داستان رىسپەكوۆ: ۇلىتاۋدىڭ ۇپايى تۇگەندەلىپ كەلەدى

– داستان اداي ۇلى, ءسىزدىڭ ۇلىتاۋ وبلىسىنا اكىم بولعا­نىڭىزعا ءبىر جىل تولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە وبلىستىڭ ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ جولىندا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟

– قۇرىلعانىنا نەبارى ءۇش جىل بولعان وبلىستا نەگىزگى ەكونو­ميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. اتاپ ايتساق, وسى جىلدىڭ توعىز ايى­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ 24,6%-عا, كولىك جانە قويمالاۋدىڭ كولەمى 22,9%-عا, قۇرىلىس سالاسى 9,3%-عا, ساۋدا 4,6%-عا جانە ينۆەس­تيتسيالار 1%-عا ءوستى.

وزىڭىزگە بەلگىلى, «جومارت» كەن ورنىنداعى اپاتقا بايلانىستى ۋاقىتشا جۇمىس توقتا­تىلىپ, ونەركاسىپ سالاسىندا كورسەت­كىشتەر 2,3%-عا (97,7%) تومەندەدى. دەگەنمەن قۇندىق ماندە ونەر­كا­سىپ ءونىمىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 15%-عا (1 048 ملرد تەڭگە) ءوسىپ وتىر. وت­كەن جىلى 913 ملرد تەڭگە بول­عان. سونىڭ ىشىندە «قازاقمىس كور­پوراتسياسى» جشس-نىڭ ۇلەسى – 79%. ءداستۇرلى باعىتتارداعى ءون­دىرىس ازايعانىنا قاراماس­تان, باسقا سەكتورلاردا ەداۋىر ءوسىم بايقالادى: كومىر ءوندىرۋ 2,9 ەسە, پايدالى قازبالار ءوندىرۋ 60%-عا, دايىن مەتالل بۇيىم­دارىن شىعارۋ 35%-عا, ۇن ونىم­دەرىن ءوندىرۋ 28%-عا ۇلعايدى.

بيىل ساتباەۆ قالاسىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ين­دۋستريالىق ايماق (12 گا) قۇ­رىلدى. قازىر وبلىستىق بيۋدجەت­تەن 180 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ين­جەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرىلىم تارتۋ جۇمىستارى باس­تالدى. كەلەر جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار وڭىردە شاعىن ونەركاسىپتىك ايماقتار قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 25 جىلدان استام ۋاقىت بويى مەنشىك يەسى جوق بولعان توقىما فاب­ريكاسى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى.

ناقتى سەكتوردىڭ ءوسۋىن ىنتا­لاندىرۋ ماقساتىندا اگروبيز­نەستى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ۇكىمەت پەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋىمەن وڭىردە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تاجىريبەسىنىڭ باعدارلاماسى باعىتىندا جالپى سوماسى 8 ملرد تەڭگە بولاتىن 11 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن جەمشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋ, 5 000 باس قوي ءوسىرۋ, 12 900 باس قوي ءوسىرۋ جوبالارى اياقتالدى. وسى جو­بالاردىڭ قاتارىندا شارۋاشىلىقتاردى بىرىكتىرۋ ارقىلى «وتباسىلىق فەرما» جوباسى باستالدى. بۇل جوبا التى اۋىلدىق وكرۋگتى قامتىپ, 17 900 باس ۇساق مال, 6 مىڭ باس ءىرى قارا مال ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىر 13 مىڭ باس ۇساق مال ساتىپ الىندى.

جىل باسىنان بەرى تۋريزم سالاسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كە­زەڭىمەن سالىستىرعاندا 45 پايىز­عا ءوسىپ, 2,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى (وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭى 2 ملرد تەڭگە). بيىل جىلدىڭ باسىنان وڭىرگە 14 مىڭنان استام تۋريست كەلسە, ونىڭ 600-دەن استامى شەتەلدىك قوناق بولدى.

– مەملەكەت باسشىسى حا­لىققا جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جاق­سارتۋ, شەتەلدىك جانە وتان­دىق ينۆەستورلار­عا قولايلى جاعداي جاساۋ كە­­رەكتىگىن ايتتى. وسى تۇرعى­دا وب­لىستاعى نەگىزگى ينۆەس­تيتسيا­لىق جوبالارعا توقتالا كەتسەڭىز.

