جان جاراسى جازىلماي تۇر

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسىن جۇيەلەۋ قاجەت­تىگىن ناقتى تاپسىرعانى بارشا­مىزعا ءمالىم. «وتباسىنداعى تۇرمىس­تىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتى­رۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. ستا­تيستيكا كوڭىل كونشىتپەيدى. كەيىنگى ەكى جارىم جىلدا ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىقتىڭ سالدارىنان 300 ادام كوز جۇمدى. دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋدىڭ 878 فاكتىسى جانە ورتاشا زيان كەلتىرۋدىڭ 808 فاكتىسى تىركەلگەن. وسىنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 37 مىڭنان اسا ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكى جىل بۇرىنعى ءسوزى تالايعا وي سالعانى تۇ­سىنىكتى. پرەزيدەنت پارمەنىمەن وتكەن جىلى وتباسىلىق زورلىق-زومبى­لىققا قارسى زاڭعا دا قول قويىلدى.

قالاي دەسەك تە, بيلىك ەلىمىزدە تەڭ­دىك پەن زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىنا با­سىمدىق بەرەتىنىن انىق كورسەتتى. ەلى­­مىزدە قۇقىق بۇزۋشىلىققا مۇلدەم توز­بەۋشىلىكتى قالىپتاستىراتىن زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ارقىلى جاڭا قادامعا باردى. سودان كەيىنگى اتقارىلعان جۇمىس كوڭىل كونشىتە مە؟ وڭىردە جاعداي قالاي؟

«2025 جىلى وتباسىلىق-تۇرمىس­تىق قاتىناستار سالاسىندا تىركەلگەن قىلمىس سانىنىڭ وسكەنى بايقالادى. مىسالى, وسى جىلدىڭ ءۇشىنشى توق­سا­نىنداعى مالىمەتتەر بويىنشا 145 قىلمىس تىركەلدى. بۇل 2024 جىلعا قاراعاندا 43,6 پايىزعا كوپ. ستاتيس­تيكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى قىلمىستىڭ ناقتى كوبەيۋىمەن قاتار, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك زاڭنامالارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرمەن دە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇرىن جەڭىل دەنە جاراقاتىن كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ فاكتىلەرى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 73-1 جانە 73-2 باپتارى بويىنشا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە قاراستىرىلعان (2024 جىلى تيىسىنشە 444 جانە 664 جاعداي تىركەلگەن). 2024 جىلعى 15 ماۋسىمنان باستاپ وسى ارەكەتتەردىڭ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جاتقىزىلۋى سەبەپتى ولار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ساناتىنا اۋىستىرىلدى. بۇل تىركەۋ جانە ەسەپ جۇرگىزۋ ءتارتىبىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلدى», دەيدى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەت باسقارماسىنىڭ وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس مامانداندىرىلعان ءبولىمىنىڭ باسشىسى ديليافرۋز كينجەحانوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا پوليتسيا دەپارتامەنتىندەگى بۇل ءبولىم وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قۇرىلعان. مۇنداعى مامانداردىڭ نەگىزگى مىندەتى وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق دەرەكتەرىن انىقتاۋ, الدىن الۋ جانە توقتاتۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار زارداپ شەككەندەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا باسىمدىق بەرەدى.

«سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, 2024 جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 106, 107, 120, 102, 108-1, 109-1, 293, 378 جانە 380-باپتارى بويىنشا 101 قىلمىس تىركەلسە, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 145-كە جەتتى. سونداي-اق 2025 جىلعى ءۇشىنشى توقساندا پوليتسيا دەپارتامەنتىنە وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى 4 163 ارىز جانە ءوتىنىش تۇسكەن (2024 جىلى – 3 914). ونىڭ ىشىندە 1 364 ءوتىنىش راستالماعان جانە تەرگەۋ نىسانىن توقتاتۋ نەگىزىندە جابىلعان, ال 2 799 ءىس بويىنشا پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەر قابىلدانعان», دەيدى د.كينجەحانوۆا.

ءبولىم باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 793 جاعداي ماسكۇنەمدىك, 662 جاعداي قارجىلىق-تۇرمىستىق قيىندىقتار, 596 جاعداي قىزعانىش سەزىمى سالدارىنان بولسا, 412 جاعدايعا تۋىستار اراسىنداعى جانجال سەبەپ بولعان, ال بالالاردى تاربيەلەۋ مەن قامقورلىق ماسەلەلەرىنەن تۋىنداعان بۇرىنعى ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى داۋ-داماي 323 دەرەكتى قۇراعان.

