دوقابادان دەرمانتينگە دەيىن...
جازۋشى مۇحتار ماعاۋين «شىڭعىس حان» رومانىنىڭ ءبىرىنشى تومىندا نايمان رۋىنىڭ ىشىندەگى كونشىلەر تابى تەرى وڭدەۋدە ايگىلى بولعانىن, سوندىقتان رۋدىڭ اتى كونشىلەر (تەرى وڭدەۋدىڭ شەبەرلەرى) اتانعانىن جازادى. سول كونشىلەر كۇنى بۇگىن وسى وڭىردە جاساپ كەلەدى. «سەمەيدەگى تەرى وڭدەۋ ونەركاسىبى قاي كەزدەن باستالعان؟» دەپ سۇراساق, «پاتشا زامانىنان باستالعان» دەيدى. شىن مانىندە, مۇنىڭ ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى قالىپتاسقان ونەر ەكەنىن ۇمىتىپ تا بارامىز.
«ەسكi تاريحتا, العاشقى كەمەلەردiڭ جەلكەنi تەرiدەن بولىپتى, تiپتi دەسەڭiز, ارنايى وڭدەلگەن تەرiمەن قايىقتاردى قاپتايدى ەكەن. قىسقاسى, بايىرعى تۇرمىستا, وت ۇرلەيتiن كورiكتەن باستاپ, كiتاپتىڭ قىمبات ساقتيان مۇقاباسىنا دەيiنگi ارالىقتا تەرiنiڭ قولدانىلماعان جەرi جوق. بiراق تەرi مەن دوقابانىڭ ەڭ كوپ قولدانىلعان جەرi, البەتتە, سوعىس. ەرتوقىم, ات ابزەلiن بىلاي قويعاندا, ەرتەدەگi ۇرىس-سوعىس كەزiندە جاۋىنگەرلەر ۇستiنە تەمiر قامار جاپسىرىلعان اۋىر بىلعارى ساۋىت كيەتiن بولعان, قولدارىنا تەرiمەن قاپتالعان قالقان ۇستاعان. كەيiننەن تەرi وڭدەۋ جەتiلiپ, ساداقتىڭ وعى, نايزانىڭ سۇڭگiسi وتپەيتiن, قىلىش شاپپايتىن «قۇياق» دەپ اتالاتىن وتە جەڭiل ساۋىت جاسالعان», دەپ جازادى ۇستازىمىز, جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.
جازۋشىنىڭ «بوز بەتەگە, سۇر سوقپاق...» دەگەن بۇل ماقالاسىندا مۇناي, بالىق, تەرى-دوقابا ساۋداسىنان باستالعان باتىس وركەنيەتىنىڭ قاتىگەزدىگى جانە 1931–1933 جىلدارداعى قازاق دالاسىندا بولعان اشارشىلىق تراگەدياسى پاراللەل بەرىلەدى. تەرى وڭدەۋ ونەركاسىبى ادامزات وركەنيەتىندە ءبىر كەزدەرى الەمدىك گەوساياساتتىڭ وزەگىنە اينالعانى ايتىلادى. ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ساۋدا جولدارىندا تەرى ەڭ ءوتىمدى شيكىزات رەتىندە جۇرگەن. ايگىلى وتارلىق ەكسپانسيالاردا دا تەرىگە سۇرانىس ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولىپتى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەۋروپاداعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى – جەڭىل ونەركاسىپ قالىپتاستى. سوندىقتان تەرى وڭدەۋ تەك قولونەر نە شارۋاشىلىق ەمەس, تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ساياسي, اسكەري جانە ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىگى مەن ىقپالدى فاكتور بولعانى جازىلعان.
بۇگىندە بىلعارىنىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق. تابيعي تەرىگە سۇرانىس تا بار. بىراق ەلدە سۇرانىس سەزىلمەيتىن سەبەبى – ءوندىرىستىڭ ازدىعى. ءبىز «تابيعي تەرى» دەگەن ءسوزدى بەكەر قولدانىپ وتىرعان جوقپىز. ويتكەنى دامىعان ەلدەردە تابيعي تەرىنىڭ ورنىن بىرنەشە بالاما ماتەريالدار باسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – ونەركاسىپتە كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن جاساندى تەرى, مۇناي قالدىقتارىنان جاسالاتىن دەرمانتين. كەيىنگى جىلدارى ءسان يندۋسترياسىندا ۆەگانتەرى ۇعىمى قالىپتاستى: وسىمدىك تەكتەس شيكىزاتتاردان – اناناس جاپىراعى, كاكتۋس, ساڭىراۋقۇلاق ميتسەليى نەمەسە الما قابىعىنان جاسالادى. بولاشاقتىڭ ماتەريالى سانالاتىن بيوتەرى بولسا – زەرتحانادا جاسۋشالىق جاساندى جولمەن وسىرىلەتىن جاڭا ءونىم.
