سوزگە عاشىق ورەن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ, قازاق جىراۋلارى مەن شىعىس شايىرلارى – ومار حايام, فيردوۋسي, نيزامي, دجامي, ناۋاي, ماقتۇمق ۇلىنىڭ جىرلارىمەن سۋسىنداپ ءوستى. الايدا 1967 جىلى ءوزى تۋىپ-وسكەن ماقتاارال اۋدانى, اتاكەنت اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن جاس تۇلەك ادەبيەت سالاسىنا ەمەس, قۇرىلىس, ءوندىرىس ورنىنىڭ ينجەنەرى بولۋعا بەت بۇردى. 1967 جىلى وڭتۇستىكتىڭ قيىر شەتىندەگى – ماقتاارال, جەتىساي, كيروۆ اۋداندارى ءالى وزبەك كسر-ءنىڭ قۇرامىندا ەدى. مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ءۇشىن قازاقستانعا بارىپ وقۋ ارمان بولاتىن. سول جىلى ءساتىن سالىپ, اۋدان باسشىلارى ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتىنە ارنايى حات جازىپ, 14 تالاپكەر جاستى جوعارى وقۋ ورنىنا جەڭىلدىكپەن قابىلداۋدى وتىنگەن ەدى. ەلدىڭ وسى ءوتىنىشى قابىلدانىپ, جاس تۇلەكتەر الماتىعا اتتانادى. سولاردىڭ ءبىرى – ايىپبەرگەن اعامىز ەدى.
زەرەك, بىلىمگە قۇشتار جاس سول جىلى-اق الماتى قالاسىنداعى ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, 1973 جىلى جوعارى ءبىلىمدى قۇرىلىس ينجەنەرى ماماندىعىنا يە بولدى. كوپ جىل – ينجەنەر, باس ينجەنەر, پروراب قىزمەتتەرىن اتقارىپ, كىندىك قانى تامعان كەنتتە مادەنيەت سارايىن, كوللەدج, مەكتەپ, اۋرۋحانا, ۋنيۆەرماگ, ورتالىق مەشىت, اەروپورتتىڭ عيماراتتارى مەن مىڭنان استام تۇرعىن ۇيلەردىڭ سالىنۋىنا تىكەلەي اتسالىسىپ, قۇرىلىستا ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىردى. 1996 جىلى اتالعان كەنتتىڭ اكىمى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. وسى كەزەڭدە يليچ پوسەلكەسىن «اتاكەنت كەنتى» دەپ اتاۋعا كۇش سالدى. سونداي-اق جەتىساي قالاسىنداعى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامدىق نەگىزدەگى اتقارۋشى ديرەكتورى, د.ا.قوناەۆ اتىنداعى حالىقارالىق قوعامدىق قوردىڭ ماقتاارال اۋداندىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن دە ءبىر تيىن جالاقى الماستان ابىرويمەن اتقاردى.
ا.بالتاباي ۇلى حح جانە ءححى عاسىر توعىسىنداعى وراسان زور وزگەرىستەردىڭ, الىپ يمپەريا كسرو-نىڭ تارقاپ, ىدىراپ, سودان سوڭ دەربەس, تاۋەلسىز ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قۇرىلۋىن, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە تار جول, تايعاق كەشۋلەردى باسىنان وتكىزگەن تاريحي كەزەڭنىڭ كۋاگەرى. ەلىمىزدەگى سان قيلى وزگەرىستەر, نەبىر اۋىرتپالىقتار سەزىمتال جاننىڭ جۇرەگىنە سالماق سالدى. وسى كەزدەن تولعانىس-تولقۋلاردان تۋىنداعان ولەڭدەرى مەن رۋبايلارىن توگىلتە جازىپ, پوەزيا الەمىنىڭ مۇحيتىنا, ۇشان-تەڭىز الىس ساپارىنا جول تارتتى. كەمەلدەنگەن قىرىق سەگىز جاسىندا جانىنا قاۋىرسىن قالامدى سەرىك ەتىپ, سەزىم سىرلارىن توقتاۋسىز قاعاز بەتىنە تۇسىرە بەردى. ادام بالاسى وسى ءبىر جاسقا جەتكەندە ومىرگە دەگەن تۇسىنىگى, وي-قابىلەتى تەرەڭدەپ, زەيىنى تولىسا تۇسەدى ەكەن. العاشقى قوس قاناتى – «جۇرەك جىلۋى» مەن «نازەركەم» اتتى تۇڭعىش ولەڭ جيناقتارى جارىق كورىپ, وقىرمانعا جول تارتقاندا قاتتى قۋاندى, تولقىدى. «جۇرەك جىلۋى» كىتابىنداعى ء«وتىپ جاتىر ءومىرىم», «سۇراق بەلگىسى», «كوپ نۇكتەلەر, ۇتىرلەر», «ەي, پەندە», «تاعدىر», ء«ومىردىڭ قىزىعىنا كىم تويا العان؟» سەكىلدى جۇرەكجاردى جىرلارىنىڭ ءاربىرى ۇلكەن سەزىم تولقىنىستارىنىڭ كورىنىسى, تەرەڭ وي-تۇجىرىمداردىڭ جەمىسى ەدى.