كەيىنگى جىلدارى نازىك جاندىلار اراسىندا تىركەلگەن سۋيتسيد جاعدايى دا جان تۇرشىكتىرەدى. وتباسىلىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دە ايەلدەردىڭ جانىن ايازداي قاريتىن شىعار. كىم ءبىلسىن؟ ايتپەسە, ادام بالاسى ءوز-وزىنە ەرىككەننەن قول سالماسا كەرەك.

«2025 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا جامبىل وبلىسىندا ايەلدەر اراسىندا 24 سۋيتسيد جاع­دايى تىركەلدى (2024 جىلى – 36). ونىڭ ىشىندە 19 جاعداي قايعىلى جاعداي­مەن اياقتالسا, بەسەۋى ءوز-وزىنە قول جۇم­ساۋ ارەكەتى رەتىندە تىركەلدى. بۇل كورسەت­كىشتىڭ تومەندەگەنىن بىلدىرەدى», دەيدى ءبولىم باسشىسى.

ارنايى قۇرىلعان بولىمشەنىڭ قىزمەتكەرلەرى سۋيتسيدكە يتەرمەلەگەن نەمەسە پسيحولوگيالىق قىسىم جاساعان تۇلعالاردى انىقتاۋعا قولدان كەلگەنشە كۇش سالىپ جاتىر. پروفيلاكتيكالىق شارالار دا دەر كەزىندە قولعا الىنعان. سوعان قاراماستان سوڭى وكىنىشكە الىپ كەلەتىن دەرەكتەر تىركەلىپ جاتقانى تولعاندىرماي قويمايدى.

وسى جىلى اشىلعان ءبولىم باسشىسى­نىڭ ايتۋىنشا, ءۇشىنشى توقساندا وڭىردەگى داعدارىس ورتالىقتارىنا 85 ايەل, 233 بالا ورنالاستىرىلعان. ونداعى قىزمەتكەرلەر كەلۋشىلەرگە زاڭدىق, پسيحولوگيالىق الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ۇسىنىپتى. ال سەنىم تەلەفونىنا حابارلاسقان 1 375 ايەل قاجەتتىلىگىنە ساي كومەك سۇراعان. بۇدان وزگە دە ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلعان.

كەيىنگى ۋاقىتتا جامبىل وبلىسىندا جۇرتتىڭ جانىنا باتقان جايسىز وقيعالار ءجيى تىركەلە باستاعانى بەلگىلى. جاڭا وقۋ جىلىنىڭ العاشقى ايىنداعى ءۇش بىردەي ءجاسوسپىرىمنىڭ قايعىلى وقيعاسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىن ءدۇر سىلكىندىردى. ءوڭىر باسشىسى ەربول قاراشوكەەۆ سالاعا جاۋاپتى ورىنباسارى سەرىك سالەموۆكە سوگىس تۇرىندەگى تارتىپتىك جازا قولدانسا, بىرنەشە شەنەۋنىك قاتاڭ سوگىس العان ەدى.

جالپى, وڭىردەگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى وقيعالار, ايەلدەر ارا­سىنداعى سۋيتسيد, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق دەرەكتەرى كىمدى دە بولسىن, تولعاندىرماي قويمايدى. ارينە, بۇل – قوعامدىق پروبلەما. ءبارى دە وتباسىلىق ءتالىم-تاربيەمەن ۇشتاسىپ جاتىر. دەسە دە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ دە موينىنا ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر.

ءوڭىر باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك سالەموۆ جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىكتىڭ الدىن الۋ بو­يىنشا قولدان كەلگەنشە جۇمىس ىستەۋگە بەكىنىپ وتىر. «جول كارتاسىن» ازىرلەۋ ارقىلى قوعامدا ورىن العان وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردى بولدىرماۋعا كۇش سالۋعا نيەتتى سەكىلدى. الايدا جاقىندا عانا باسشىسىنان «سوگىس» العان ورىنباسار مويىنعا ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ويداعىداي الىپ جۇرە الا ما, جوق پا؟ قالاي بولعان كۇندە دە جام­بىل وڭىرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر نازارىمىزدان تىس قالماق ەمەس.

جامبىل وبلىسى