– بەرىك نوعاي ۇلى, جوعارى قاداعالاۋ, جالپى پروكۋراتۋرا جۇيەسىندەگى جاڭاشىلدىق تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. قازىرگى سىن-قاتەرلەردىڭ وسكەنىنە قاراي پروكۋراتۋرا دا ءوز قاداعالاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز.
– ءيا, راسىندا دا, بۇگىنگى ترانسفورماتسيالىق ۇدەرىستەر قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىپ وتىر. وزگەرىستەردىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى, جەكە قاۋىپسىزدىگى جانە قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن, سونداي-اق ولاردىڭ مۇلكىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ۇدەرىستەردىڭ يدەولوگيالىق نەگىزى – پرەزيدەنت جاريالاعان «زاڭ مەن ءتارتىپ» تۇجىرىمى. بۇل قاعيدات قوعامدىق قۇقىقتىق سانانى جاڭارتۋدىڭ نەگىزى بولا وتىرىپ, حالىقتىڭ جان-جاقتى قولداۋىنا يە.
ماۋسىم ايىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى وسى يدەولوگەمانى ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋداردى. بۇل تەزيس پرەزيدەنتتىڭ قاراشا ايىنداعى جارلىعىندا جالعاسىن تاپتى. وندا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسى, تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتتى ەنگىزۋ ارقىلى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ, حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
وسى ماقساتتا پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەت فورماتى قايتا پايىمدالىپ, ادامعا باعدارلانۋ جانە ۋاقتىلى ءىس-قيمىل جاساۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ جوعارى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارى بولىپ سانالاتىندىقتان, سەرۆيستىك ءتاسىلدى جاقسارتۋ ماقساتىندا قاداعالاۋ فۋنكتسيالارى جەتىلدىرىلىپ, IT شەشىمدەر ەنگىزىلىپ جاتىر.
– قاداعالاۋ قىزمەتىندە «ادامعا باعدارلانعان» جانە سەرۆيستىك ءتاسىل قالاي كورىنىس تاباتىنىن ايتىپ وتسەڭىز؟
– ادامعا باعدارلانعاندىق – زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى باعىتى جانە قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ باستى ولشەمى. بۇل قاعيدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنان
تۋىندايدى. «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» بۇل پرەزيدەنتتىڭ بەرىك ۇستانىمى جانە بارلىق مەملەكەتتىك ورگانعا قويىپ وتىرعان تالابى.
قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ باستى كورسەتكىشى – ازاماتتار مۇددەسىنىڭ قورعالۋى جانە جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋى. سوندىقتان الەۋمەتتىك سالا, ەڭبەك, تۇرعىن ءۇي, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكولوگيا جانە وزگە دە سالالاردا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى جانە ءارتۇرلى سەبەپپەن قۇقىقتارىن ءوز بەتىنشە قورعاي المايتىن ادامداردا پروكۋراتۋرانىڭ باستى نازارىندا. مىسالى, بيىل پروكۋرورلاردىڭ كۇشىمەن 2 ملرد تەڭگەدەن اسا جالاقى بورىشى ءوندىرىلىپ الىندى.
ءارتۇرلى سالادا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باسىمدىلىققا يە. بالالاردىڭ اليمەنتتى ۋاقتىلى الۋى ەرەكشە باقىلاۋدا. بيىل پروكۋرورلاردىڭ ارالاسۋىمەن 15 ملرد تەڭگەدەن اسا اليمەنت بورىشى ءوندىرىلدى. جۇمىسپەن قامتۋ مەكەمەلەرى مەن كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىمەن جۇمىسسىز 8 مىڭنان اسا اليمەنت تولەۋشى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. پروكۋرورلار 2 مىڭ بالالار ءۇيى تاربيەلەنۋشىسىنىڭ تۇرعىن ۇيگە قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىردى, ولاردىڭ 675-ءسى باسپانالى بولدى.
