سابەڭنەن باتا الدىم
– اعا, وسى جاسقا دەيىن قازاقتىڭ ءبىراز جاقسى-جايساڭىمەن ارالاسىپ, سىيلاستىڭىز. جاسى ۇلكەندەردەن ءتالىم الدىڭىز. دەگەنمەن ادامنىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا ونىڭ شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن تۋعان توپىراعى اسەر ەتەدى دەپ ايتادى. اڭگىمەنى وسىدان باستاساڭىز؟
– قازاق دالاسىنىڭ قاي بۇرىشى دا ارۋاق قونىپ, نار شوككەن جەر. سونداي باق دارىعان قاسيەتتى ولكەنىڭ ءبىرى – باياناۋىل. بۇل ءوڭىردىڭ تابيعاتى عانا ەمەس, تاريحى دا باي. باياناۋىلدىڭ اتى ەرتەدەن جالپاق جۇرتقا جايىلدى. ونىڭ داڭقىن وسىندا تۋعان بىرەگەي تۇلعالار شىعاردى. ماسەلەن, ابىلاي حاننىڭ اقىلشىسى بۇقار جىراۋدان باستاپ, ايگىلى شوڭ بي, اقىن, ەتنوگراف, تاريحشى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, نەبارى 26 جاسىندا قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتكەن اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى, جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, اكادەميك قانىش ساتباەۆ سەكىلدى شوقتىعى بيىك الىپتاردىڭ كىندىك قانى تامدى. اسىرەسە باياناۋىلدىقتاردىڭ بىلىمگە قۇشتارلىعىن وياتقان تاعى ءبىر تۇلعا بار, ول – مۇسا شورمان ۇلى. مۇسەكەڭ بيلىككە جاسىنان ارالاستى. باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولدى. زامان اعىمىن اڭداعان, كوزى اشىق ازامات ەدى. ول ءبىلىمسىز بولاشاق جوق ەكەنىن ءتۇسىندى. مەكتەپ سالىپ, بالالاردىڭ ساۋاتىن اشتى. ءار قازاق وتباسىنا ءبىر بالاسىن مەكتەپكە بەرۋدى مىندەتتەدى. وسى وڭىردەگى باي, داۋلەتتى ادامدارعا: ء«وز بالاڭدى وقىتاسىڭ, ءوز بالاڭمەن بىرگە سالىق ەسەبىندە كەدەيدىڭ ءبىر بالاسىن وقىتاسىڭ», دەپ بۇيرىق شىعاردى. سونىڭ ارقاسىندا تالاپتى جەتكىنشەكتەر اۋىلداعى مەكتەپتە ساۋاتىن اشىپ, ودان ءارى وقۋلارىن قارقارالى, سەمەي, ومبىعا بارىپ, جالعاستىردى. مىنە, ءبىزدىڭ ەلدەن شىققان وزىق ويلى ازاماتتاردىڭ دەنى وسىلاي قاناتتاندى. سولار سالعان ادەمى ءداستۇر تىزبەگى ءالى كۇنگە دەيىن ۇزىلگەن جوق.
– اتا-اناڭىز بەن وسكەن ورتاڭىزعا توقتالساڭىز؟
– ءبىز – ابىلاي حان داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن بەكشە باتىردىڭ ۇرپاعىمىز. بۇل بابامىز جوڭعارلارمەن سوعىستا ەرەن ەرلىك كورسەتىپ, ەسىمى ەلگە تانىلعان. سۇرمەرگەن بولعان دەپ ايتادى. بۇل تۋرالى تاريحي دەرەكتەردە جازىلعان. بەكشە باتىر ابىلاي حاندى جاۋگەرشىلىكتە ەكى مارتە اجالدان امان الىپ قالعان. كەيىن ەل ىشىندەگى ءبىر وقيعاعا بايلانىستى ەكەۋىنىڭ اراسىنا الا مىسىق جۇگىرىپ, ارالارى سۋىپ كەتكەن. مەنىڭ اكەم بەكشەنىڭ جەتىنشى ۇرپاعى. ال بەلگىلى جازۋشى, دارىگەر سوناۋ زۇلمات جىلدارى قۋعىن-سۇرگىن كورىپ, ون جىلدان اسا قيىر شىعىستىڭ ءدامىن تاتقان زەيىن شاشكين – بىزگە نەمەرە اعايىن.
