شۇكىر, كوبەيىپ كەلەمىز!

حالىقتىڭ ءوسىم ۇدەرىسى

قازىر حالقىنىڭ سانىنا يەك ارتقان ىرگەلى ەل قۇرۋ دامىعان ەلدەردىڭ دە قولىنان كەلمەي وتىرعانى بەلگىلى. ماسەلەن, بىلتىر فينليانديادا بالا تۋ كورسەتكىشى تومەندەپ كەتكەنىن الەمدىك باق جارىسا جازدى. 8 جىل قاتارىنان باقىتتى ەل دەپ تانىلعان فينليانديادا 2024 جىلى 43 720 ءسابي دۇنيەگە كەلگەن. ال ەلىمىزدە وتكەن جىلى 248 021, بيىلعى 9 ايدا 219 941 بالا تۋعان.

دەموگراف شىنار تولەشوۆا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دەموگرافيالىق دامۋىن حالىق سانىنىڭ ءوسۋ, كەمۋ, جالپى وزگەرۋ ءۇردىسى دەپ ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولاتىنىن ايتادى. بۇل – 1990–2001 جانە 2002–2024 جىلدار ارالىعى. 

– 1991 جىلدىڭ باسىندا حالىق سانى 16 358 222 ادامدى قۇرادى. ال 2002 جىلدىڭ باسىنداعى ستاتيستيكا 14 851 059 ادامدى كورسەتتى, ياعني 11 جىلدىڭ ىشىندە حالىق سانى 1,5 ملن ادامعا قىسقاردى. مۇنى حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ كەمۋ كەزەڭى دەپ ايتۋعا بولادى, – دەگەن دەموگراف ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىن كەلتىردى.

ميگراتسيانىڭ اسەرىنەن كەمىگەن ەل حالقىنىڭ سانى ەكىن­شى كەزەڭدە ارتا باستادى. بۇل جىلدارى حالىق سانىنىڭ كورسەت­كىشى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ, 2002–2024 جىلدار ارالىعىندا جالپى حالىق سانى 20 ملن-عا جەتتى. دەموگرافتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تابيعي كەمۋ بولعان جوق. ءار ۋاقىتتا دا بىزدە تابيعي ءوسىم بار. ول جالپى حالقىمىزدىڭ ەتنوستىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى – بالا تۋعا, ونىڭ قۇن­دىلىعىنا دەگەن ىقىلاسىمىز باسىم.

– اۋىلدىق جەرلەردىڭ كوپ بولۋى حالىق وسىمىنە وڭ ىق­پال ەتتى. جالپى, وڭتۇستىك-با­تىس ايماقتارداعى تۋ دەڭگەيى قاي ۋاقىتتا دا جوعارى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز تابيعي ءوسىمدى ساقتاپ قالدىق. دەسەك تە تابيعي ءوسىمنىڭ دە بەلگىلى ءبىر كوەففيتسيەنتى, نە بولماسا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيى بولادى. سول دەڭگەي بىزدە تومەندەگەن ۋاقىت وسى 1991–2002 جىلدار ارالىعى بولدى. ياعني 1991 جىلى تابيعي ءوسىمنىڭ دەڭگەيى 218 850 ادامدى قۇرادى. سەبەبى ەلدە ەميگراتسيا ءۇردىسى قاتتى ءجۇردى. جالپى, جۇرتتىڭ 2,6 ملن-نان استامى شەتەلگە كوشىپ كەتتى. كوشى-قون سالدوسى تەرىس – 1,8 ملن ادامدى قۇرادى. سون­داي-اق تۋ مەن ءولىم-ءجىتىم ۇدەرىسى دە كوڭىل كونشىتپەيتىن ناتي­جەگە جەتتى. تۋ كورسەتكىشى 38,5 پايىزعا تومەندەپ, ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى كەرىسىنشە 9,7 پايىزعا ارتتى, – دەيدى ش.تولەشوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى دا كەرى كەتىپ, ورتاشا ەسەپپەن 3 جىلعا قىسقارعان. 1990 جىلى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 68,7 بولسا, 1999 جىلى 65,7 جاستى قۇرادى. بولەك العاندا ەرلەردىڭ جاسى – 3,3 جىلعا, ايەلدەر جاسى 2,2 جىلعا قىسقاردى. ياعني بىزدەگى تۋعانداردىڭ سانى مەن سول جىلى قايتىس بولعاندار سانىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق 218 مىڭ ادامعا كوپ بولدى. وسى 218 مىڭ ادام تابيعي ءوسىمدى قۇراعان ەدى. 1998 جىلى تابيعي ءوسىم دەڭگەيى 68 مىڭ ادامعا دەيىن كەمىدى, ياعني تابيعي ءوسىمنىڭ دەڭگەيى تومەندەدى.

