قوناقتارىمىز يران مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قازاق تاريحىنا قاتىستى بىرقاتار كونە قولجازبانىڭ كوشىرمەسىن اكەلگەن ەكەن. وندا ءXVىىI عاسىرداعى ۇلت شەجىرەسى مەن مادەنيەتى تۋرالى قۇندى دەرەكتەر بار. بۇل قۇجاتتار عالىمدارىمىزعا سول كەزەڭدەگى قازاق حاندىعىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. وسى رەتتە مەن قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترىنە يراننىڭ ءتيىستى مەكەمەلەرىمەن بىرلەسىپ, ەلىمىزدە كونە قولجازبالار كورمەسىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردىم. سونداي-اق ءبىز يران تاراپىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاق جەرىندە ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇراسىنا ارنالعان تاريحي-مادەني كەشەن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋ جولدارى دا تالقىلانعان. بۇل ورايدا ەكى ەلدىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءوزارا تاجىريبە الماسىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە جەتىستىكتەرىمەن ءبولىسۋ ماسەلەلەرىن ويلاستىرماق.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ماسۋد پەزەشكيانمەن حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسقانىن ايتتى.
«قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ, سانكتسيالىق قىسىمدار مەن ساۋدا سوعىستارىنىڭ ۋشىعا تۇسكەنىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىردىك. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەدەلى تومەندەپ كەتكەنىنە قاتىستى وي بولىستىك. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ونىڭ قارارلارى مەن جارعىلارىن قاتاڭ ساقتاۋ, حالىقارالىق قۇقىق ۇستەمدىگىن ىلگەرىلەتۋ جانە ادىلدىك قاعيداتتارىنا بەرىك بولۋ تۋرالى ورتاق ۇستانىمعا كەلدىك. ءبىز بارلىق تەكەتىرەستەر مەن جانجالداردى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ وتتىك. قازاقستان مەن يران حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىقپالداستىعىن الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرا بەرەدى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان مەن يراننىڭ كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىگىن نىعايتۋ حالىقتارىمىزدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى. بۇل ورايدا تاراپتار ءوزارا دوستىق پەن باۋىرلاستىققا نەگىزدەلگەن بايلانىستاردى بەكەمدەي بەرەدى.
يران پرەزيدەنتى قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىرىپ, قوناقجايلىق تانىتقانى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
«يران ورتالىق ازيا وڭىرىمەن تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناسقا ايرىقشا ءمان بەرەدى. قازاقستان – ايماقتاعى ماڭىزدى سەرىكتەسىمىز ءارى كاسپي تەڭىزى ارقىلى شەكتەسەتىن كورشىمىز. جوعارى مارتەبەلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستىق. ءبىز كوپتەگەن باعىتتاعى, اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءوندىرىس, تاۋ-كەن, كولىك-لوگيستيكا, عىلىم, مادەنيەت, جاڭا تەحنولوگيالار سالالارىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى تالقىلادىق. كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىن تاياۋ كەلەشەكتە كورەمىز دەپ ويلايمىن. حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ەكى ەلدىڭ ۇستانىمدارى ورتاق», دەدى ماسۋد پەزەشكيان.
ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق قۇجاتتاردى الماسۋ ءراسىمى ءوتتى.