اكە-شەشەم قاراپايىم قوڭىرتوبەل تىرشىلىك كەشتى. اتام يمانباي اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر ەدى. بۇل كاسىپتى اكەم دە جالعاستىردى. كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەت دۇنيەنى ءوزى جاسايتىن. ال انام اۋقاتتى وتباسىندا وسكەن. ناعاشى اتام – باياناۋىل توڭىرەگىنە داۋلەتى شالقىعان تانىمال ادام. وتكەن عاسىردا 20-جىلداردىڭ سوڭىندا بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ باستالعاندا, ول ءوز ەركىمەن جەكە مەنشىگىندەگى بارلىق مالىن كەڭەس وكىمەتىنە وتكىزگەن. سوسىن 1927 جىلى مەككەگە ساپار شەككەن. ول جاقتان ءبىر جارىم جىلدان كەيىن ەلگە ورالادى. قاسيەتتى ساپاردان ورالعان اتامدى تانىستارى قاۋمالاپ كەرەكۋدەن كۇتىپ الىپ, باياناۋىلعا الىپ كەلە جاتقاندا, ياعني پاۆلوداردان 70 شاقىرىم ۇزاعان جولدا بولشەۆيك اتەيست جاندايشاپتارى سەرىكتەرىمەن بىرگە اتىپ تاستاعان. انام مەن 6-سىنىپتا وقىعاندا ومىردەن ءوتتى. ءالى كۇنگە دەيىن شەشەمنىڭ بەينەسىن ۇمىتا المايمىن. 2-3 جاسىمنان باستاپ, 10 جاسىما دەيىن ۇلى ناعاشى اجەم شوكىمنىڭ باۋىرىندا ءوستىم. بۇل كىسى قارقارالىنىڭ قىزى. ايگىلى قاز داۋىستى قازىبەك بي اۋلەتىنەن. سۇڭعاق بويلى, اجارلى, تەكتى جان بولاتىن. جۇرتتىڭ ءبارى قادىر تۇتىپ, سىيلادى. ەشكىم الدىنان كەسىپ ءوتىپ كورگەن جوق.
– بالا كۇنىڭىزدە سابەڭنەن باتا الىپسىز. سونى ايتىپ بەرەسىز بە؟
–جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە باياناۋىلعا جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ايەلى ءماريام اپايمەن كەلدى. شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى «اققان جۇلدىز» رومانىن جازىپ ءجۇر ەكەن. شوقان باياناۋىلعا بوتەن ەمەس. مۇسا شورمانوۆتىڭ جيەنى. مۇسا ونى جاسىنان باۋىرىنا باسىپ, تاربيەلەگەن. شوقان ومبىعا وقۋعا بارعاندا وعان جاياۋ مۇسانى سەرىك ەتىپ جىبەرگەن.
قابىرعالى قالامگەر مەكتەپتە وقۋشىلارمەن كەزدەستى. سوندا سابەڭ الدىندا ولەڭ وقىپ, ءبىر پوەماسىن جاتقا ايتىپ بەردىم. وعان ءدان ريزا بولىپ, ماعان باتاسىن بەردى. كەيىن الماتىعا كەلىپ, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, كانديداتتىق ەڭبەگىمدى قورعاعاننان كەيىن جازۋشى وتباسىمەن جاقىن ارالاستىم. سابەڭنىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭدادىم. ءماريام اپاي دۇنيەدەن وزعانشا بايلانىسىمىز ۇزىلگەن جوق.
ءىلياس ەسەنبەرلين سۇڭعىلا ەدى
– ال قانىش ساتباەۆتى العاش قاشان كوردىڭىز؟
– مەن قانىش اعانىڭ ەسىمىن جاس كۇنىمنەن ۇلگى تۇتتىم. اتا-انام ول تۋرالى ماقتانىشپەن ايتاتىن. 6-7 سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە قولىما كوك سيامەن «ا» ءارپىن جازىپ الىپ, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, سول كىسىدەي «اكادەميك» بولسام دەپ ارماندادىم.
1946 جىلى جازدا قانىش اعا ەلگە كەلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا ءبىر-اق جىل بولعان كەز. ەلدىڭ تۇرمىسى جۇدەۋ. بىراق ادامداردىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. مەن وندا 2-سىنىپتا وقيمىن. سوندا عالىمدى العاش رەت سىرتىنان كوردىم. ەڭسەگەي بويلى. ءبىزدىڭ كوشەنىڭ باس جاعىندا پاۆانوۆ دەگەن بانكتىڭ باسشىسى تۇراتىن. قانەكەڭ سول ۇيگە ءتۇستى. ەكەۋى جاس كۇنىنەن جاقىن جولداس بولىپتى. ءبىز سىرتىنان قىزىقتاپ جۇردىك. الايدا قانىش اعامەن جاقىن ارالاسا المادىم. ول كىسى مەن اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەندە قايتىس بولدى. بىراق اعامىزدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا قاتىستىم. توپىراق سالدىم.