ءومىر مەكتەبىنىڭ تالاي سىنىنان ءوتىپ شىڭدالعان اعامىز قايسارلىعى, وتكىرلىگى, ساقاداي سابىرلى, جىگەرلى جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا كەزدەسكەن قيىندىقتى قاجىماي جەڭىپ شىقتى. بۇعان الماتى قالاسىنداعى «نۇرلى الەم» باسپاسىنان شىققان «تاعدىر» اتتى عۇمىرنامالىق تۋىندىسىن وقىساڭىز كوزىڭىز جەتەدى. وسى كىتاپتا اتاسى قۇرىمباي اقساقال مەن اكەسى بالتابايدىڭ دا ءومىر جولى وڭاي بولماعانى كەڭىنەن باياندالعان. قۇرىمباي اتامىز تۇركىستان وڭىرىنە ەسىمى كەڭىنەن بەلگىلى حالىق ەمشىسى ەكەن. سوناۋ 1930 جىلدارداعى اشارشىلىقتا اۋىرىپ ەم ىزدەگەن كىسىلەردى ەمدەپ, العىسىن العان. رەپرەسسيا كەزىندە قۋدالاۋعا ۇشىراپ, تالاي تەپەرىش كورىپ, ومىردەن ءوتتى. اكەسى بالتاباي اتا ەكىنشى دۇنەجۇزىلىك سوعىسقا باستان-اياق قاتىسىپ, ءۇش رەت جارالانىپ, وتىز جاسىندا ەلگە امان-ەسەن ورالعان. ءومىر بويى مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ىستەپ, كەڭشارلاردا بولىمشە باسقاردى. يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانىپ, بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماي, ورازا ۇستاعان, قۇران اياتتارىنا جەتىك, سۇرەلەردى تۇگەل جاتقا وقىعان جان.
بەلگىلى ابايتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ ايىپبەرگەن اعامىزدىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى: «اقىن «ۋا, داريعا-اي!», «التىن بەسىك», «تۋعان جەر» ولەڭ كىتاپتارىندا تۋعان جەرىمىزدى, وتانىمىزدى جان-تانىمەن, قاسىق قاندارى قالعانشا قورعاعان ەرجۇرەك حاس باتىرلارىمىزدى, حالقىمىزدىڭ ابزال اقىندارىن, تىلسىم دۇنيە قۇبىلىستارىن, تاڭعاجايىپ تابيعاتىمىزدى, قايناعان ءومىر, تىرشىلىك تىنىسىن جىرىنا ارقاۋ ەتكەن. اقىننىڭ قايسىبىر تولعاۋ ولەڭدەرىن الساڭىز دا وقىرمان جۇرەگىنە جىلىلىق سىيلاپ, تەرەڭ ويعا باتىرادى. ايىپبەرگەن بالتاباي ۇلى قاشاندا ءوزىن-ءوزى قامشىلاپ, قايراپ, ۇنەمى ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, دامىتىپ, تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ, ىزدەنىستە جۇرەتىن, جاڭاشا كوزقاراستاعى, پالساپالىق وي-تولعامدارى مول وزىندىك دارا قولتاڭباسى بار قالامگەر».