– ۇلىتاۋ وبلىسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 2025 جىلدىڭ 9 ايىندا وبلىستىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى وتكەن جىلعا قاراعاندا ءوسىپ, 150 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. جالپى, وبلىس قۇرىلعالى بەرى ەكونوميكاعا 700 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى, ونىڭ 87%-ى جەكە ينۆەستيتسيالار ۇلەسىنە تيەسىلى. سونداي-اق 44 ملرد تەڭگەگە 9 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلىپ, 1200 جۇمىس ورنى قۇرىلدى.

2025 جىلى وبلىستا جالپى قۇنى 138 ملرد تەڭگەنى قۇراي­تىن 16 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا­نىڭ ىسكە اسىرىلۋى باستالدى, بۇل 800 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداعى ەرەكشە ماڭىزدى جوبا­لار قاتارىندا جەزقازعان قالا­سىنداعى مۇناي بازاسىنىڭ قۇرىلىسى, كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنىڭ جاڭا ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ, قاراجال قالاسىنداعى با­تىس قاراجال كەڭ ورنىن يگەرۋ, جالىن كومىر كەنىشىندە وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىندا بۋ-گاز قون­دىرعىسىن سالۋ سياق­تى ستراتەگيالىق باعىتتار بار. بۇل جوبالار ءوڭىردىڭ يندۋستريا­لىق الەۋەتىن ارتتىرىپ, ەكونومي­كانىڭ تۇراقتى دامۋىنا زور سەرپىن بەرەدى.

بيىل جىل باسىنان بەرى جالپى سوماسى 28,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءتورت ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. اتاپ ايتساق, جەل ەلەكتر ستانساسى, مۇناي بازاسىنىڭ قۇرىلىسى, رەسپيراتور تسەحى, اسفالت-بەتون زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, 70 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 12 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءۇش ءىرى جوبا – قوناق­ۇي كەشەنى, گەولوگيالىق كلاستەر, كوكونىس ءوسىرۋ كەشەنى ىسكە قوسىلسا, 200-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.

بۇگىندە شەتەلدىك ينۆەستور­لارىنىڭ قاتىسۋىمەن 3 جوبا قولعا الىندى. ۇلىتاۋ وبلىسىندا ەت ونىمدەرىن وڭدەۋ زاۋى­تىن سالۋ (قۇنى – 5,5 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلى­عى – جىلىنا 150 مىڭ باس, 200 ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى), كىرپىش زاۋىتىن سالۋ (قۇنى – 3,8 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى – جىلىنا 70 ملن كىرپىش شىعارادى, 26 ادامعا جۇمىس بەرەدى), تابيعي گازدى سۇيىلتۋ زاۋىتى (قۇنى – 5,5 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى – تاۋلىگىنە 500 مىڭ كۋب مەتر گاز).

– ءوڭىردى ساپالى اۋىزسۋمەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلە­سىنە توقتالساڭىز.

– وبلىستا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ اياسىندا 316 شاقىرىم سۋ جانە كارىز جۇيەلەرى, 47,8 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى جاڭار­تىلدى. قالا تۇرعىندارىنىڭ 100%-ى, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 97,3%-ى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتىلعان. قازىر 13 اۋىل­دا اۋىزسۋ جوبالارى جۇزە­گە اسىپ جاتىر. ال­تى اۋىلدا بلوك-مودۋل­دەر ور­ناتىلىپ, ءتورت اۋىل­دا سۋ قۇ­بى­رى جەلىلەرى سالىنادى. بيىل اۋىلداردى اۋىزسۋ­مەن قامتۋ دەڭگەيى 99%-عا جەتپەك.

سۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن «جەزقازعان قالاسىنىڭ شارۋاشىلىق-اۋىزسۋ تازارتۋ قۇرىلىستارىن قايتا جاڭارتۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ, ول 2026 جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار ء«ۇيتاس-ايدوس», «ەسقۇلا» جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋ جوبالارى قولعا الىنعان. قۇنى 16,8 ملرد تەڭگە بولاتىن ء«ۇيتاس-ايدوس» سۋ قۇبىرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالىپ, جەزقازعانعا جەتكىزىلەتىن سۋدىڭ 30%-ى جەر­استى كوزدەرىنەن الىنادى. قالعان جوبالار 2027 جىلى اياقتالادى. سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋ شەڭبەرىندە 218,7 شاقىرىم جەلىنىڭ 164,8 شاقىرىمى (76%) قايتا جاسالدى. بۇرىن كوشەدەگى سۋ باعانالا­رىن پايدالانعان ەلدى مەكەندەر ورتالىق جۇيەگە قوسىلدى.

