سۋرەتتى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان فورۋم Astana International Forum (AIF) اياسىندا ءوتىپ جاتىر. ايتا كەتسەك, بىلتىر ءبىرىنشى Astana Think Tank Forum دا AIF اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ, جاھاندىق تارتىپتەگى ورتا دەرجاۆالاردىڭ رولىنە ارنالعان ەدى. سودان بەرى فورۋم حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ارنالعان بەدەلدى ساراپتامالىق الاڭ رەتىندە تانىلىپ وتىر.
جيىندى اشىپ, قاتىسۋشىلار الدىندا العىسوز سويلەگەن پرەزيدەنت كەڭەسشىسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ فورۋمنىڭ كۇن تارتىبىندە جاھاندىق باسقارۋ رەفورماسى مەن بىرپوليارلىق ءداۋىردىڭ اياقتالۋىنان باستاپ يادرولىق سىن-قاتەرلەرگە, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا, كليمات, سۋ رەسۋرستارى جانە دەموگرافيا اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستارعا قاتىستى زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى اڭگىمە وزەگىنە اينالاتىنىن ايتتى.
«قازاقستان سەنىم – بەيبىتشىلىكتىڭ ىرگەتاسى, ال ديالوگ – بەلگىسىزدىك ارقىلى وتەتىن ەڭ سەنىمدى جول ەكەنىن جاقتايدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەلىمىز بەيبىتشىلىك, سەنىم جانە جاۋاپتى ديپلوماتيا قۇندىلىقتارىن دايەكتى تۇردە قولدايدى», دەدى ول.
پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ساياسات پەن ەكونوميكا عانا ەمەس, يدەيالار مەن ءبىلىمنىڭ دە ورتالىعىنا اينالىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. Astana Think Tank Forum-نىڭ ەكىنشى مارتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋى – سونىڭ ءبىر دالەلى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇردەلى حالىقارالىق جاعداي فورۋمنىڭ وزەكتىلىگىن ايقىنداپ وتىر. سونداي-اق قازاق ەلى ورتا دەرجاۆا رەتىندە كوپتەگەن وزەكتى ماسەلە بويىنشا ءوز كوزقاراستارى مەن باستامالارىن ورتاعا سالا الادى.
ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – مالىمدەمەلەرمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, ودان ارىگە قادام جاساۋ. اتاپ ايتقاندا, ناقتى شەشىمدەردى تاۋىپ, بولاشاققا ورتاق كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ. بۇل تۇرعىدا تالداۋ ورتالىقتارى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ولار ءبىلىم مەن شەشىم, تالداۋ مەن ارەكەت اراسىنداعى كوپىر. بەلگىسىزدىك پەن بىتىراڭقىلىق جاھاندىق ساياساتتى قالىپتاستىرىپ جاتقان كەزەڭدە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. ولار ءاربىر قوعامعا بولىپ جاتقان ۇردىستەردى تۇسىنۋگە, شەشىمدەردى تابۋعا جانە ديالوگكە دەگەن سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى. قازاقستان ءۇشىن مۇنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. ويتكەنى ەلىمىز ساليقالى ساياسات تەگەۋرىندى تالداۋدان باستالادى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان بىلىمگە, زەرتتەۋلەرگە جانە وتاندىق ءارى شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمىزبەن اشىق ىنتىماقتاستىققا ينۆەستيتسيا جاساپ كەلەمىز. قازاقستانداعى اناليتيكالىق ورتالىقتار جاي باقىلاۋشىلار ەمەس, ولار – وزگەرىستەردى بىرلەسىپ جاساۋشىلار. سونىمەن قاتار ساياسي جاڭارۋعا, تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا جانە ايماقتىق ىنتىماقتاستىققا دا ۇلەس قوسادى», دەدى ول.
ج.شايماردانوۆ ءوز سوزىندە بۇل فورۋم اياسىندا وتەتىن بىرقاتار ماڭىزدى جاڭالىقتار مەن ءىس-شارالارعا دا توقتالدى. «بيىل ءبىز العا ماڭىزدى قادام جاسايمىز. InsightsCentral.Asia – ورتالىق ازيا تاجىريبەسىن جاھاندىق زەرتتەۋ قاۋىمداستىعىمەن بايلانىستىراتىن جاڭا تسيفرلىق پلاتفورمانى ىسكە قوسامىز. وسى فورۋمعا دايىندىق بارىسىندا بىرقاتار بايانداما مەن تالداۋ ماتەريالدارىن ازىرلەدىك. مەن بارلىق قاتىسۋشىنى پلاتفورمادا ولاردى زەرتتەۋگە جانە جاڭا بىرلەسكەن زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن ۇسىنۋعا شاقىرامىن. بۇل فورۋمدى تالقىلاۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ايماقتىق يدەيالار مەن سەرىكتەستىكتەردىڭ كەلەسى بۋىنىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى», دەدى قسزي ديرەكتورى.