ءيا, ءوزىنىڭ ماماندىعى قۇرىلىس ينجەنەرى بولا تۇرىپ, ادەبيەت الەمىنە ەرەكشە قۇشتارلىق تانىتىپ, قازاق پوەزياسىنا باتىل قۇلاش ۇرۋى كوپ ادامنىڭ بويىندا بولا بەرمەيتىن قۇبىلىس. بۇل تۋرالى عالىمدارىمىز – ر.بەردىباي, م.مىرزاحمەتوۆ, س.نەگيموۆ, ق.ەرگوبەك, ن.قادىرباەۆتار ايرىقشا توقتالىپ ايتىپ كەتكەن. ا.بالتاباي ۇلىنىڭ ولەڭدەرىن, رۋباي, بايىتتەرىن وقىپ وتىرىپ, ەرتە كەزەڭدەردەگى شىعىس اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىندە كەزدەسەتىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي-شۋماقتارىن, ءداستۇر جالعاستىعىن بايقايمىز.
«قالامسابىم مۇقالماعان ۇستارام,
ومىرىمدە تۋرا جولدى ۇستانام.
كەي-كەيدە دۇنيەگە تۇڭىلسەم دە,
كولدەپ كوزىم جاسقا, جۇرەگىمنەن وت الام!»,
دەپ تولعايدى.
اقىن افوريزمدەردى, رۋبايلاردى جازۋدا ۇلكەن شەبەرلىككە يە. قالامگەردىڭ ءبىر كەزدەگى فيردوۋسي, رۋداكي, ماقتىمق ۇلىنىڭ, ايگىلى ءىنجۋ-مارجان شىعارمالاردى, حاديستەردى مەڭگەرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ول ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىن, الاتاۋ مەن قاراتاۋدى, قازىعۇرت پەن ۇلىتاۋدى تۇگەل قوسىپ جىرلايدى. ءوزى سىرداريانىڭ بويىندا دۇنيە ەسىگىن اشسا دا, سوناۋ التايدى, سارىارقانى ساعىنا سارىنعا قوسادى. ادامنىڭ ىشكى بولمىسىن سۋرەتتەۋگە ۇمتىلادى.
«جاقسىلىقتىڭ جارشىسى بولعان ايماعىم,
تۋعان جەر, تۋعان ەلىم قايماعىم» دەپ جىرلاپ, «بۇگىندە قيماس ءۇش بۇرىش, ءۇش تىلەگىم بار» دەيدى.
ء«بىرى – وتانىم, ەلىم, تۋعان جەرىم,
ءبىرى – بولاشاعىم, ۇرپاعىم, ۇل-قىزدارىم,
ءبىرى – رۋباي, قيسسا, حيكمەت, داستاندارىم»,
دەپ ءومىر ورنەكتەرىن كەستەلى ورەدى.
قالامگەر – وتانىن, تۋعان جەرىن شەكسىز سۇيەتىن ازامات. ونىڭ دالەلى, تۋعان جەرى مەن ەلىنە دەگەن تەبىرەنىستەن تۋعان ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارى, ارناۋلارى. ەكىنشىدەن, ءومىر تۋرالى تەرەڭ فيلوسوفيالىق جىرلارى ادامدى ويلانتپاي قويمايدى. ۇشىنشىدەن, ادەبيەتىمىزگە, پوەزيا الەمىنە, انا تىلىمىزگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن بايقاپ, ريزا بولاسىز.
قالامگەر قازاق ۇلتىنىڭ تۇڭعىش ەلشىسى, اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عالىم, پۋبليتسيست, اعارتۋشى-ۇستاز ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولى تۋرالى « ۇلى دالا پەرزەنتى» اتتى تاريحي-دەرەكتەمەلىك رومان جازدى. سونداي-اق «حح عاسىر ادامى» اتانعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ءومىر جولىن پەسا رەتىندە ساحنالىق تۋىندىعا اينالدىردى.