وبلىستى تۇراقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «Kazakhmys Energy» جشس جەزقاز­عان جىلۋ ەلەكتر ورتالى­عىن­داعى قازاندىقتارعا اعىمدا­عى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تارىن اياقتادى. ساتباەۆ قالاسى­نىڭ تۇرعىندارىن ساپالى كوم­مۋ­نالدىق قىزمەتپەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2025 جىلى جىلۋ جەلىلەرىن جاڭ­عىر­تۋ بويىنشا ەكى جوبا قولعا الىندى. ناقتىراق ايتسام, «ساتباەۆ قالاسىنىڭ №1, 2 ما­گيس­ترالدىق جىلۋ جەلىسىن قايتا قۇرۋ» جوباسىنىڭ قۇنى – 9 167,5 ملن تەڭگە. ۇزىندىعى – 5,3 شاقىرىم. جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 710,7 ملن تەڭگە ءبولىندى. بيىلعا جوسپارلانعان 2,4 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرىن اۋىستىرۋ جۇمىستارى جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعانعا دەيىن اياقتالدى.

– جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ء«سات تازالىق» جشس قوقىس تازالاۋ جۇمىسىنىڭ سىن كوتەر­­مەيتىنىن ايتىپ, ءجيى شا­عىم­داندى. بۇل مەكەمەنى باسقا كاسىپورىنمەن الماس­تىرسا دا قالا تازالىعىنداعى كەمشىلىك­تىڭ بولۋىنا نە سەبەپ؟

– وسى جىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىنگى كەزەڭدە جەزقازعان قالا­سىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قال­­دىقتاردى شىعارۋدى ء«سات تا­زالىق» جشس مەردىگەرى جۇزەگە اسىردى. الايدا جۇمىسشىلار سانىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن ارنايى تەحنيكانىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى جۇمىس تولىق كولەم­دە بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا ۋاق­تىلى ورىندالمادى. وسىعان بايلانىستى ء«سات تازالىق» جشس-مەن كەلىسىمشارت بۇزىلدى. قازىر جەزقازعان قالاسىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى شىعارۋ جۇمىستارىن «سامۇرىق استانا» جشس بەكىتىلگەن كەستەگە سايكەس جۇرگىزىپ جاتىر. الايدا كەيبىر ۋچاسكەلەر­دە ۋا­قىت­شا قيىندىقتار بار. بۇل نەگىزىنەن 15 جەراستى كون­تەي­نەرىنىڭ زاقىمدانۋى­نا جانە ورتەنۋ فاكتىلەرىنە باي­­لا­نىستى. ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا جەر­استى كون­تەي­نەرلەرىنە ارنالعان 20 قاپ­­شىققا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇرگىزىلدى, مەردىگەر انىقتال­دى. قازىر قالدىقتاردى شىعارۋ ءۇشىن سەگىز ارنايى اۆتوكولىك جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن قاتار 100 كونتەينەرلىك الاڭ اباتتاندىرىلدى, 250 ەۋروكونتەينەر ساتىپ الىندى. قوسىمشا 250 كونتەينەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى وتكىزىلىپ, «نىسانا قولداۋ» جشس جەتكىزۋشى بولىپ انىقتالدى. قازىر ولاردىڭ 150-ءى جەتكىزىلدى.

– ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى سىرقاتتانسا, استانا, قاراعاندى قالاسىنا بارىپ, دەرتىنە شيپا ىزدەيتىنى بەلگىلى. جەزقازعاندا سالىناتىن پەري­ناتالدىق ورتالىق پەن ونكو­لوگيالىق ورتالىقتىڭ قۇرى­لىسى ناقتى قولعا الىندى ما الدە قاعاز جۇزىندە قالدى ما؟

– ءيا, وبلىستا ونكولوگيالىق جانە پەريناتالدىق ورتالىقتار سالۋ ماسەلەسى 2023 جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى, جالپى وڭىردە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ينفرا­­قۇرىلىمىن دامىتۋ ماقسا­تىندا «Turar Healthcare» كوممەر­تسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعا­مىمەن جاسالعان شارتقا سايكەس وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024–2033 جىلدارعا ارنالعان ماستەر-جوسپار ستراتەگياسى ازىر­لەن­گەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. اتالعان ورتالىقتار ماسە­لەسى دە وسى جوسپارعا كىرەدى. وسى ماس­تەر-جوسپاردى جانە وبلىس­تاعى توسەكتىك ورىن قورىن ەسكەرە وتى­رىپ, پەريناتالدىق جانە ونكو­لو­گيالىق ورتالىقتار قۇرى­لىسىن وڭتايلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وبلىستىق كوپسالالى اۋرۋحانانىڭ جانىنان 100 توسەكتىك جاڭا كورپۋس سالىنادى. بۇل بىزگە ونكولوگيالىق ءبولىمدى سول جەرگە كوشىرۋگە, سونداي-اق ونىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال بوساتىلعان الاڭداردا پەريناتالدىق ورتالىق ءۇشىن قوسىمشا ورىن بولىنەدى.