دەگەنمەن قانىش اعانىڭ العاشقى زايىبى ءشاريپا اپامەن ارالاستىم. قازاقى ادام ەدى. مەنى تۋىس تارتىپ, ۇنەمى ەلدىڭ جاڭالىعىن سۇرايتىن. ال عالىمنىڭ ۇلكەن قىزى حانيفا اپاي باۋىر تۇتتى. شامشيابانۋمەن دە سىيلاستىم. ول كىسىنىڭ ەرى ورازاي باتىربەكوۆ رەسپۋبليكا پارتيا كوميتەتىندە ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. كەيىن بۇل قىزمەتىنەن بوساپ, جوعارى پارتيا مەكتەبىنە رەكتور بولىپ باردى. ەكەۋمىز «بالدىز-جەزدە» بولىپ قالجىڭداساتىنبىز.
– كورنەكتى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليندى دە جاقسى بىلەدى ەكەنسىز...
– شىندىعىندا, ءىلياس اعا ەكەۋمىز – تۋعان باجامىز. بىراق ونىمەن جاقىن ىنىسىندەي ارالاستىم. جيىرما جىلدان اسا ۋاقىت جانىندا ءجۇردىم. بارلىق شىعارماسىن تۇپنۇسقادان وقىدىم. ىلەكەڭ تۋعان ءىنىسى ەكەۋى جاس كۇنىنەن اكە-شەشەدەن جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن. باۋىرى راۋناق – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ماسكەۋدە قالىپ, عىلىمي جۇمىسپەن اينالىستى. تەحنيكا سالاسىندا كوپتەگەن جاڭالىق اشقان. «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەرتاپقىشى» دەگەن اتاققا يە بولدى. اسكەري وقۋ ورىندارىندا ءدارىس بەرىپ, پولكوۆنيك اتاعىن الدى.
قانىش ساتباەۆ 50-جىلدارى راۋناقتى قازاقستانعا شاقىرادى. بىراق عالىم قىزمەت ىستەيتىن ماسكەۋدەگى اسكەري عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى «ول كىسىنى سىزدەرگە جىبەرۋ ءۇشىن بىزدەن كەيىن بەس جىل ەشقايدا جۇمىس ىستەمەۋ قاجەت. سوندا عانا قىزمەتتەن بوساتامىز», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
ىلەكەڭمەن ءجيى كەزدەسىپ, ۇزاق اڭگىمەلەسەتىنمىن. دۇنيەدەن وزاردان ەكى اپتا بۇرىن جۇرەگىنىڭ سىرقاتى مەڭدەپ, دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلادى. تۋعان-تۋىستارى مەن دارىگەرلەردىڭ ايتقانىن تىڭداماي, اۋرۋحاناعا جاتپادى. كەشكىسىن ۇيىنە باردىم. ءۇيىمىز جاقىن ەدى. كورشىمىز. ەكەۋمىز دالاعا سەرۋەندەۋگە شىقتىق. سوسىن: ء«سىزدى دارىگەرلەر جەدەل-جاردەم كولىگىمەن اۋرۋحاناعا الىپ كەتۋگە كەلسە, نەگە بارمايسىز؟» دەپ سۇرادىم. ول ماعان سەبەبىن ايتتى. «بۇل جۇرەكتى ەمدەۋدىڭ باسقا دا ءادىسى بار ەكەن. ماعان ونى ديماش احمەت ۇلى ايتتى. ول كىسى تازا اۋادا سەرۋەندەپ كوپ جۇرەدى. مەن دە وسى ءادىستى قولدانىپ ءجۇرمىن. اۋرۋحاناعا اپارعاننان كەيىن ءدارى بەرىپ, ينە سالادى. شىنىمدى ايتسام, سودان شارشادىم», دەدى قينالىپ. سوسىن ماعان اق پاراق پەن قالام بەردى دە: «جامان ايتپاي جاقسى جوق, ەگەر ماعان ءبىر جاعداي بولسا, سەن وسى ازاماتتارعا حابارلاس», دەپ ءوزى جاقىن تۇتاتىن ادامداردىڭ تەلەفونىن جازدىردى. ىلەكەڭ وتە سۇڭعىلا ەدى. اجالدىڭ تاياپ قالعانىن ىشتەي باعامداعان سياقتى. وسى وقيعانىڭ ەرتەڭىندە ىلەكەڭدى اۋرۋحاناعا الىپ كەتتى. مۇندا دا كوپ جاتقان جوق, ەكى تۇنەپ, ءۇشىنشى كۇنى جان ساقتاۋ بولىمىندە قايتىس بولدى. مەن ىلەكەڭنىڭ اماناتىن ورىنداپ, ءوزى ايتقان كىسىلەرگە