سونىمەن قاتار ول استانا ارقاشان يدەيالار قالاسى, كوزقاراس پەن ديالوگتىڭ توعىسقان جەرى بولىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل فورۋم اتالعان يگى ءداستۇردى ودان ءارى نىعايتىپ, ورتالىق ازيانىڭ يننوۆاتسيا مەن ىنتىماقتاستىق ايماعى رەتىندەگى بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسپاق.
Astana Think Tank Forum 2025 ءبىرىنشى سەسسياسى «كوپجاقتىلىقتىڭ جاڭا بەتبۇرىسى: بولشەكتەلگەن əلەمدەگى جاھاندىق باسقارۋدى رەفورمالاۋ» تاقىرىبىنا ارنالدى. سەسسياعا بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى سارانگو رادناراگكا مودەراتورلىق ەتتى. قاتىسۋشىلار حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ قازىرگى جاعدايىن تالقىلاپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان پولياريزاتسياسى مەن بولشەكتەنۋى جاعدايىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا فورماتتارىن ىزدەۋگە نازار اۋداردى.
تالقىلاۋ بارىسىندا ترانسفورماتسيانىڭ ورتالىق ەلەمەنتى ءححى عاسىرداعى قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىقتى, ادىلدىكتى جانە حالىقارالىق ءتارتىپتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بۇۇ جانە باسقا دا كوپجاقتى ينستيتۋتتاردىڭ ءرولى مەن قۇرىلىمىن قايتا قاراۋ يدەياسى بىرنەشە رەت كوتەرىلدى. وسى تۇرعىدا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجان اشىقباەۆ ءوز ءسوزىن ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى ارتىپ كەلە جاتقانىنان باستادى.
«بۇگىنگى تاڭدا «سىندارلى كونسەنسۋستى» قۇرۋ جانە كوپجاقتىلىقتى نىعايتۋ ەرەكشە ماڭىزدى, ويتكەنى تۇراقتى جانە ءادىل الەمدىك ءتارتىپتى قولداۋعا جاۋاپكەرشىلىك كوپ مەملەكەتتىڭ موينىنا جۇكتەلىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتا دەرجاۆالار ءوز ايماقتارىندا جانە ودان تىس جەرلەردە تۇراقتىلىقتى, بەيبىتشىلىك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى سۋبەكتىلەر رەتىندە كوبىرەك ارەكەت ەتەدى. ولار جاھاندىق ويىنشىلاردىڭ مۇددەلەرى توعىساتىن باعىتتار بويىنشا ءوز جەرىندە ديالوگ الاڭىن ۇسىنادى», دەدى ە.اشىقباەۆ.
پانەلدىك سەسسيا بارىسىندا ءسوز العان ۇندىستانداعى عالامدىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى اشوك سادجانحار تەك ايماق ەلدەرىن ەمەس, جالپى الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. ول – قىتاي مەن ءۇندىستان اراسىنداعى كەيبىر شەكارالىق تۇيتكىلدەر مەن ونى رەتتەۋ ءۇشىن قولعا الىنىپ جاتقان شارالار. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, حالقى كوپ ەكى الىپ ەل اراسىنداعى شەكارا مارتەبەسى ءالى تولىق ايقىندالماعان.