پروكۋرورلار قىلمىستىق پروتسەسكە قاتاڭ باقىلاۋ جاسايدى, ويتكەنى ازاماتتار وسى ماسەلە بويىنشا ءجيى شاعىمدانادى. پروكۋرور سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەرىن بەكىتە وتىرىپ, ءمان-جايعا جانە جينالعان دالەلدەمەلەرگە ايىپتايتىن دا, اقتايتىن دا باعا بەرەدى. ەگەر قىلمىس قۇرامى بولماسا نەمەسە ادامنىڭ كىناسىن دالەلدەيتىن ايعاقتار جەتكىلىكسىز بولسا, قىلمىستىق قۋدالاۋدى تەرگەۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە-اق توقتاتادى. ورتا ەسەپپەن جىل سايىن تەرگەپ-تەكسەرىلەتىن قىلمىستىق ءىستىڭ 35–40%-ى توقتاتىلادى. تەك كەيىنگى بەس جىلدا پروكۋرورلار 14 مىڭنان اسا ادامعا قاتىستى نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ جولىن كەستى. ەنگىزىلگەن نارازىلىق بويىنشا 868 ادامعا قاتىستى سوت ۇكىمدەرى مەن قاۋلىلارى زاڭعا سايكەستەندىرىلدى, 134 سوتتالعان ادامنىڭ جاعدايى جاقسارتىلدى, ولاردىڭ جازاسى, ونىڭ ءتۇرى مەن مەرزىمى جەڭىلدەتىلدى.
پروكۋرورلاردىڭ باستاماسىمەن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە جاڭا وندىرىستەر اشىلىپ, جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, جالاقى تولەنىپ جاتىر. باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردىڭ 65%-دان استامى ەڭبەكپەن قامتىلعان, مەديتسينالىق كومەك, ءبىلىم ساپاسى جاقسارا ءتۇستى.
ءبىزدىڭ باستامامىزبەن «ەڭبەك» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك جانە جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن كونسورتسيۋم قۇرىلدى. ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىمەن پروباتسيالىق باقىلاۋدا تۇرعان, سونداي-اق قىلمىستىق-اتقارۋ مەكەمەلەرىنەن بوساتىلعان 3 مىڭنان اسا ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى, ال 44 ادامعا ءوز ءىسىن اشۋ ءۇشىن وتەۋسىز گرانتتار بەرىلدى.
– پروكۋراتۋرا ورگاندارى ينۆەستورلاردى قورعاۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارادى. بيزنەستى قورعاۋ ءۇشىن جالپى نە ىستەلىپ جاتىر؟
– زاڭدى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, ونىڭ ىشىندە ينۆەستورلاردى قورعاۋ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى. پروكۋرورلاردىڭ مىندەتى – بيزنەس ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق جاعداي جاساۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مونوپوليستەر تاراپىنان بولۋى مۇمكىن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ.
ينۆەستورلارعا قۇقىقتىق قولداۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا زاڭ جۇزىندە پروكۋرورلىق سۇزگى ەنگىزىلدى. ەندى بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ پروكۋرورمەن كەلىسپەي, ينۆەستوردى تەكسەرۋگە, اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتۋعا, قىزمەتىن توقتاتۋعا, ليتسەنزيالاردى كەرى قايتارۋعا, كەلىسىمشارتتاردى بىرجاقتى بۇزۋعا نەمەسە سوتقا تالاپ قويۋعا قۇقىعى جوق. بۇل شارالار ينۆەستورلار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى داۋلاردى ءۇش ەسەگە قىسقارۋعا مۇمكىندىك بەردى.
پروكۋرورلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋى 3 ترلن تەڭگەگە 200-دەن اسا جوبانى ىسكە قوسۋعا, 15 مىڭنان اسا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارقاسىندا ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى تەمىر-مارگانەتس كەن ورنىنا 1,4 ملن دوللار ينۆەستيتسيا سالعان شەتەلدىك ينۆەستوردىڭ مەنشىك قۇقىعى قالپىنا كەلتىرىلىپ, مۇلكىن زاڭسىز يەمدەنگەن ادامدارعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس سوتقا جولداندى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى «Aktau Mall» جشس-عا ينۆەستيتسيالىق نىساندارىن قالا ينفراقۇرىلىمىنا قوسۋدى جەدەلدەتۋگە ىقپال ەتتى. كومپانيانىڭ ينۆەستيتسيا كولەمى – 20 ملرد تەڭگە, 1 500 جۇمىس ورنى اشىلدى.
