ەلىم دەپ وتكەن ەسىل ەر

العاشقى باسپالداقتار

جۋىردا باتىردىڭ تۋعانىنا 105 جىل تولۋى س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانادا اتالىپ ءوتىپ, ونىڭ ەرلىككە تولى كۇرەس جولدارى تۋرالى دەرەكتى اڭگىمەلەر ايتىلدى. قاراپ وتىرساق, جالەل قيزاتوۆتىڭ ءومىر جولى قايسارلىق پەن تاباندىلىققا تولى بولعان. ونىڭ ۇستىنە جاكەڭنىڭ ءوز زامانىنىڭ شىنشىل تاريحىن ايگىلەپ بەرگەن كىتاپتارى دا بار.

جالەل قيزاتوۆ – قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ءتول تۋماسى, 1920 جىلى 9 قازاندا قازىرگى ەسىل اۋدا­نىنداعى جالعىزتاۋ دەگەن تاۋدىڭ ەتەگىندەگى اياقكول اتتى شاعىن اۋىلدا ومىرگە كەلگەن. ۇجىمداستىرۋ جىلدارىندا اۋىل قاراعاي ۇجىمشارىنا, ال وسى توڭىرەكتەگى باسقا اعايىنداردىڭ اۋىلدارى اقتاس, بۇلاق ۇجىمشارلارىنا بىرىگەدى.

جالەلدىڭ ەكى جاسىندا اكەسى قيزات قايتىس بولىپ, اناسىن امەڭگەرلىك جول­مەن ءىنىسى باحرام بەكماعامبەت ۇلىنا قوسادى. ءسويتىپ, جاس جالەل اتاسى بەكما­عانبەت جولدى ۇلى مەن اكە ورنىنا اكە بولعان باحرام بەكماعانبەت ۇلى مەن اناسى جامالدىڭ باۋىرىندا وسەدى. اتاسى شەبەر اڭگىمەشى ءارى الدىنان اڭ كەتپەگەن سايات­كەر, قارا كۇش يەسى دە بولعان ادام ەكەن. ارعىننىڭ قاراۋىل اتاسىنا قارايتىن بۇل اۋىل جۇرتى اقان سەرىمەن جاقىن تۋىس, اتالارى – ونىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, سەنىمدى سەرىگى بولعان جاندار. ۇكىلى ىبىرايدىڭ اۋىلى دا وسى ماڭدا ورنا­لاسقان, ءبىر-بىرىمەن ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن. تىربيدىڭ مولداحمەتى دەگەن اتاقتى ءانشى دە وسى ماڭدا تۇرعان. بەرگى جاعىندا اتاقتى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ تا – وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى. سوندىقتان بۇل – ءان مەن جىرعا, ساياتشىلىق, اتبەگىلىك, اڭشىلىق, بالۋاندىق ونەرگە وتە جاقىن ءوڭىر. جاس جالەلدىڭ دە بويىنا سول ورتا ونەر نۇرىن قۇيىپ, ومىرگە قۇشتارلىعىن ەرتە وياتقان. ونىڭ ولەڭ شىعارىپ, كوركەم شىعار­ماشىلىققا دا تالاس قىلعانى اينالاسىنان بويعا جۇققان سارقىت دەۋگە بولادى.

اۋىلداعى ءۇش سىنىپتىق مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن بالاعا ءارى قاراي وقۋدىڭ مۇمكىندىگى بولماي قالادى. الايدا ەتى ءتىرى اكەسى باحرام ء(وزى باكەم دەيدى) بالانى قالاعا اپارىپ, پەتروپاۆلدىڭ تەمىرجولشىلار دايارلايتىن كۋرسىنا ەنگىزەدى. بۇل قازاق دالاسىن قىناداي قىرعان, قولدان جاسالعان 1931–1933 جىلدارداعى اشتىق كەزەڭى ەدى. سون­دىقتان مۇنى اۋىلداعى تۇرمىس بارىنشا اۋىرلاپ كەتكەن سوڭ, بالانى اشتىقتان قۇت­قارۋدىڭ ءبىر امالى رەتىندە جاسالعان ارەكەت دەپ ءبىلۋ كەرەك.

ج.قيزاتوۆتىڭ ومىرباياندىق ء«ومىر مەن ءولىم» اتتى كىتابىندا فزۋ (فابريچنو-زاۆودسكوە ۋچەنيچەستۆو) دەپ اتالاتىن بۇل وقۋدا 11-12 جاستاعى بالالار ءتورت ساعات وقىپ, ءتورت ساعات جۇمىس ىستەيدى ەكەن. «مەن سلەسار دايارلايتىن بولىمدە وقىدىم. وقۋ ونشا قيىن بولعان جوق. ورىس ءتىلىن تەز ۇيرەنىپ كەتتىم, بىراق جۇمىس, تەحنيكا جاعى قيىن سوقتى. ۇلكەن بالعالاردى كوتەرىپ, بەلىن قايىستىرىپ, بىلەگىن مايىس­تىرىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوزى مەن سياقتى كىپ-كىشكەنتاي بالاعا قانداي اۋىر دەسەڭشى!» دەپ ەسكە الادى ءوزى.