ال بىزدە كادەمىزگە مولىنان جارايتىن شيكىزات كوزدەرى قوقىس پوليگوندارىنىڭ شۇڭقىرىن تولتىرىپ جاتىر. ۆەتەريناريا عىلىمى دالادا شاشىلىپ جاتقان تەرىنىڭ زالالدى ەكەنىن (ورتەلسە دە), ونىڭ ۋى اۋاعا جايىلىپ ءتۇرلى اۋرۋ تاراتاتىنىن ايتىپ-اق كەلەدى. ءتىپتى سويىلعان مالدىڭ سۇمەسىنەن باسقا, تەرىسى, ءجۇنى ءبارى كادەگە جاراپ, ءوندىرىس ماتەريالىنا اينالۋى – قوعامعا پايدالى ەكەنىن ۇعۋعا كوپ اقىل كەرەك جوق, بۇل بارىنە تۇسىنىكتى جايت.
سالا سالاقسۋدى كوتەرمەيدى
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, ەلدە تەرى وڭدەيتىن 9 كاسىپورىن بار. جىلىنا 3,5 ملن ءىرى قارا مالدان تەرى الىنادى, سونىڭ 17%-ى عانا وڭدەلەدى. وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ قۋاتى 3 ملن ءىرى قارا مال تەرىسىن وڭدەۋگە عانا جەتەدى.
– قازىر الەم بىلعارى بۇيىمدارىن مۇنايدان ارتىق باعالايدى. اقش, قىتاي, يتاليا, تۇركيا, موڭعوليا سياقتى مەملەكەتتەر بۇل سالادا ميللياردتاعان دوللار پايدا كورەدى. تۇركيا الەمدەگى شيكى تەرى يمپورتىنىڭ 30%-عا جۋىعىن ءبىر ءوزى يەمدەنىپ وتىر. 3,3 ملن حالقى بار موڭعوليادا زاماناۋي 34 بىلعارى زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر, – دەيدى تەرى وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى نۇرمان نۇپتەكەەۆ.
بىزدەگى بىلعارى كاسىبىنىڭ اقساپ تۇرۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – تەرى وڭدەۋ سالاسىنا مەملەكەتتەن سۋبسيديا بولىنبەۋىنەن دەيتىندەر دە بار. ويتكەنى تەرى وڭدەۋگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتىڭ دەنى يمپورتقا تيەسىلى, بۇعان قوسا زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ قۇنى ەداۋىر قىمبات. جارتىلاي فابريكاتتاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسىندا قولداناتىن شيكىزات پەن قاجەتتى حيميالىق رەاگەنتتەردىڭ ءوزى شەتەلدەن الىنادى. مال تەرىسىنىڭ شيكىزات تۇرىندە «كولەڭكەلى ارنا» ارقىلى شەتەل اسىپ جاتقانى دا ايتىلىپ ءجۇر.
وڭدەلگەن تەرىنىڭ ءۇش سورتى بار. 30-35% وڭدەلگەن كوك تەرى «Wet blue» دەڭگەيىنە جاتادى; 70% وڭدەلگەن تەرى – «Crast» بولسا, «Finish» دەڭگەيىندەگى بىلعارى عانا جوعارعى ساپا بولىپ سانالادى. الەمدىك نارىقتا قانى جەرگە تامباي تۇرعان يتاليانىڭ «Kelton» اياقكيىم برەندى وسى «Finish» دەڭگەيىندە وڭدەلگەن بىلعارىدان تىگىلەدى. سوعان قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەلدەن شىققان تەرىنىڭ ءوزى شەتەلدە تيىنعا باعالانادى.