حابارلاستىم. ءبىرىنشى, ماسكەۋدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ اپپاراتىندا جاۋاپتى قىزمەت ىستەيتىن كاكىمبەك سالىقوۆقا تەلەفون شالدىم. كاكەڭ اۋىر قازانى ەستىگەننەن كەيىن, ءبىراز ءۇنسىز تۇرىپ قالدى. ءبىر كەزدە: «ىلەكەڭ تاريحىمىزدى تەرەڭ قوپارىپ, بولاشاققا جول سالعان تۇلعا ەدى. ءبىز سودان ايىرىلعان ەكەنبىز عوي», اۋىر دەپ كۇرسىندى. بۇدان سوڭ اكادەميك شاپىق شوكينگە حابارلاستىم. ىلەكەڭ شاپىقپەن جاقىن ارالاساتىن. كورنەكتى عالىمعا جازۋشىنىڭ قازاسىن ايتىپ ەدىم: ء«اي, زايروللا, سەن دۇنيەدەن كىم وتكەنىن سەزىندىڭ بە؟», دەدى داۋىسى دىرىلدەپ. ودان كەيىن اتاقتى زاڭگەر سالىق زيمانوۆ پەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, اقىن جۇبان مولداعاليەۆكە ەستىرتتىم. ىلەكەڭدى جەرلەۋ جايىندا ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. ىلەكەڭ قايتىس بولعاندا ءىنىسى راۋناق ماسكەۋدەن جەتىپ, توپىراق سالۋعا ۇلگەردى.
– جالپى, قانداي ادام ەدى؟
– ىلەكەڭ كوپ سويلەمەيتىن, ۇستامدى بولاتىن. ونىڭ ءومىرى قيىندىققا تولى. 1940 جىلى قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىن ءبىتىردى. كەلەسى جىلى سوعىس باستالىپ, مايدانعا اتتاندى. ودان جارالى بولىپ ەلگە ورالعاننان كەيىن قازاقستان ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە «حالىق جاۋىنىڭ قىزىنا ۇيلەندى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, قىزمەتىنەن بوساتىلدى. 50-جىلداردا ءبىر توپ قازاق زيالىسى «ۇلتشىل» اتانىپ قۋعىن كورگەنى بەلگىلى. بۇدان ىلەكەڭ دە امان قالمادى. ونى دا قۋعىندادى. ءتىپتى جالعان جالامەن اباقتىعا دا جاپتى. مىنە, وسىنداي ءتۇرلى قيىندىق كورسە دە, ەشكىمگە شاعىمدانبايتىن. قايسار بولاتىن. وعان سول جىلدارداعى ەل باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆ كوپ قولداۋ كورسەتتى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن جاس كەزىنەن تانىعان.
ىلەكەڭ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قاھارىنان قورىقپادى. قازاق تاريحىنا تەرەڭ بويلاپ, بۇرىن ەسىمىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان حاندار مەن باتىرلاردىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىن باتىل جازدى. جازۋشىنىڭ ءارى كىتابى باسپادان جارىق كورەردە ءتۇرلى كەدەرگىگە ۇشىرادى. «قىراعى كوزدەردىڭ» سۇزگىسى شىعارماداعى ۇلت تۋرالى وتكىر جازىلعان تۇستارىن قىرقىپ تاستادى. بىراق قالامگەر وعان مويىمادى. كۇرەستى. قايتا, ودان سايىن كۇش الىپ, تاريحي روماندارىن جازا بەردى.
العاش نەمەرەسى دۇنيەگە كەلگەندە قۇتتىقتاپ, ۇيىنە باردىم. بوتەن ادام جوق. ەكەۋمىز. ءبىر كەزدە ىلەكەڭ: «مەن نەمەرەمنىڭ ەسىمىن «ماعجان» دەپ قويدىم. قازاقتىڭ ماعجان جۇماباەۆ ەسىمدى اقىنى بولعان. ونداي تۇلعا سيرەك. مۇنداي ۇلى اقىننىڭ ەسىمى ۇمىتىلماۋى قاجەت. ماعجاندى سەن بىلمەيسىڭ. ءبىز بىلەمىز. جاس كۇنىمدە ونىڭ ولەڭدەرىن ءسۇيىپ وقىدىم. سودان بەرى ويىمنان كەتپەيدى», دەپ ماعان وڭاشا سىرىن ايتىپ ەدى. ىلەكەڭ كورگەن قيىندىقتى بىرگە كەشكەن ديلارا اپامىزدىڭ دا ورنى بولەك.
