قىلقان جاپىراقتى جالقاراعاي ورماندارى پاۆلودار مەن اباي وڭىرلەرىنىڭ اۋماعىن الىپ جاتىر. تاسپا ءتارىزدى شۇباتىلعان قالىپتا وسەتىن «ەرتىس ورمان جولاعى» وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قالىڭ ورتتەن كوپ زيان شەكتى. 2003 جىلى رەزەرۆات قۇرىلعاندا ورمانداعى ءورتتى ازايتىپ, اعاش بەلدەۋلەرىن كوبەيتۋ ماقسات ەتىلدى. بۇگىندە سول شىعىننىڭ باسىم بولىگى بۇتىندەلگەن.
ەرجان عازيز ۇلىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعىنداعى قىزمەتى 37 جىلدان اسادى. سوناۋ 1988 جىلى شىعىس قازاقستاندا ورمان ءىسى بويىنشا وقۋ ورنىن ءتامامداپ, ەلگە ورالعان سوڭ بىردەن بەسقاراعاي فيليالىندا اعا ورمانشىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىنە ورنالاستى.
– ۇزاق جىل ورمانشى, اعا ورمانشى, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, ديرەكتور, تاعى باسقا قىزمەتتەر اتقاردىم. قازىردە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرىمىن. ۇلان-عايىر ورماننىڭ قاي قيىرىندا جۇرسەك تە, ەڭ ابىرويلى ميسسيا قىلقان جاپىراقتى ورمان قورىن قورعاۋ ەكەنىن ۇمىتپايمىز. 1990-جىلداردىڭ ورتاسى مەن 2000-جىلدارداعى الاپات ورتتەن ورماننىڭ ءبىراز بولىگى كۇيىپ كەتتى. «مىنا تۇرىمىزبەن كەيىنگى ۇرپاققا نە قالدىرامىز», دەپ كۇيىنگەن ساتتەرىمىز دە از بولمادى. ايتەۋىر جىلدار وتە ءىسىمىز وڭعا باسىپ, ورماندى قورعاۋ ءىسىن مىقتاعانىمىز ءبىر بولەك, قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان كەشەندى ءىس-شارالار دا ناتيجەسىن بەرە باستادى. سول ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىمدى ماقتان ەتەمىن, – دەپ باستادى تاجىريبەلى ورمانشى اڭگىمەسىن.
رەزەرۆات بەسقاراعاي, شالداي فيليالدارىنان تۇرادى. ەرجان قىزمەت ەتەتىن بەسقاراعاي فيليالىندا (اۋماعى 134 مىڭ گەكتاردان اسادى) بۇگىندە 7 ورمانشىلىق, ءبىر تۇقىمباق بار. 28 گەكتاردان تۇراتىن تۇقىمباقتا جىل سايىن قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, ەكى جىل تولعاندارى جانىپ كەتكەن ورمانداردىڭ ورنىنا سالىنادى. ورمانشىلاردىڭ كۇشىمەن جىل سايىن كەمى 1200–1300 گا جەرگە قاراعاي كوشەتتەرى ەگىلەدى. بۇل شامامەن 5–6 ملن ءتۇپ كوشەت. كوشەتتەر ابدەن جايقالىپ ءوسىپ, جان-جاعىنا بۇتاعىن جايعان ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ورمان قورىنا تىركەلەدى. جەتى جىلدا 1,5–1,7 مەترگە دەيىن ءوسىپ, ورماننىڭ تولىققاندى ءبىر اعزاسىنا اينالادى. كوشەتتەردىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ قالۋىنا كەدەرگى وتە كوپ. ەڭ اۋەلى بۇل اۋماقتاعى جەردىڭ توپىراعى قۇمداۋىت, ىلعال از. ەكىنشىدەن, كوكتەمدە قاتتى ىستىق بولسا, جاس كوشەتتەر قۋراپ قالۋى ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە دالالى جەردىڭ اڭىزاق جەلى دە اۋىر تيەدى. سوعان قاراماستان, كوشەتتەردىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ قالۋ كورسەتكىشى 30–40 پايىزدان ءتۇسىپ كورمەگەن. مىسال رەتىندە ايتار بولساق, 2020 جىلى ەگىلگەن كوشەتتەردىڭ – 40, 2021 جىلى – 35, 2022, 2023 جىلدارى – 50, 2024, 2025 جىلدارى 60%-ى تىرشىلىگىن ساقتاپ قالعان.