اباي وبلىسىندا پروكۋراتۋرانىڭ قولداۋىمەن «DiNur» جشس ينۆەستورىنا كۇنباعىس مايىن وندىرەتىن زاۋىت سالۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا جەر ۋچاسكەسى بەرىلدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا باس كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ ارالاسۋىنان كەيىن «ۆوستوكماشزاۆود» اق ۆاگونداردىڭ بوس تۇرعانى ءۇشىن زاڭسىز ەسەپتەلگەن 3,9 ملرد تەڭگە تولەمنەن بوساتىلدى.
بۇگىندە پروكۋرورلار 76 ترلن تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا سالعان 2 مىڭعا جۋىق ينۆەستوردى سۇيەمەلدەپ وتىر. بۇل جۇمىسقا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلاتىن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەت قوسىمشا سەرپىن بەرەدى.
كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋعا ىقپال ەتەتىنىن, بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدەگى كريمينوگەندىك جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىن تاعى دا اتاپ وتكىم كەلەدى. بيىل قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق 9%-عا, ونىڭ ىشىندە اسا اۋىر قىلمىس 62%-عا تومەندەدى, كوشە قىلمىسى 8%-عا كەمىدى. كاسىپكەرلەردى قىلمىستىق پروتسەستەرگە تارتۋ جاعدايى دا تۇبەگەيلى ازايدى: مىسالى, 2021 جىلى 1,5 مىڭنان اسا ءىس تىركەلسە, بيىل نەبارى 231 ءىس تىركەلدى. جالپى, پروكۋرورلار 140 مىڭ كاسىپكەردىڭ قۇقىعىن قورعادى.
– زاڭسىز يەمدەلىنگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ جۇمىسى قانداي ناتيجە بەردى؟
– بۇگىنگى تاڭدا پروكۋراتۋرا ورگاندارى زاڭسىز شىعارىلعان 1,3 ترلن تەڭگەدەن اسا سومانىڭ اكتيۆتەرىن قايتارۋ بويىنشا شارالار قابىلدادى. جەكەلەگەن سۋبەكتىلەر 5,2 ترلن تەڭگەگە 12 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى, سونداي-اق 120 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا 59 الەۋمەتتىك جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتىر.
قايتارىلعان اكتيۆتەر حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالادى. وسى قاراجات ەسەبىنەن شامامەن 480 ملرد تەڭگەگە 434 نىسان سالىنىپ جاتىر. 180 مەديتسينالىق نىسان قۇرىلىسى شالعاي اۋىلداردى شۇعىل مەديتسينالىق كومەكپەن قامتاماسىز ەتەدى, 11 ءبىلىم ۇيىمى مەن 5 سپورت كەشەنى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دامۋىنا جاعداي جاسايدى. 217 سۋمەن جابدىقتاۋ وبەكتىسىن جاڭعىرتۋ اۋىل تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پاۆلودار, ارقالىق جانە بالقاش قالالارىنداعى اۋەجايلاردى قايتا سالۋ وسى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى مەن تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرادى.
قايتارىلعان قارجى ەسەبىنەن 108 الەۋمەتتىك نىسان سالىنىپ ءبىتتى. ونىڭ ىشىندە 25 فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت, 15 مەديتسينالىق پۋنكت, 13 دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جانە 2 اۋرۋحانا بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدىق جەردە ورنالاسقان.