«قىتاي – الەمدەگى ەكىنشى ءىرى ەكونوميكا. ال ءۇندىستان بۇگىندە الەمنىڭ ءتورتىنشى ەكونوميكاسى. جاقىن ۋاقىتتا ول دا الەمدەگى ەكىنشى ءىرى ەكونوميكاعا اينالۋعا جاقىن تۇر. وسى ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ۇزىندىعى 3 500 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل شەكارانىڭ مارتەبەسى تولىق ايقىندالماعان. قازىر قىتاي تاراپىمەن وسى ماسەلە بويىنشا كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان ءۇندىستان مەن قىتاي ءۇشىن, سونداي-اق بۇكىل ءوڭىر مەن الەم ءۇشىن ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستىڭ قالىپتى, بەيبىت, بولجامدى جانە تۇراقتى بولۋى اسا ماڭىزدى. 2000 جىلى كەيبىر اۋماقتار ۇندىستانعا تيەسىلى دەپ تانىلىپ, سول جاعداي شيەلەنىسكە سەبەپ بولعان ەدى. الايدا بۇگىندە نەگىزگى ماقسات – سول كەزدەگى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرىپ, قارىم-قاتىناستى تۇراقتاندىرۋ بولىپ وتىر. قازىر ءدال وسى باعىتتا ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى», دەدى شەتەلدىك ساراپشى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا قاتىناستارى دا قالىپقا كەلتىرىلمەك.
ال «بىرپوليارلىق ءداۋىردىڭ اياقتالۋى: كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىنىڭ وزگەرۋى جانە كوپجاقتىلىقتىڭ بولاشاعى» اتتى كەزەكتى سەسسيادا ءسوز سويلەگەن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى, كورەيا قورى جانىنداعى كورەيا-ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىق فورۋمى حاتشىلىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى چون گۋك ري ءوز ەلى مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى تۋرالى بايانداما جاساپ, تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىسى جاڭا بەلەسكە شىققانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول قازىرگى كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايدا كوپجاقتى ارىپتەستىكتىڭ دە ءرولى كۇشەيىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«بۇگىندە الەم كوپپوليارلىقتان كەيىنگى جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. مۇنداي جاعدايدا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەگى رەتىندە ورتالىق ازيانىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى» دەگەن سپيكەر كورەيا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار 1992 جىلى ورناعانىنا, كەيىنگى 30 جىلدا ساياسات, ەكونوميكا جانە مادەنيەت سالالارىنداعى بايلانىستار تۇراقتى تۇردە كەڭەيىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى.
«ەگەر 1990 جىلدارى ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى نەبارى 200 ملن دوللار بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش شامامەن 9 ملرد دوللارعا جەتكەن. كورەيا مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەزەڭى 2007 جىلى باستالدى. سول جىلى ەكى تاراپ كورەيا-ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىق فورۋمىن قۇرىپ, ءوزارا ءىس-قيمىلدى ينستيتۋتسيونالدى دەڭگەيگە كوتەردى. ال 2017 جىلى فورۋم شەشىمدەرىن جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تۇراقتى حاتشىلىق قۇرىلدى», دەدى ول.
بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, كورەيا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى سەرىكتەستىك ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ قانا قويماي, جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتى دا ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتىپ وتىر.
بۇعان قوسا فورۋمنىڭ ءبىرىنشى كۇنى «يادرولىق سىناق: ستراتەگيالىق باسەكەلەستىك داۋىرىندەگى قارۋسىزدانۋ», «ورتالىق ازيا جانە اۋعانستان: ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا تاراۋى» اتتى پانەلدىك سەسسيالار مەن «جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ وزگەرۋى جاعدايىنداعى ورتالىق ازيا» اتتى ءىىى ورتالىق ازيالىق قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق فورۋمى, سونداي-اق «ورتالىق ازيا-اۋعانستان ىنتىماقتاستىعى: قيىندىقتار مەن مۇمكىندىكتەر» بايانداماسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.
مۇندا فلەتچەر مەكتەبىنىڭ حالىقارالىق قۇقىق جانە باسقارۋ ورتالىعىنىڭ (تافتس ۋنيۆەرسيتەتى) اعا عىلىمي قىزمەتكەرى جانە وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەللوگگ كوللەدجىنىڭ قىزمەتكەرى دجوشۋا لينكولن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كەڭەسى دامۋ زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ەۋروپالىق جانە ازيالىق الەۋمەتتىك دامۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى لي يۋنچۋان, Borderless Consulting Group نەگىزىن قالاۋشى جانە باسقارۋشى ديرەكتورى چارلز ماكلين, ت.ب. حالىقارالىق ساراپشىلار ءوز ويىن ورتاعا سالدى.
فورۋمنىڭ ءبىرىنشى كۇنى نەگىزىنەن ساياسي ماسەلەلەرگە ارنالسا, بۇگىن جالعاسىن تاباتىن ەكىنشى كۇنىندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار جايىندا اڭگىمە وربىمەك.
جاسۇلان سەيىلحان,
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