– باق وكىلدەرىمەن بولعان بريفينگتە سىزگە جەزقازعان, ساتباەۆ قالاسىنداعى جاسىل جەلەكتىڭ كۇتىمسىز قالعانى جونىندە ساۋال قويعان ەدىك. سوندا ءسىز كوگالداندىرۋعا بيىل قا­ناتقاقتى جوبا رەتىندە جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمىنە «ە-دەندرا» باعدارلاماسىن ەنگىزۋدى تاپسىرعانىڭىزدى ايتىپ ەدىڭىز. بۇل جوبا قاشان اياقتالادى؟

– «ە-دەندرا» جوباسى مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالى ارقىلى ەكى رەت جاريالاندى, الايدا قاتىسۋشىلاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى كونكۋرس وتپەي قالدى. قازىر جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ بالاما جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار قالادا كوگالداندىرۋ با­عىتىنداعى جۇمىس نازاردان تىس قالعان جوق. اعاشتاردى ساني­تارلىق كەسۋ, بار جاسىل جەلەك­تەردى سۋارۋ, كۇتىم جاساۋ شارالارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. اتالعان جوبانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋعا  قوسىمشا قارجى كوزدەرىن تارتۋ كوزدەلگەن.

– مەملەكەت باسشىسى حا­لىققا جولداۋىندا «جا­ساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋ قۇزىرەتىن قالىپتاستىرۋ مەك­تەپ قابىرعاسىنان قولعا الى­نۋعا ءتيىس» دەدى. ۇلىتاۋ وبلى­سىندا جاساندى ينتەللەكت تەح­نو­­لوگياسىنا قىزىعۋشىلىق تا­نىت­­قان وقۋ ورىندارى بار ما؟

– وڭىردە جاساندى ينتەللەك­تىنى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ جۇمىستارى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلەدى. وبلىستاعى 1 324 پەداگوگ بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتىپ, ادىستەمەلىك قولداۋ الىپ وتىر. ءار مەكتەپتە جاۋاپتى تۇلعالار بەكىتىلىپ, جي-ءدى وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇمىس باقىلاۋعا الىن­عان. سونىمەن قاتار «تسيفر­لىق ساۋات­تىلىق» جانە «ينفور­ماتي­كا» پاندەرى اياسىندا جي ەلە­مەنت­تەرى وقىتىلادى. جەزقازعان قالا­سىنداعى №14 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىندە «Digital leadership» تەحنولوگياسىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ پەداگوگيكالىق ۇجىمىن جاساندى ينتەللەكت تەح­­نولوگيالارىن ءتيىمدى پايدا­لانۋعا ۇيرەتۋ, وقۋ ۇدەرىسىن تسيفر­لاندىرۋ ارقىلى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 21 پەداگوگ پەن 100 ءبىلىم الۋشى قامتىلىپ وتىر.

– جىلدىڭ باسىندا ۇلىتاۋ وڭىرىندە كيىكتەردىڭ جاپ­پاي قىرىلۋى ەلدى الاڭداتتى. وسى جاع­داي قايتالانباس ءۇشىن قانداي ءىس-شارا قاراستىرىلىپ وتىر؟

– ۇلىتاۋ وڭىرىندە كيىكتىڭ جاپپاي قىرىلۋى ولاردىڭ سانىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىمەن بايلانىستى بولدى. اتالعان جاعدايدىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن «ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ۇلىتاۋ وبلىسى بو­يىنشا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى» رمم-ءى كۇز مەزگىلىندە اقبوكەندەردىڭ وڭتۇستىككە قاراي كوشۋ جولدارىنا بوگەت كەلتىر­مەيتىن جۇمىستارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ قولعا الدى. سونداي-اق قىس مەزگى­لىندە كيىك جانۋارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە, قالىڭ قاردان كيىك ولەكسەلەرىن ۋاقتىلى ءارى دەر كەزىندە جيناۋ ءۇشىن قار شاناسىن ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەن قارجى قاراستىرىلدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرس­تىق جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

اڭگىمەلەسكەن –

جۇلدىز تويبەك,

«Egemen Qazaqstan»

ۇلىتاۋ وبلىسى