الەمدىك عىلىمي جاڭالىقتىڭ اۆتورى

اقش-تىڭ ەڭ كونە عىلىمي باسى­لىم­دارىنىڭ بىرىندە جارىق كورگەن «قازىرگى سەلەكتسيا ادىستەرى پايدا بولعانعا دەيىنگى مىڭداعان جىل بويىنداعى يتتەردىڭ كەڭ الۋان تۇرلىلىگى» اتتى ەڭبەكتى 40 ۇيىمنان قۇرالعان حالىقارالىق عىلىمي توپ ازىرلەگەن. زەرتتەۋشىلەر قاتارىنا ءبىزدىڭ ارحەو­لوگتەر, اتاپ ايتقاندا, تورايعىروۆ ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى – ۆيكتور مەرتس پەن يليا مەرتس, ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى – ەمما ۋسمانوۆا, ۆيكتور ۆارفولومەەۆ ەنگەن.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگىنىڭ تاراتقان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, عىلىمي جۇمىستا پلەيستوتسەن داۋىرىنەن قازىرگى ۋاقىتقا دەيىنگى ءارتۇرلى گەوگرا­فيالىق ايماقتاردان جينالعان ماتەريالدار زەرتتەلىپ, بۇگىنگە دەيىنگى ەڭ كەشەندى ناتيجەلەر ۇسىنىلدى. زەرتتەۋدى ۇلىبريتانياداعى ەكسەتەر ۋنيۆەرسيتەتى مەن فرانتسيانىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋلەر ورتالىعى ۇي­لەستىردى. جۇمىس 2012 جىلى باس­تالىپ, سوڭعى 50 مىڭ جىلدا ءومىر سۇرگەن يتتەر مەن قاسقىرلاردىڭ 643 زاماناۋي جانە ارحەولوگيالىق باس سۇيەگى تالداندى. 600-دەن استام ەجەلگى جانە قازىرگى زامانعى ۇلگىلەردى 3D-سكانەرلەۋ ناتيجەسىندە گولوتسەننىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى يتتەردىڭ پىشىن­دىك ارتۇرلىلىگى بۇگىنگى دەڭگەيمەن سالىس­تىرۋعا بولاتىنى انىقتالدى. بۇل قازىر­گى يت تۇقىمدارىنا ءتان كوپتەگەن مورفو­لوگيالىق ايىرماشىلىقتىڭ تەرەڭ, ەجەلگى تامىرى بار ەكەنىن, ولاردىڭ ءۇي جانۋارىنا اينالعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي پايدا بولعانىن كورسەتەدى.

زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار يتتەردىڭ قازىرگى كەزدەگىدەي تۇرىشىلىك ارتۇرلىلىكتىڭ قاشان پايدا بولعانىن انىقتادى. سۇيەك ءپىشىنىن تالداۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, ونداعان مىڭ جىل بۇرىنعى ارحەولوگيالىق ۇلگىلەر اراسىندا جەكە مورفولوگيالىق فورمالاردىڭ قالىپتاسۋىن قاداعالادى. ناتيجەلەرگە سايكەس, يتتەردىڭ كولەمى مەن ءپىشىنى بويىنشا جىكتەلۋى كەمىندە 11 000 جىل بۇرىن باستالعان. مەزوليت پەن نەوليت داۋىرلەرىندە يتتەر ءپىشى­نى مەن مولشەرىنىڭ كەڭ سپەكترىن كورسەتتى. بۇل ولاردىڭ العاشقى ادام قاۋىمداستىقتارىنداعى ءارتۇرلى رولدە­رىن (اڭشىلىق, مال باعۋ, سەرىكتەستىك قىزمەتتەرىن) ايقىندايدى. وسى كەزەڭنەن كەيىن مورفولوگيالىق ۆارياتسيالار قارقىندى كوبەيىپ, بەلگىلى تۇقىمداردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى.

زەرتتەۋ ناتيجەلەرى XIX عاسىرداعى سەلەكتسيا ادىستەرىمەن عانا يتتەردىڭ ال­ۋان تۇر­لىلىگى قالىپتاستى دەگەن ءداستۇرلى گيپوتەزالاردى تەرىسكە شىعارادى. ءۇي يتتەرىنىڭ باس سۇيەگى ءپىشىنى مەن كولەمىندەگى ايىرماشىلىقتار قاس­قىرلاردان بولىنگەننەن كەيىن-اق مىڭداعان جىل بۇرىن بولعانى دالەل­دەن­دى. سونىمەن قاتار پلەيس­توتسەننىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتاتىن ۇلگىلەردە ءۇي جانۋارلارىنا ءتان مورفولوگيا ءالى بايقالماعان, بۇل العاشقى يتتەردىڭ پايدا بولۋ ۇدەرىسىنىڭ كۇردەلىلىگىن كور­سەتەدى.