سەمەي تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ احۋالى
«سەمەي تەرى-مەحانيكالىق كومبيناتى» جشس ديرەكتورى بولعان جۇماعازى راحىمعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاننان كەيىن وتاندىق تەرى وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسى توقىراپ قالدى.
– سەمەيدەگى تەرى يلەۋ سالاسىنىڭ 140 جىلدىق تاريحى بار. كەزىندە مۋسين, موروزوۆ دەگەن تەرى يلەۋ زاۋىتتارى بولعان. ال ءبىز ەڭ ۇلكەن مودەرنيزاتسيانى 2011 جىلى جاسادىق, بىراق كولدەنەڭ كەدەرگىلەر تۋىنداپ, كاسىپ تاراپ تىندى. ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 2 000 قويدىڭ, 1 000 سيىردىڭ تەرىسىن يلەدىك. ورتالىق ازيادا جوق تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى الىپ كەلدىك. ءتىپتى يتالياعا ءونىم ەكسپورتتادىق. ءبىر كۇندە ءبىر كونتەينەر وڭدەلگەن تەرى تيەيتىن ەدىك. قازىر سيىر تەرىسىن يلەيتىن جابدىق قالدى, قوي تەرىسىن وڭدەيتىن ەشتەڭە جوق, ءبارى وزبەكستانعا كەتتى. مەن بار كەزدە زاۋىتتا 1 200 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەدى. سول كەزدەگى ستاتيستيكا مەن قازىرگى جاعداي جەر مەن كوكتەي», دەيدى ول.
1983 جىلى سەمەيدە يلەنگەن تەرىدەن تىگىلگەن اياقكيىم كۇللى وداقتى تۇگەل قامتىپ تۇرىپتى. وداق ىدىراعان سوڭ زاۋىت جەكەمەنشىككە ءوتىپ, 1998 جىلى «سەمەي تەرى-مەحانيكالىق كومبيناتى» جشس رەتىندە قۇرىلادى. وندىرىستىك قۋاتى ارتپاعان كاسىپورىن 2000 جىلعا قاراي تۇرالاپ قالعان. 2008 جىلى زاۋىتتى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قۇنى 25 ملن دوللار تۇراتىن رەكونسترۋكتسيا جانە مودەرنيزاتسيا جوباسى باستالىپ, وعان قازاقستان دامۋ بانكى قولداۋ كورسەتكەن. 2011 جىلى كومبينات قايتا ىسكە قوسىلادى. الايدا قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ قارجىنى ۋاقتىلى اۋدارماۋى سالدارىنان زاۋىت جىل وتپەي-اق قارجىلىق قيىندىققا تاپ بولادى. 2010 جىلى بانك زاۋىتتى «قازاقستان ينۆەستيتسيالىق» قورىنا پروبلەمالى كرەديت رەتىندە وتكىزىپتى. سوعان قاراماستان, كومبينات اۋپىرىمدەپ جۇمىسشىلارىن ساقتاپ, جۇمىسىن توقتاتپاعان. بىراق 2019 جىلى ونەركاسىپ بانكروتقا ۇشىراپ, قوردىڭ بالانسىنا وتكەن. ونداعان جىل داۋ-دامايدان كوز اشپاعان زاۋىتتىڭ سول كەزدەگى جاعدايى ءالى دە جۇمباق.
وڭىردەگى تەرى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قازىرگى احۋالى تۋرالى اباي وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا سۇراۋ سالدىق. باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ميراس توقتارحانوۆتىڭ جازباشا جاۋابىنا قاراساق, 2024 جىلى ءىرى قارا مال تەرىسى 237,4 مىڭ دانا, ۇساق مال تەرىسى 464,8 مىڭ دانا الىنعان.
«بيىل 8 اي قورىتىندىسىندا ءىرى قارا مال تەرىسى 148,5 مىڭ دانا, ۇساق مال تەرىسى 318,5 مىڭ دانا الىندى. اباي وبلىسى بويىنشا تەرىنى قايتا وڭدەۋ سالاسىندا سەمەي قالاسىندا اقۋىزدى وندىرۋگە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق جوبانى «Eastern Protein» جشس (وماروۆ ا.ب.) كاسىپورنى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. قۋاتتىلىعى – جىلىنا
250 مىڭ دانا. جوبانىڭ قۇنى – 600,0 ملن تەڭگە. ىسكە اسىرۋ مەرزىمى – 2027 جىل. 2025–2026 جىلدارى – تەرى جيناۋ بويىنشا 8 دايىنداۋ ورتالىعىن اشۋ (قازىرگى سانى – 3-ەۋ), ءجۇن جيناۋ بويىنشا 4 سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعىن اشۋ (قازىرگى سانى – 2-ەۋ) جوسپارلانىپ وتىر», دەلىنگەن جاۋاپتا.
