«اۋا ساۋداگەرى», «اريەل», «بالىق ادام» سىندى عىلىمي-فانتاستيكالىق تاڭعاجايىپ تۋىندىلار تۋعىزىپ, «ورىستىڭ جيۋل ۆەرنى» اتانعان الەكساندر بەلياەۆتى قازىرگى وقىرمان ۇمىتىپ كەتكەندەي كورىنەدى. سويتسە دە الەكساندر ءرومانوۆيچتىڭ رومانىن قايىرا پاراقتاعاندا الەم ادەبيەتىنە قيال-عاجايىپقا تولى ون ءۇش رومان, جەتپىستەن استام اڭگىمە-حيكايات تارتۋ ەتكەن قالامگەردىڭ بۇگىنگى وقىرمانعا بەرەرى ءالى دە تۇگەسىلمەگەنىن, فانتاستيكا جانرىنىڭ كلاسسيگىنىڭ كىتاپتارىنا قاي زاماندا كوز جۇگىرتسەڭىز دە ءوز يىرىمىنە ءۇيىرىپ اكەتىپ, تىڭ ويلاردىڭ ورامىنا باتىراتىنىن اڭعاردىق. ادامزاتتىڭ تۇسىنە قالتا تەلەفون كىرمەگەن وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق كەيىپكەرلەرى ءبىر-بىرىمەن «راديو-تەلەفونمەن» («اۋا ساۋداگەرى») ەركىن اڭگىمەلەسىپ جۇرەتىن جازۋشىنىڭ كورىپكەلدىگى ءوز الدىنا, ونىڭ «پروفەسسور دوۋەلدىڭ باسى» تۋىندىسىنداعى كەيبىر وقيعالار بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ دەرتىمەن استاسا كەتكەنى ءبىزدى ويعا قالدىردى.
«پروفەسسور دوۋەلدىڭ باسى» – الەكساندر بەلياەۆتىڭ ەڭ تانىمال شىعارمالارىنىڭ ءبىرى. بۇل تۋىندىنى سىنشىلار اۆتوبيوگرافيالىق, ياعني قالامگەردىڭ ءوز ءومىرى تۋرالى رومان دەپ باعالاعان. بەلياەۆ تە شىم-شىتىرىق وقيعاعا تولى تۋىندىنى ءوز عۇمىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن جوققا شىعارماعان. ارينە, جازۋشىنىڭ باسى شابىلىپ, وعان ادام جانى تۇرشىگەرلىك عىلىمي تاجىريبەلەر جاسالعان جوق. بىراق قالامگەر «تۋبەركۋليوز پلەۆريتى» دەگەن دياگنوزبەن التى جىل اۋىرىپ, ونىڭ ءۇش جىلىندا دەنەسىن مۇلدەم قوزعالتا الماي جاتقاندا رومان كەيىپكەرى پروفەسسور دوۋەلدىڭ بارلىق ازابىن ءوز باسىنان وتكىزدى. سودان دا بولار, بەلياەۆ ءتۇرلى تۇتىكشەمەن قانى اينالىپ, تىنىس الاتىن پروفەسسورىنىڭ ايانىشتى ءحالىن ومىردە بولىپ جاتقانداي شىنايى سۋرەتتەيدى. دوۋەلمەن بىرگە ءوز باسىڭىز دا كەسىلىپ, ارنايى قوندىرعىدا عارىپتىڭ كۇيىن كەشىپ جاتقانداي سەزىمدەرگە بولەنەسىز.