– الايدا 1999 جىلدان باستاپ تابيعي ءوسىم بىرتىندەپ جوعارىلاپ, سول جىلى 70 مىڭ ادامدى قۇرادى. 2022 جىلى ەڭ جوعارعى تابيعي ءوسىم بولدى. بۇل جىلى تابيعي ءوسىم دەڭگەيى 270 370 ادامعا دەيىن كوتەرىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كورىپ وتىرعانىمىزداي, تابيعي ءوسىم دەڭگەيى ءارتۇرلى كەزەڭگە بايلانىستى وزگەرىپ وتىردى. ەندى تابيعي ءوسىم – تۋ مەن ءولىم-ءجىتىم سانىنىڭ اراسىنداعى ايىر­­ماشىلىققا بايلانىستى قالىپ­تاساتىن جالپى كورسەتكىش. 1991–1998 جىلدار ارالىعىنداعى تابيعي ءوسىمنىڭ تومەندەۋى حالىق سانىنىڭ قىسقارۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسەر ەتتى, – دەدى دەموگراف.

مەملەكەتتىك باستامالار وڭ ناتيجە كورسەتتى

ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, 1999 جىلدان كەيىن ەلىمىزدە بىرتىندەپ بالا تۋ سانى ارتىپ وتىرعان. ويتكەنى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, 1990 جىلدارداعى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك باس­تامالار ناتيجە بەرە باستادى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى كوتەرىلىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءبىرشاما دامىعان سوڭ تۋ كورسەتكىشى كوتەرىلىپ, ءولىم-ءجىتىمدى ازايتتى. وسىلايشا, حالىق سانى كوبەيە باستادى.

دۇنيەجۇزىلىك بانك تە ەل ەكونوميكاسى 2006 جىلدان بەرى تۇراقتى ءوسىپ, ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 4,7 پايىزدى قۇراعانىن مالىمدەدى. بۇل ءوسىم حالىقتىڭ تابىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىردى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 2006 جىلداعى 548 912 تەڭگەدەن 2021 جىلى 791 285 تەڭگەگە دەيىن وسكەن. بۇل جەتىستىكتەر 5,9 ملن ادامدى كەدەيشىلىكتەن شىعارىپ, كورسەتكىشتى 49,5 پايىزدان 8,5 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى.

– 2006–2021 جىلدار ارا­لىعىنداعى ەكونوميكالىق ىلگە­رىلەۋ قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي جاقسارتتى جانە كەدەيشىلىكتى تومەندەتتى. الايدا 2014 جىلدان باستاپ ەكونو­ميكالىق ءوسۋ باياۋلادى جانە كەدەيشىلىكتى ازايتۋ قار­قىنى تومەندەدى. Covid-19 پاندەميا­سى بۇل قيىندىقتاردى كۇشەي­تىپ, تۇراقتى جانە ين­كليۋزيۆ­تى ەكونوميكالىق سايا­ساتتىڭ قا­جەت­تىلىگىن كورسەتتى. دەسە دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى وسك­ەنىن اتاپ كورسەتەمىز, – دەدى دۇ­نيە­جۇزىلىك بانكتىڭ قازاقستان­داعى وكىلى اندرەي ميحنەۆ.

ال دەموگراف شىنار تولە­شوۆا 2021 جىلى ەلدە «بەبي-بۋم» كەزەڭى بولىپ, بۇل پاندەميا كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلگەنىن ايتادى. ءدال وسى جىلى ەڭ كوپ – 445 000 ءسابي دۇنيەگە كەلگەن. وسى جىلى حالىق سانى 19 ميلليون ادامعا جەتتى. ەلدەن 32 209 ازامات كەتسە, 10 952 ادام كەلگەن.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعداي­داعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى حالىققا جولداۋىندا وت­­باسىلىق-دەموگرافيالىق احۋال­عا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ۇكىمەتكە 2021 جىلدان باس­تاپ «اڭساعان ءسابي» ارناۋلى باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. سونداي-اق پرەزيدەنت ۇكىمەتكە 2023 جىلدان باستاپ بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تولەم­دەردىڭ مەرزىمىن 1,5 جاسقا دەيىن ۇزارتۋدى تاپسىرعان ەدى. وسىنداي مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ ار­قاسىندا كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدە بالا تۋ كور­سەتكىشى 25 پايىزعا وسكەن.