قۇر ەلىكتەۋ جارعا جىعادى
– ەندى عىلىمعا ويىسساق. ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن باعدارلامالاۋ ءادىسىن زەرتتەپ, ونى عىلىمي اينالىمعا قوستىڭىز. وسى تۋرالى ايتاسىز با؟
– قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ اگرونوم فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن ەكى-ءۇش جىل ەلگە ورالىپ, باياناۋىل كەڭشارىندا باس اگرونوم بولدىم. اۋىلدا قىزمەت ىستەپ جۇرسەم دە ءوزىم ءبىلىم العان وقۋ ورنىمەن بايلانىسىمدى ۇزبەدىم. 1962 جىلى اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. 1966 جىلى كانديداتتىق جۇمىسىمدى قورعادىم. عىلىمي ەڭبەگىمنىڭ نەگىزگى بولىگى جوعارى ماتەماتيكانىڭ ءبىر سالاسى – ديسپەرتسيالىق تالداۋعا ارنالدى. وسى سالانى 70-جىلداردان باستاپ زەرتتەپ, بيولوگيا مەن اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنا قولداندىم. الدىمەن عىلىمداعى وسى باعىتتىڭ اۆتورى, اعىلشىن عالىمى, گەنەتيك رونالد ەيلمەر فيشەردىڭ ەڭبەگىمەن تانىستىم. جوعارى وقۋ ورنىندا ءدارىس وقىدىم. 1974 جىلدان باستاپ ۆاسحنيل-ءدىڭ بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن باعدارلامالاۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى اتاندىم. نەگىزىندە, اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن باعدارلامالاۋعا ەلەكتروندىق ەسەپتەۋ تەحنيكاسى مەن ماتەماتيكالىق مودەلدەردى قولدانۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. وسى باعىتتا ءبىراز ىزدەنىپ, وداقتىق عىلىمي باسىلىمداردا بىرقاتار ماقالام جارىق كوردى.
جەرگە تۇسكەن ءداننىڭ ءونىپ شىعۋىنا كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتەدى. ەڭ الدىمەن وعان قۇنارلى توپىراق, قالىپتى مولشەردەگى كۇن قىزۋى مەن ىلعال, توپىراقتى تىڭايتۋ, سۋارۋ, ارامشوپپەن كۇرەسۋ سەكىلدى جۇمىستار ىسكە اسۋى قاجەت. مىنە, وسىنداي فاكتورلاردىڭ ارقايسىنىڭ ءوسىپ شىققان بيدايعا تيگىزەر ۇلەسىنىڭ قانداي مولشەردە جانە قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن ءدال انىقتاۋعا ەشقانداي مۇمكىندىك بولمادى. مەن وسىنى زەرتتەدىم. لەنينگراد اگروفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تانىمال عالىم سەرگەي نەرپين قىزمەتكە شاقىردى. قالانىڭ ورتاسىنان ءۇش بولمەلى پاتەر بەرەمىز دەدى. بىراق مەنى قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى حايدار ارىستانبەكوۆتىڭ: «سەن ەڭ اۋەلى پايداڭدى ءوز ەلىڭە تيگىزگەنىڭ دۇرىس», دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى توقتاتتى. ءسويتىپ, ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن باعدارلاۋدى العاشقى بولىپ زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدىم. ونىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزىن ازىرلەدىم. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە فوتوسينتەتيكالىق اكتيۆتى رادياتسيالاردىڭ, توپىراق قۇرامىنداعى ىلعال مەن بيوكليماتتىق الەۋەتتىڭ ۇلەسى جانە باسقا دا فاكتورلارىن ايقىنداۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى بەلگىلەندى. عىلىمداعى وسى سالانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا مەنىڭ ۆاسحنيل-ءدىڭ اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن باعدارلامالاۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتىم ەرەكشە ىقپال جاسادى. وسى جىلدارى مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن ەگىنشىلىكتىڭ توپىراق-كليماتتىق فاكتورلارىنا جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. سونداي-اق ءونىم كولەمى مولايىپ, ونى ءتيىمدى قولدانۋ دەڭگەيى قالىپتاستى. بۇل عىلىمي ەڭبەگىم 1984 جىلى وداق كولەمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن باعدارلامالاۋ ۇيلەستىرۋ كەڭەسى مەن 1987 جىلى وسى تاقىرىپقا ارنالعان بۇكىلوداقتىق كونفەرەنتسيادا ايرىقشا اتاپ ءوتىلدى.
– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋعا باسشىلىق جاسادىڭىز. بۇل جوبا قالاي جۇزەگە استى؟
– 1994 جىلدان باستاپ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنە قاراستى جەر قورى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىن باسقاردىم. مۇندا بەس مىڭعا جۋىق مامان قىزمەت ىستەدى.
بۇل ۋاقىتتا ەلىمىز جاڭا نارىقتىق ەكونوميكاعا اۋىسىپ, بارلىق سالادا جاپپاي رەفورما باستالدى. سونىڭ ءبىرى – جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى رەفورما.
ءبىز ەڭ الدىمەن تاۋەلسىز مەملەكەت بولعاننان كەيىن جەر كاداسترىن قۇرۋدى قولعا الدىق. ءبىر جاعىنان, بۇل – تمد ەلدەرىنىڭ دە الدىنداعى وزەكتى ماسەلە بولاتىن. سول جىلدارى تمد ەلدەرىنىڭ جەر رەفورماسىنا بايلانىستى كەڭەس قۇرىلدى. مەن سوعان مۇشە بولدىم. 1995 جىلى وسى كەڭەستە مەملەكەتتىك جەر كاداستارىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى جايىندا بايانداما جاسادىم. ونى وسى كەڭەستە ۇسىندىم. جوبا بەكىتىلدى. اتالعان جوبا قازاقستان مەن رەسەيدە ىسكە اسىرىلدى. مۇنى جاساۋ بارىسىندا اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىندە بولىپ, سولاردىڭ جۇمىسىمەن تانىستىم. كوپتەگەن شارۋا اتقارىلدى. بار كۇش-جىگەرىمدى وسىعان جۇمسادىم. ماسەلەن, جەر ماسەلەسىنە قاتىستى 100-دەن استام ادىستەمە مەن نۇسقاۋلىق جانە نورماتيۆتىك قۇجات وندىرىسكە ەندى. جەر رەسۋستارىنىڭ الەۋەتىن باسقارۋ جانە پايدالانۋ, ءمونوپولدى – مەملەكەتتىك مەنشىكتەن ءارتۇرلى مەنشىك تۇرلەرىنە كوشۋ, اقىلى جەر پايدالانۋ مەحانيزمى جەتىلدىرىلدى. گەواقپاراتتىق جۇيە تەحنولوگيالارى نەگىزىندە جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرىپ, جەر رەسۋرستارىنىڭ مونيتورينگ جۇيەسى قالىپتاستى. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ مەن جەرگە ورنالاستىرۋ بويىنشا جاڭا يننوۆاتسيالىق عارىشتىق تەحنولوگيا ەنگىزىلدى.
مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى ەلىمىزدەگى ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى قۇرۋ مەن قالىپتاستىرۋعا جول سالدى. بۇگىنگى «تسيفرلىق قازاقستان» ەلەكتروندىق باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىن قالادى.
– ءبىراز جاسقا كەلدىڭىز. كورگەنىڭىز كوپ. ءومىردىڭ قىزىعى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– قازىر جاسىم توقسانعا جاقىنداپ قالدى. وسى ارالىقتا ءومىردىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىن قاتار كورىپ كەلە جاتىرمىن. مەن بالا كۇنىمنەن كىتاپتى كوپ وقىدىم. ءبىلىم الۋعا ىنتىق بولدىم. وسى قاسيەتىم عىلىمعا جەتەلەپ الىپ كەلدى. ناعىز عالىم ىزدەنىسىن ەشقاشان توقتاتپايدى. ءوز باسىم ءالى كۇنگە دەيىن سارىلىپ جۇمىس ىستەيمىن. وقيمىن. زەرتتەيمىن. ماقالا جازامىن. عالىم ءۇشىن ءومىردىڭ قىزىعى – توقتاۋسىز ىزدەنىس. ۇلت دەڭگەيىن كوتەرگەن عىلىمنىڭ قادىرى بار. الەمدىك دۇرمەك, جالاڭ عىلىمي ەسەپ, قۇر ەلىكتەۋ جارعا جىعادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