ايىپبەرگەن اعا حح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ايگىلى مىرزاشولدىك اقىن قايىپنازار ايتپەنوۆتىڭ ادەبي مۇراسىن, ولەڭ-جىرلارىنداعى, داستاندارىنداعى ىزگىلىكتى ۇستانىمدارىن سارالاپ, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, زەردەلەدى. ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن عىلىمي ەڭبەگىندە كورسەتتى. ق.ايتپەنوۆتىڭ «اتالى ءسوز» كىتابىن جيناقتاپ, شىعارۋعا مول ۇلەس قوستى. سونداي-اق ي.ۆ.گيوتەنىڭ, ا.س.پۋشكيننىڭ, م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ, گ.وماروۆانىڭ, ي.ي.پەرەۆەرزيننىڭ ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە اۋداردى.
نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گيوتەنىڭ 100 ولەڭىن قازاقشا سويلەتۋى جانە ۇلى قالامگەردىڭ «رەينەكە تۇلكى» داستانىن ءتارجىمالاۋى كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. سونداي-اق, ومار حايامنىڭ 310 رۋباياتناماسىن قازاقشالادى.
جەرگىلىكتى كومپوزيتورلار ازىرەت مىرزاليەۆ پەن بازاربەك ءبىرىس ۇلى ءانىن جازعان «ماقتاارالدىڭ ارۋ قىزى», «سارىاعاشىم – ماحابباتىم», «انا جۇرەگى», ء«مولدىر ماحاببات», «عاشىق قىزعا», «ساعىنىش سازى», «بويجەتكەن», «جان ساۋلەم», «ساربازىم» سىندى ولەڭدەرى ءجيى ورىندالىپ ءجۇر.
بۇكىل سانالى عۇمىرىن وڭتۇستىكتىڭ قيىرىنداعى مىرزاشولدە كەيىپكەرلەرى, اۋىلداستارى اراسىندا وتكىزىپ كەلە جاتقان ايىپبەرگەن بالتاباي ۇلى اعامىز « ۇلى دالا پەرزەنتى» اتتى بەس تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىن ء«ۇش قيان» باسپاسىنان شىعاردى. مۇندا قالام يەسى ومىرگە, قوعامعا كوزقاراسىن وزىندىك پايىم-تۇسىنىكپەن بەرۋگە تىرىسقان. وزىندىك بايلامدارى وقىرمانعا وي سالادى. ىشكى سىرىن, جان دۇنيەسىن اقتارا وتىرىپ, كوپشىلىكپەن وي بولىسەدى. ال جاقىندا اتاقتى ورىس قالامگەرى يۆان پەرەۆەرزيننىڭ «لەنا وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا» دەپ اتالاتىن تۋىندىسىن انا تىلىمىزگە اۋدارىپ, كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعاردى. سونداي-اق پالساپالىق وي-تولعامداردان تۇراتىن ء«بىر كەم دۇنيە...» دەگەن جاڭا كىتابى دا وقىرمان قولىنا ءتيدى. قازىرگە دەيىن قالامگەر اعامىزدىڭ ءتۇرلى جانردا جازعان 25 كىتابى جارىق كوردى.
ءيا, تىرشىلىك قامى, ۋاقىت تالابى ءومىرىن باسقا باعىتقا بۇرىپ جىبەرسە دە, تۇپكى اڭسارى ادەبيەت بولعاندىقتان كەش تە بولسا سيقىرلى, سىرلى ءسوزدىڭ سىڭعىرى جانىن ارباپ, پوەزيا مەن پروزادا باعىن سىناعان اعامىز ەڭبەكتەنۋدەن ەش جالىققان ەمەس. قالامىنا ءبىر ءسات تە تىنىم جوق. ءسوز ونەرى – جۇرەكتى تولقىتىپ, اقىلدى تارازىلاپ, ءتىل قيسىنىن قيۋلاستىرىپ, ويدىڭ بوياۋىن ورنەكتەپ جەتكىزەتىن ۇلى ونەر. وسى قاستەرلى, قاسيەتى مول ونەرگە ەرەكشە دەن قويعان ايىپبەرگەن بالتاباي ۇلىنا تۇلپار شابىسىڭىزدان تايماڭىز دەگەن تىلەك ايتامىز.
ءسابيت قالدىباەۆ,
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى
تۇركىستان وبلىسى