باسقارما بەرگەن بۇل جاۋاپقا تۇشىنا المادىق. بۇدان سوڭ «ST Invest Group» جشس ديرەكتورى نۇربول جۇماباي ۇلىمەن تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قازىرگى احۋالى جونىندە سويلەستىك.
– بىلعارىعا جارايتىن ساپالى تەرى شىمكەنتتەن عانا كەلەدى. وڭىردەگى تەرىنىڭ كوبى جارامسىز – ۋاقتىلى ۆاكتسينا ەگىلمەيدى, دۇرىس سويىلمايدى. «جەلاتين», «بەلوك» رەتىندە رەسەيگە جىبەرەمىز. ءبىزدىڭ زاۋىت ءبىر ايدا 1 000 توننا تەرى وڭدەۋگە قاۋقارلى. الايدا سونىڭ جارتىسىن ىستەپ وتىرمىز. كرەديت سۇراعانبىز, ول دا بولمادى, – دەيدى.
ونىڭ سوزىنشە, تەرىنىڭ ەكسپورتتىق باج سالىعى (1 تونناعا – 200 ەۋرو) دا ماسەلەنى شەشپەيدى.
– زاۋىتتا كەڭەس زامانىندا ءۇش مىڭداي ادام جۇمىس ىستەگەن. كەيىن كرەديت العان... يتاليالىق تەحنيكالار بار, ساپاسى جاقسى. بىراق ەسكىرىپ بارادى. سوندا دا ىلدەبايلاپ ىستەيمىز. قازىر 30-40 ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىنگى ماسەلە شەشىلۋى كەرەك. ونسىز قيىن. وسى تۋرالى ينۆەستورلارمەن سويلەسىپ جاتىرمىز, – دەيدى ن.جۇماباي ۇلى.
سەمەيدەگى تەرى وڭدەيتىن تاعى ءبىر كاسىپورىن – «Semey Tannery» جشس. اراعا جىلدار سالىپ 2020 جىلى قايتا قۇرىلعان بۇل كومپانيا تۋرالى دەرەكتەر از. تەك زاۋىتتىڭ اشىلعانى تۋرالى عانا اقپار كەزدەستىردىك...
ءتۇيىن
كەشە تەرى يلەپ, بىلعارىدان تون تىگىپ, ساپتاما ەتىك كيگەن قازاق بۇگىندە بىلعارىنى تۇستەپ تاني المايتىن كۇيگە ءتۇستى. تەرى ءوندىرىسى جۇيەلى جولعا قويىلماعاندىقتان اۋىلداعىلار ونى قوقىسقا لاقتىرۋعا ءماجبۇر. سەبەبى بۇرىنعىداي تەرىنى قابىلداۋ ورىندارى جوق. سودان تەرى ساۋداسى توقتاپ, اۋىلداعى اعايىن قوسىمشا تابىس كوزىنەن ايىرىلىپ وتىر. سوندىقتان بۇگىندە توقىراپ تۇرعان تەرى ءوندىرىسى وبلىس باسشىلىعىنىڭ دا نازارىنا ىلىكسە دەگەن تىلەك بار. تەرى يلەگەندەر زار يلەمەسىن دەيمىز. ويتكەنى وڭىردە تەرى ءوندىرىسىن قايتا تۇلەتۋ – جەڭىل ونەركاسىپتى جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى سالاسى ەكەنى راس. سەمەيدەگى كومبيناتتار تاريحى مەن بۇگىنگى احۋالى سونى دالەلدەيدى.
قالا ماڭىنداعى شاقامان اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان جاڭا ەت كومبيناتى – وسى باعىتتاعى ۇلكەن مۇمكىندىك. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭىردەگى بىلعارى زاۋىتىنىڭ قايتا جاندانۋىنا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
اباي وبلىسى