– پروكۋرورلار ءوز جۇمىسىندا قانداي جاڭا تەحنولوگيانى قولدانادى؟
– الەمدە كيبەرقىلمىستىڭ ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. ءبىز دە وعان قارسى كۇرەسۋ ماقساتىندا تسيفرلىق شەشىمدەردى بەلسەندى ەنگىزىپ جاتىرمىز. ۇلتتىق بانك جانىنداعى انتيفرود ورتالىعى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ كومەگىمەن كيبەرالاياقتار ازاماتتارىمىزدان جىمقىرماق بولعان 2,3 ملرد تەڭگە بۇعاتتالدى. ونىڭ ىشىندە 1,9 ملرد تەڭگەنى اۋدارۋعا جول بەرىلمەدى, ال قىلمىسكەرلەر مەن ولاردىڭ دەلدالدارىنىڭ شوتىنا اۋدارىلعان شامامەن 500 ملن تەڭگە جابىرلەنۋشىلەرگە قايتارىلدى. 138 توپتىڭ ارەكەتىنە توسقاۋىل قويىلدى. ولار ينتەرنەتتە دەرەكتەر جيناۋ, ادامدار تابۋ, بايلانىس قۇرالدارىن ساتىپ الۋ جانە تەحنيكالىق قولداۋ, ۇرلانعان قاراجاتتى اۋدارۋ مەن قولما-قول قاراجاتقا ايىرباستاۋ زاڭسىز ارەكەتتەرىمەن اينالىسقان. ءبىر مەزگىلدە مىڭداعان ازاماتىمىزعا جاپپاي قوڭىراۋ شالاتىن sim-box قۇرالدارى انىقتالىپ جاتىر. بيىل وسىنداي 100-دەن اسا قۇرىلعى تاركىلەندى, ىشىندە شەتەل ازاماتتارى دا بار قۇقىق بۇزۋشىلار ۇستالدى.
پروكۋراتۋرا «قازاقتەلەكوم» اق-مەن بىرلەسە وتىرىپ, انتيفرود-Call ورتالىعىن ىسكە قوستى. ونىڭ كومەگىمەن 180 مىڭنان اسا قوڭىراۋ بۇعاتتالدى. شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرگە 10 الاياقتىق Call-ورتالىقتىڭ قىزمەتى توقتاتىلدى. تسيفرلىق شەشىمدەر قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسقا باعىتتارىنا دا ەنگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, جازاتايىم ادام ولىمىنە اكەلىپ سوعىپ جاتقان جول-كولىك وقيعالارى ۇلكەن رەزونانس تۋدىرىپ وتىر. بۇنداي وقيعالارعا جاسالعان تالداۋ ولاردىڭ باستى سەبەبى جول-كولىك ەرەجەلەرىن ءجيى بۇزۋ, قاۋىپتى جول ۋچاسكەلەرىندە ساقتىق شارالارىن ساقتاماۋ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ شارشاۋى, دەنساۋلىقتىڭ جارامسىزدىعى, وڭ ءرۋلدى نەمەسە تەحنيكالىق اقاۋى بار كولىكتى زاڭسىز جۇرگىزۋىندە ەكەنىن كورسەتتى.
جاقىندا وتكەن ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە بارقاتار شارالار قابىلدادىق, زاڭنامانى جەتىلدىرە تۇسەمىز. جول پوليتسياسى ورگاندارى مەن جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلاردى وسىنداي جانە وزگە دە قاۋىپتەر تۋرالى الدىن الا حابارلايتىن ۆەدومستۆوارالىق اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا.
قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ۋاقتىلى الدىن الۋ ماقساتىندا جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى بار بىرقاتار يننوۆاتسيالىق جۇيەنى ەنگىزدىك. سونىڭ ءبىرى – «تسيفرلىق قاداعالاۋ» پلاتفورماسى. بۇل جۇيەگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بازالارى, اقىلدى بەينەكامەرالار جانە دروندار قوسىلعان.
جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ىزدەستىرۋدە جۇرگەن ادامداردىڭ تسيفرلىق ىزدەرىن مەملەكەتتىك شەكارادان ءوتۋ, مەكەمەلەردەن قىزمەت الۋ كەزىندە, قوعامدىق ورىنداردا بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنا ءتۇسىپ قالعان كەزدە انىقتاۋعا بولادى. بيىل 5 مىڭعا جۋىق ىزدەستىرۋدە جۇرگەن ادام تابىلدى. «تسيفرلىق قاداعالاۋ» جۇيەسى ارقىلى قىلمىستار, اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىقتار, پەنيتەنتسيارلىق جۇيە جانە قاداعالاۋدىڭ باسقا دا سالالارىندا ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋى زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە IT شەشىمدەر كەڭىنەن ەنگىزىلىپ جاتىر.
قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىندە قىلمىستىق قاۋىپ-قاتەردىڭ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تاۋەكەلدەرىن بولجاۋ ورتالىعى قۇرىلدى. ورتالىق جۋىردا اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە ايىپپۇلدى جەلەۋ ەتىپ جىبەرىلگەن جالعان حابارلامالار تۇرىندەگى ىقتيمال فيشينگتىك شابۋىلداردى الدىن الا انىقتاپ, ەسكەرتكەن ەدى. كەيىن بۇل دەرەك راستالدى. سونداي-اق كوميتەتتە سينتەتيكالىق ەسىرتكى وندىرۋدە حيميالىق رەاگەنتتەردى پايدالانۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ونىڭ جەتكىزىلۋىنە باقىلاۋ جاسايتىن تارگەتينگ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل – اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا قۇرىلعان, حيميالىق پرەكۋرسورلاردىڭ اكەلىنۋى, ونىڭ ىشكى اينالىم تۋرالى دەرەكتەردى جيناپ, تالدايتىن, سينتەتيكالىق جانە وزگە دە ەسىرتكىلەردىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەس سالاسىنداعى ۇدەرىستەردى انىقتايتىن زاماناۋي تالدامالىق قۇرىلىم.
وڭىرلەردە دە پروكۋرورلار تسيفرلىق جوبالاردى بەلسەندى ەنگىزىپ جاتىر. بۇعان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. جۋىردا «ح» پاراقشامدا شىمكەنت قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ وتاندىق IT-ماماندارمەن بىرلەسىپ جاساعان ەسىرتكى ساتۋشىلاردى انىقتاۋعا ارنالعان «Crypto Trace» جانە «ProkAi» يننوۆاتسيالىق قۇرالى تۋرالى پوست جاريالادىم. بۇل جۇيەلەردى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە كەڭىنەن قولدانامىز.
الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى «Kundelik» پلاتفورماسىندا وقۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ماقالالار مەن بەينەماتەريالدار ورنالاستىرىپ, بۋللينگكە, ونىڭ ىشىندە كيبەربۋللينگكە, زورلىق-زومبىلىقتىڭ وزگە دە تۇرلەرىنە قارسى ونلاين-ۆەبينارلار وتكىزەدى. پلاتفورماداعى QR-كود ارقىلى وقۋشىلار تىكەلەي پروكۋراتۋراعا جۇگىنە الادى.
كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا 2026 جىلدان باستاپ باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىندا كيبەرتەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت كافەدراسى, تسيفرلىق كريميناليستيكا جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك زەرتحاناسى اشىلادى. اكادەميانىڭ وقۋ ۇدەرىسىنە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك نەگىزدەرى, تسيفرلىق كريميناليستيكا, كريپتوۆاليۋتاعا بايلانىستى قىلمىستاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ باعدارلامالارى ەنگىزىلدى. 400-دەن اسا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرى «كيبەر-وفيتسەر» ماماندىعى بويىنشا وقۋ كۋرسىنان ءوتتى.
– جوعارى قاداعالاۋ ورگانىنىڭ حالىقپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. جۇرتشىلىقپەن جۇمىس بارىسىندا قانشالىقتى اشىقتىق بار؟
– پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ماسس-مەديادا تۇراقتى تۇردە سۇحباتتار بەرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, ازاماتتارمەن كەزدەسۋلەردە حالىقتى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. وسىنداي كوممۋنيكاتسيانىڭ ءبىر ءتۇرى – ازاماتتاردى جەكە قابىلداۋ. وندا كوبىنە ادامدار پروبلەمالىق ماسەلەلەرىمەن جانە ۇسىنىستارمەن كەلەدى. بيىلدىڭ وزىندە جەكە قابىلداۋعا 63 مىڭنان اسا ازامات كەلدى, باسشىلىق 42 مىڭنان اسا ادامدى قابىلدادى. ازاماتتاردى قابىلداۋ ورتالىقتارىنا 20 مىڭنان اسا ادام جۇگىندى.
