كوپ قۇپيانى باۋىرىنا باسقان شاتقالعا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى العاش رەت 1959 جىلى كەڭەس پالەونتولوگى ا.روجدەستۆەنسكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلىپتى. سول تۇستا مەزوزوي ءداۋىرىنىڭ بور كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن دينوزاۆر سۇيەكتەرى تابىلىپ, قازىر كوپشىلىك «ارالوزاۆر» اتاپ ءجۇر. پالەونتولوگتەردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا گادروزاۆر وتريادىنا كىرەتىن ارالوزاۆردىڭ 93–86 ملن جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەنى انىقتالعان. شاقشاقتان 1958 جىلى تابىلعان الىپ كەسىرتكە سۇيەكتەرىنە رەكونسترۋكتسيا جاسالىپ, قازىر جاڭا مۋزەيدەن ارنايى ءبولىم اشىلدى. وسى كۇنگە دەيىن قارماقشىداعى پالەونتولوگيالىق كەشەنگە سىرتتان دا نازار اۋدارىپ وتىرعاندار از ەمەس.
مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇل جولعى بارلاۋ ەكسپەديتسياسى ناتيجەسىندە, شاتقالدان بور داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن تىرشىلىك يەلەرى سۇيەكتەرىنىڭ قالدىقتارى تابىلىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا ول ارنايى ماماندار تاراپىنان جان-جاقتى زەرتتەلەدى. ماماندار ەندى كەشەننىڭ قورعالۋىنا نازار سالۋ كەرەكتىگىن ايتادى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ديرەكتورى ساپار كوزەيباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە پالەونتولوگيالىق كەشەن وتە سيرەك كەزدەسەدى.
«الپىس جەتى جىلدان كەيىنگى سول اۋماققا جاساعان ساپارىمىز ءساتتى بولدى. كوپتەگەن سۇيەك تابىلدى. ەندى سول ماڭنان ۇلكەن قورعاۋ ايماعى جاسالۋى كەرەك. ءتىپتى سول اۋدان اۋماعىنداعى قورقىت اتا – بايقوڭىر – مارال يشان – شاقشاق باعىتىندا تاريحي تۋريزم مارشرۋتتارىن ۇيىمداستىرۋعا دا ابدەن بولادى. اۋدان ورتالىعىنان قىر بەتكەيگە قاراي 70–80 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان كەشەنگە اپاراتىن جول دا اسا ءبىر قيىنشىلىق تۋدىرا قويمايدى. بۇل باستامامىز پالەونتولوگتەردىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەۋىنە ۇلاسسا, ودان ءارى مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ, ءمانى جوعارى مادەني مۇرا رەتىندە مەملەكەت قورعاۋىنا الىنسا, كەلەشەكتە يۋنەسكو كولەمىندە قورعالاتىن الەمگە ورتاق مۇرالار قاتارىنا قوسىلسا دەگەن تىلەگىمىز بار», دەيدى ساپار الياسقار ۇلى.
كەشەن ورىن تەپكەن ايماق تابيعاتى دا ەرەكشە. توبە قاباتتارىنان اتاقتى شارىن شاتقالىنا ۇقساس بەلگىلەردى بايقايسىز. وتكەن عاسىر ورتاسىندا جاسالعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنان قالعان ءبىر بەلگى – قويىلعان تاقتايشا دا اياق استى قالۋدىڭ از الدىندا تۇر. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي حاتشىسى اسحات سايلاۋدىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپا عالىمدارى كەشەندە بىرنەشە رەت زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عىلىمي جۋرنالداردا ماقالا جاريالاعان. سوڭعى ەكسپەديتسيا تاسقا اينالعان سۇيەكتەر تاپقالى بەرى شەت مەملەكەتتەردەن حابارلاساتىندار جيىلەگەن. وسىنىڭ ءوزى كەشەندى قورعاۋعا كەشىكپەي كىرىسۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ تۇر. ماماندار بۇل اۋماقتى «دينوزاۆرلار قورىمى» دەگەن اتپەن تاريحي نىسان رەتىندە تىركەۋگە الۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
جالپى, وسىدان 2 جىل بۇرىن مينيسترلىكتەن سەرتيفيكات العان مۋزەي ماماندارى وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. بيىل شاقشاق شاتقالىنان بولەك اساناس-3 قالاشىعىندا شاعىن قازبا جۇرگىزىپ, ورتاعاسىرلىق مەكەننىڭ سىرىن اشۋعا العاشقى قادام جاسادى. قازىرگى كۇنى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ارحەولوگيا سالاسىندا ۇلكەن جوبالارعا قاتىسۋ ءۇشىن اككرەديتاتسيادان وتۋگە دايىندالىپ جاتىر.
مۋزەي ماماندارى ءتۋريزمنىڭ بارلىق ءتۇرىن دامىتۋ باستاماسىن كوتەرگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ايماقتا تاريحي ءتۋريزمدى قولعا الۋعا بولاتىنىن ايتادى. مىسالى, وتكەن ءداۋىر ەستەلىگىن كورگىسى كەلگەندەر ءۇشىن ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى سىعاناق, جانكەنت قالالارى قاتارىنا اساناس, قىشقالا قالاشىقتارىن قوسۋعا بولادى. جەتىاسار مادەنيەتىنە جاتاتىن تاريحي ورىندار قازىرگى قالپىنىڭ وزىندە سىرتتان كەلگەن تۋريسكە ۇيالماي كورسەتۋگە جارايتىن نىساندار.
تالاي داۋىرلەر دەرەگىن باۋىرىنا باسقان تاريحي كەرەمەت كەشەننەن تابىلعان سۇيەكتەر قازىر جان-جاقتى زەرتتەلىپ جاتىر. ەل اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەتىن بۇل اۋماققا بولاشاقتا نازار اۋداراتىندار قاتارى كوبەيە تۇسەرى ءسوزسىز.
قىزىلوردا