«جانىپ كەتكەن القاپتار كوبىنە جان-جاعى قورعالماعان جازىق جەرلەر. ونداي جەردە قاراعاي كوشەتتەرىنىڭ وسىمتالدىعى قيىنعا تۇسەدى. كەزىندە تەحنيكانىڭ ازدىعىنان اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردا اقاۋلار ءجيى بولدى. تەك كەيىنگى جىلدارى تەحنيكالارىمىز جاڭارىپ, مۇمكىندىگىمىز مولايا تۇسكەلى, ءىسىمىزدىڭ ناتيجەسى ايتارلىقتاي ارتىپ وتىر. بۇل جۇمىسىمىزعا سەرپىن بەرىپ, كەيىنگى ۋاقىتتا كوشەتتەردى كۇزدە دە وتىرعىزاتىن بولدىق. بىراق كوشەتتەردى كۇزدە وتىرعىزۋدىڭ تاۋەكەلدەرى مول. جاڭبىر مەن قار ايتارلىقتاي كەدەرگى تۋدىرادى. كوكتەمدە ىلعال مول بولعاندىقتان ولاردىڭ جەرسىنۋىنە, تەز جەتىلىپ كەتۋىنە ىڭعايلى فاكتورلار بارشىلىق. ونىڭ ۇستىنە وزگە وسىمدىكتەر تامىرلانىپ كەتپەي تۇرىپ 10 كۇن ىشىندە جوسپارلى كولەمدى ەگىپ تاستاۋ قاجەت. 5–6 ملن كوشەتتى از عانا ۋاقىتتا وتىرعىزۋ كەيدە قىزمەتكەرلەرىمىزگە قيىنعا سوعادى», دەيدى ول.
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, الاپات ورتتەردەن «ەرتىس ورمانىنىڭ» 60 مىڭ گەكتاردان استام جەرى كۇيىپ كەتكەن. بەسقاراعاي فيليالىنىڭ ورمانشىلارى الداعى 4–5 جىلدا زارداپ شەككەن ورمان بولىگىن تولىقتاي قالپىنا كەلتىرەمىز دەگەن بولجام ايتادى. بۇعان كۇش-قۋاتىمىز دا, رەسۋرسىمىز دا جەتكىلىكتى دەگەن سەنىمدە. قازىردە شامامەن 8 مىڭ گەكتارداي قالپىنا كەلمەگەن ورمان بولىگى تىركەلگەن. ونىڭ 3 مىڭ گەكتارىنا تەرەك ءوسىپ كەتكەن. قالعان 5 مىڭ گەكتارىن الداعى 10–15 جىلدا جايقالعان ورمانعا اينالدىرماق.
كۇزگى سالقىن تۇسكەن قازىردە ورمانشىلار قاراعاي بۇرشىكتەرىن جيناۋعا كىرىسەدى. بۇرشىكتەر ارنايى وڭدەلىپ, 60 گرادۋسقا دەيىن قىزدىرعاندا اشىلىپ, ىشىندەگى تۇقىمدارى تۇسەدى. ءبىر توننا بۇرشىكتەن شامامان 800-900 گرامم تۇقىم الىنادى.
«قىلقان جاپىراقتى قاراعايلاردىڭ ورتاشا تىرشىلىك جاساۋى – 250–280 جىل. بۇل ورمان جالدارى ەجەلگى مۇحيت تابانىنان ءوسىپ شىققان دەگەن دە بولجام بار. بىراق عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنبەگەن. قاراعاي – قاسيەتتى اعاش. كەيدە جۇمىستان سىلەمىز قاتىپ شارشاعاندا نەمەسە ءبىر جاعدايمەن كوڭىل كۇيىمىز دۇرىس بولماعاندا جۋان اعاشتىڭ دىڭگەگىنە ارقامىزدى بەرىپ وتىرا قالامىز. سونداي ساتتە شارشاعانىمىز باسىلىپ, جۇيكەمىز تىنىشتالا قالادى. قۇدىرەتتىڭ كۇشى ەمەي نەمەنە, تىڭ ءارى تازا ەنەرگيانى سەزىنەسىڭ. كەيبىر قاراعايلاردىڭ جۋان بولىپ وسەتىندىگى سونشالىق, ءۇش ادام قاتار تۇرعاندا قۇشاعىمىز جەتپەيدى. ونداي ورمان باتىرلارىنىڭ جاسى 300 جىلدان اسىپ كەتكەن, بيىكتىگى 25 مەترگە دەيىن جەتەدى», دەيدى ورمانشى.
ەرجان عازيز ۇلى ءوز ماماندىعىنا ادال ورمانشى عانا ەمەس, قوعامدىق ىستە دە بەلسەندى ازامات. كەزىندە اۋداندىق ماسليحاتقا دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, اققۋلى اۋدانىنىڭ دامۋىنا ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. ەل تۇرعىندارىنا قولدان كەلگەن كومەگىن بەرىپ, اسىرەسە ورمان سالاسىندا تالاي جىل ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكە شىققان جاندارعا وتىن-سۋىن قامداپ بەرىپ, جاعدايلارىن جاسادى. ونىڭ بۇل ەڭبەگىنە اۋىلداستارى ءدان ريزا. تاجىريبەلى مامان رەتىندە كەيىنگى جىلدارى ونداعان ماماندى ورمان ىسىنە باۋلىپ, ورمانشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەسىن تيگىزىپ ءجۇر.
پاۆلودار وبلىسى,
اققۋلى اۋدانى