روماننىڭ سيۋجەتىن تۇتاس ايتىپ شىعۋ – شارت ەمەس. دەسە دە ايتپاق ويىمىز وندىققا ءتيۋى ءۇشىن دە شىعارما مازمۇنىن قىسقاشا بايانداي كەتەيىك. فرانتسيانىڭ پاريج قالاسىندا تۇراتىن حيرۋرگ-پروفەسسور كەرن و دۇنيەگە كەتكەن ادامنىڭ باسىن ءتىرىلتۋ ماقساتىندا جاسىرىن تاجىريبەلەر جۇرگىزىپ, ويىنا العان ناتيجەگە قول جەتكىزەدى. پروفەسسوردىڭ بۇل جەتىستىگىنىڭ سىرىن ونىڭ جەكە كلينيكاسىنا اسسيستەنت بولىپ قىزمەت ەتۋگە بارعان ماري لوران ءبىلىپ قويادى. كەرن جۇمباق جاعدايدا قازا تاپقان پروفەسسور دوۋەلدىڭ باسىن ءتىرىلتىپ, ونىڭ اقىل-ويىن ءوز مۇددەسىنە پايدالانعان. ايگىلى عالىمنىڭ ء«تىرى باسى» ءمۇجبۇرلى تۇردە كەرننىڭ ارام-پيعىلىن جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتەلەدى. وسىلاي كەرن دوۋەلدىڭ اقىل-ويىنىڭ كومەگىمەن بىرنەشە وپەراتسيانى ءساتتى جاساپ, تالاي ويلى باستى وزگە ادامنىڭ دەنەسىنە قوندىرىپ, ويىنا كەلگەنىن جاسايدى.
باستىڭ دەنەسىز تىرشىلىك ەتۋى تۋرالى يدەيا ادەبيەتتە بۇرىننان بار. وعان مىسال رەتىندە ەدۆارد پەيدج ميتچەللدىڭ «دەنەسىز ادام» (1877 ) فەلەتونىن, موريس رەناردىڭ «دوكتور لەرن» («جاڭا قۇبىجىق», 1908) رومانىن جانە گاستون لەرۋدىڭ «قاندى...» (1923) تۋىندىلارىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر. بىزگە بەلياەۆتىڭ ول تۋىندىلاردى وقىپ-وقىماعانى بەلگىسىز. بەلگىلىسى قالامگەر قيالىنداعى وقيعالار 35 جىلدان كەيىن شىندىققا اينالىپ, ادام بۇيرەگىنە ترانسپلانتاتسيا جاسالدى. ءسويتىپ, جازۋشىنىڭ شەكسىز قيالى عىلىمنىڭ مۇمكىندىگىنە داڭعىل جول اشتى.
قوش! ءجۇز جىل بۇرىن جازىلىپ, ءالى كۇنگە مىڭداعان وقىرماندى وزىنە باۋراپ كەلە جاتقان روماندى وقىعاندا ءبىزدى مۇلدەم باسقا كەپ مازالادى. كەيىنگى كەزدەرى ءبىلىمدى قازاق جاستارىنىڭ شەتەلگە كەتۋ ءۇردىسى كۇشەيىپ بارادى. الەمنىڭ ايگىلى ءىت كومپانيالارىندا «كومپيۋتەرباستى» قانشاما قازاق بالاسى ءجۇر؟ ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەكارا اسقان جاستاردىڭ دەنى ەلگە قايتۋعا قۇمبىل ەمەستىگى تۋرالى اقپاراتتاردى ءجيى وقيتىن بولدىق. ەڭ سۇمدىعى سول, ءبىلىمدى جاستاردىڭ قازاق جەرىنەن تامىرىن بىرت-بىرت ءۇزىپ جاتقان قازىرگى ءحالى «دەنەسى جوق, باسى بار» پروفەسسور دوۋەلدىڭ كۇيىنە ۇقسايدى. كەيىنگى وتىز جىلدا قازاق مەملەكەتىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن تەر توگۋگە ءتيىس دوۋەلدەرىمىزدىڭ اقىل-ويىن وزگە ەلدىڭ كەرندەرى ءوز مۇددەلەرىنە ەمىن-ەركىن پايدالانىپ كەلە جاتىر. ارينە, جاھاندانۋ زامانىنداعى جاستاردىڭ جايلى ءومىر اڭساپ شەتەلگە كەتۋىن تەجەۋ مۇمكىن ەمەس تە شىعار. دەسە دە, ولارعا ءوز «ەلىندە ۇلتان بولۋ» يدەياسىن ءسىڭىرۋدى اقساتىپ العان جوقپىز با, وسى؟ نەگە ەكەنىن قايدام, بەلياەۆتىڭ شىعارماسىنىڭ سوڭعى بەتىن جاپقاننان كەيىن ءبىزدى وسىنداي ويلار القىمداپ, مازامىزدى الدى.