ءبىز ۇنەمى وفلاين-كونسۋلتاتسيالار وتكىزەمىز. «قۇقىقتىق ءدارىحانا» جوباسى اياسىندا پروكۋرورلار ءارتۇرلى ماسەلە بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتەدى. قازان ايىندا 250 ەلدى مەكەندە ادىلەت ورگاندارى جانە «Zakon.kz» قۇقىقتىق پورتالىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ 120 مىڭنان اسا ادام قامتىلعان «حالىقتىق زاڭگەر» اكتسياسىن وتكىزدىك. «اشىق ەسىك كۇندەرىن» دە جۇيەلى تۇردە وتكىزەمىز. ادەتتە بۇنداي ءىس-شارالارعا 3–4 مىڭداي ادام كەلەدى. ال «كوشپەلى قابىلداۋ» جوباسى شەڭبەرىندە 14 مىڭنان اسا ادام قۇقىقتىق كومەك الدى.
قاراعاندى وبلىسىندا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا جاستاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان «قۇقىق الىپپەسى» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وسىنداي ءىس-شارالاردى ءجيى وتكىزۋگە تىرىسامىز. بۇل قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى دەر كەزىندە ءبىلىپ وتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ادامدار الەۋمەتتىك جاردەماقىنى, مۇراگەرلىككە قۇجاتتى رەسىمدەۋ ماسەلەسى سياقتى ءتۇرلى پروبلەمامەن جۇگىنەدى. كەيدە اقىلداسۋ نەمەسە تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەسىن ايتىپ, مورالدىق قولداۋ الۋ ءۇشىن دە كەلەدى. مۇنداي كابينەتتەن تىس جەردە وتكىزىلەتىن كەرى بايلانىس حالىقتى الاڭداتاتىن ماسەلەلەردى كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتارعا الاياقتار مەن قارجى پيراميدالارىنىڭ تورىنا ءتۇسىپ قالماۋ, ەسىرتكىنىڭ قاۋىپتىلىگى تۋرالى, بالالاردى بۋللينگتەن جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قاۋىپتەردەن قورعاۋ جولدارى تۋرالى تۇسىندىرەمىز. مۇنداي شارالار ازاماتتارعا ىڭعايلى ۋاقىتتا, ادەتتە, ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىندا جانە ادامدار كوپ جينالاتىن ورىنداردا وتكىزىلەدى.
ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەسكە جۇرتشىلىقتى, اسىرەسە جاستاردى بەلسەندى تارتىپ وتىرمىز. بەلسەندى جاستار مەن وتاندىق كينەماتوگراف جانە ەسترادا وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «ناشاقورلىققا جول جوق» جوباسى ءوتىپ جاتىر. ەرىكتىلەرمەن جانە اكىمدىكتەردىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەرىمەن بىرگە «ەسىرتكى-گراففيتتەرى وشىرىلەدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسىندا پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن ەسىرتكى قۇقىق بۇزۋشىلىعى تۋرالى حابارلاعان ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋ قورى جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى تاڭدا وسىنداي 12 حابارلاما ءتۇسىپ, 3 كيلوگرامعا جۋىق سينتەتيكالىق ەسىرتكى تاركىلەندى, 12 كۇدىكتى ۇستالدى. حابارلاعاندارعا 3 ملن تەڭگە كولەمىندە سىياقى تولەندى.
– بەرىك نوعاي ۇلى, اڭگىمەمىزدى قورىتىندىلاي كەلە, كاسىبي مەرەكە قارساڭىندا قىزمەتكەرلەرگە قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– بۇگىندە قازاقستان پروكۋراتۋراسى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا جوعارى قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى كونستيتۋتسيالىق ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. قۇقىق قورعاۋ جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ «زاڭ مەن ءتارتىپ» يدەولوگەماسىن ىلگەرىلەتۋىن ۇيلەستىرۋدەگى بارلىق كۇش-جىگەرىمىز ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ستراتەگيالىق ماقساتىنا باعىتتالعان.
كاسىبي مەرەكە قارساڭىندا پروكۋرورلارعا, قىزمەتكەرلەرگە, ارداگەرلەرىمىزگە زاڭعا قىزمەت ەتۋدەگى ادالدىعى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, مىقتى دەنساۋلىق, ۇزاق عۇمىر, وتباسىنىڭ اماندىعىن جانە جۇمىستا تابىس تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