2023 جىلى ەل حالقىنىڭ سانى 20 ملن-عا جەتتى. 19 ميلليونشى تۇرعىن 2021 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەدى. ەكى جىلدا 20 ميلليونعا جەتتىك.

جاعىمدى بولجام

وسىلايشا, دەموگرافتار ەل حالقىنىڭ سانى 2030 جىلعا قاراي 20,8 ملن-نان 21,5 ملن-عا دەيىن, ال 2050 جىلعا قاراي 23,5 ملن-نان 27,7 ملن-عا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاپ وتىر.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەگەر ءولىم مەن تۋ كور­سەتكىشتەرى 2021 جىلعى دەڭگەيدە, ال سىرتقى جانە وڭىر­ارالىق كوشى-قون 2017–2021 جىلدارداعى ورتاشا ماندە ساق­تالسا, حالىق سانى 2030 جىلعا قاراي 20 ملن 958 مىڭ ادامعا, ال 2050 جىلعا قاراي 27 ملن 192 مىڭ ادامعا دەيىن جەتەدى. مينيسترلىك جانىنداعى ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى تاڭدالعان بازالىق جىلعا, تۋ دەڭگەيىنە, ءولىم-جىتىمگە جانە كوشى-قونعا بايلانىستى ءار ءوڭىر بويىنشا 27 نەگىزگى بولجامدى اتاپ ءوتتى. سونداي-اق حالىقتىڭ سانىن وسى نەگىزگى كورسەتكىشتەر شەڭبەرىنەن تىس مودەلدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مەحانيزم جاسالدى. مىسالى, تۋ كورسەتكىشىن جوعارىلاتۋ نەمەسە ءولىمدى بەلگىلى ءبىر پايىزعا تومەندەتۋ. ورتالىقتىڭ مالىمەتىنشە, 2030 جىلعا قاراي بولجام بويىنشا حالىق سانى استانا قالاسىندا 420 مىڭ ادامعا نەمەسە 33 پايىزعا, 1,7 ملن ادامعا دەيىن, الماتى قالاسىندا 414 مىڭ ادامعا نەمەسە 20 پايىزعا, 2 ملن 466 مىڭ ادامعا دەيىن, شىمكەنت قالاسىندا 369 مىڭ ادامعا نەمەسە 32 پايىزعا, 1,5 ملن ادامعا دەيىن وسەدى. بۇعان قوسا تۇركىستان وبلىسىندا حالىق سانى 207 مىڭ ادامعا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 170 مىڭ ادامعا, الماتى وبلىسىندا 145 مىڭ ادامعا ۇلعايادى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سى­نىڭ مالىمەتىنشە, بيىل استانا حالقى 1 528 887 ادامعا جەتكەن. دەموگرافتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەندەنتسيا 20 جىل بويى وزگەرمەگەن. بۇل – استانا, الماتى, شىمكەنت جانە ماڭعىستاۋ وبلىس­تارىنا ءتان قۇبىلىس. اتالعان ءۇش قالا – بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقاندىقتان رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, ال ماڭ­عىستاۋ وبلىسى مۇناي ونەر­كاسىبىنىڭ ەسەبىنەن حالىق سانىن ارتتىرىپ وتىر. استانا – حالىق تىعىزدىعى جوعارى وڭىر­لەردىڭ ءبىرى. ديناميكاعا قاراساق, 2000-جىلداردىڭ باسىندا استانادا 380 مىڭعا جۋىق ادام تۇرعان. قازىر بۇل كورسەتكىش 1,5 ملن-نان استى. ياعني حالىق سانى بەس جىلدا 24 ەسەگە جۋىق وسكەن.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرمانا سايكەس بيىل 22 قىركۇيەكتە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى دەمو­گرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعى اشىل­­عانى حابارلاندى. جاڭا قۇرى­­لىمنىڭ باستى مىندەتى – دەرەك­تەردى جيناقتاۋمەن شەكتەلمەي, كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋ, نەگىز­دەل­گەن ۇسىنىستار ازىرلەۋ جانە ولاردى مەملەكەتتىك شە­شىمدەر قابىلداۋ ىسىندە قولدانۋ. ورتا­لىقتىڭ جۇمىسى ارقىلى اناليتيكا ناقتى ساياساتقا اينالادى: الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن زەينەتاقى جۇيەسىنەن باستاپ, جۇمىسپەن قامتۋ, ايماقتىق دامۋ جانە كوشى-قون ماسەلەلەرىنە دەيىن.