سول جىلداردىڭ وزىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحاتى جاس بالالاردى اۋىر جۇ­مىس­قا سالىپ, «ەڭبەگىن قانايتىن» كاپي­تاليستىك ەلدەردى جاعى تالعانشا جامانداپ, سىناپ جاتاتىن. اسىرەسە قارا ءتۇستى بالالاردىڭ قۇلدىقتا بولاتىنىن كوپ ايتاتىن. ال سول كەزدە وزدەرى دە بالا ەڭبەگىن قانىن سورىپ قاناعان ەكەن عوي. 11-12 جاستاعى بالانى كۇنىنە ءتورت ساعات اۋىر جۇمىسقا سالعانى وسىنى كورسەتەدى.

جاكەڭ وقۋ ورنىنىڭ بەرەتىن تاماعىنىڭ دا قۇنارسىز ەكەنىن ايتادى. جۇمىس تا بارعان سايىن اۋىرلاي بەرسە كەرەك, جاكەڭ فزۋ-دان ەكىنشى جىلى قاشىپ كەتەدى. ەتى ءتىرى بالا بىرەۋلەرگە ىلەسىپ, ايتەۋىر اۋىلىنا امان جەتەدى. كەيىنىرەك ونىڭ پىسىق, العىرلىعىن كورگەن كورشىلەس بۇلاق كەڭشارىنىڭ باسقارماسى وزىنە ەسەپشى قىلىپ تاعايىندايدى. ءسويتىپ, ەشقانداي وقۋى, ءبىلىمى بولماسا دا, اركىمنەن بىلگەنىن سۇراپ الىپ, اراسىندا ەكى-ءۇش ايلىق كۋرستا دا وقىپ, ەكى جىلداي ەسەپشىلىكتى اتقارادى.

ج.قيزاتوۆتىڭ ومىرىندەگى العاشقى ۇلكەن وزگەرىس 1936 جىلى 16 جاسىندا اق­جار (پوكروۆكا) اۋىلىنداعى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ماماندارىن دايارلايتىن تەحنيكۋمعا تۇسكەنى بولادى. شالعايداعى بۇل وقۋ ورنىنا سول كەزدە ورتالىقتان ىعىس­تىرىلعان وقىمىستىلار كوپتەپ ور­نالاسقان. ءتىپتى «عىلىم دوكتورى» عىلىمي دارەجەسىن العان كەيبىر «ساياسي سەنىمسىز» ادامدار دا ۇلكەن قالالاردا تۇرۋعا تىيى­م سالىنعاندىقتان, سول كەزدە وسىنداي تۇكپىرلەردەگى ورتا دارەجەلى وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرىلعان ەكەن. ماماندارى جاقسى, ءتارتىبى قاتال, قام­سىزداندىرىلۋى سول كەزدىڭ كوزىمەن قاراعاندا جوعارى بولعان وسى تەحنيكۋمنان تالاي مىقتى شىققان. سونىڭ ءبىرى – كەيىن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ ۇزاق جىلدار ابىرويلى قىزمەت اتقارعان بايكەن ءاشىموۆ. ج.قيزاتوۆ ب.ءاشىموۆ وقىعان جىلداردا ءبىر كۋرس تومەن, ءبىر مەزگىلدە اگرونوم ماماندىعىندا وقىعان.

ج.قيزاتوۆ ەستەلىگىندە بۇل وقۋ ورنى تۋرا­لى جىلى لەبىزدەر ايتادى. كىتابىندا تەحنيكۋم ديرەكتورى ا.ەرعاليەۆ, ورىنباسارى ج.شالعاشەۆ, ورتالىقتان كەلگەن ءپان ماماندارى بيولوگ ۆ.تكاچەنكو, م.دانيلوۆا, ا.كۋزنەتسوۆا جانە باسقالار تۋرالى جاقسى پىكىرلەر جازعان. 100 جىلدان ارتىق تاريحى بار جوعارى اۋىلشارۋاشىلىق كوللەدجى دەپ اتالاتىن بۇل وقۋ ورنى قازىر جالەل قيزاتوۆتىڭ اتىندا.

وسى وقۋ ورنىن جالەل قيزاتوۆ جاقسى اياقتاعان سوڭ, اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە ۋاقىتشا تۇرادى. ال 1940 جىلدىڭ اقپان ايىندا اسكەري مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى.

«اسكەر بولىپ تۋدىم, بەلىمدى-اي بۋدىم...»

ج.قيزاتوۆ اسكەري ءومىر جولىن ۋكراي­نانىڭ چەرنيگوۆ وبلىسىنىڭ نەجين قالا­سىندا ارتيللەريست بولىپ باستايدى. بۇل – چەرنيگوۆ كنيازىنىڭ بەكىنىسى بولعان ەجەلگى قالا. ونى التىن وردا كەزىندە ءحىىى عاسىردا باتىسقا جىلجىعان موڭكە سۇلتاننىڭ اسكەرى جاۋلاپ الىپ, بىردەن باعىنباعاندارى ءۇشىن ءبىراز جەرىن ورتەپ جىبەرگەن. جاكەڭ وسى جەردە 1940 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا فين سوعىسى اياقتالعانشا بولادى. كەڭەس-فين نەمەسە «قىسقى سوعىس» دەپ اتالعان بۇل مايدان – تىنىش جاتقان شاعىن عانا فينليانديانىڭ لەنينگرادقا تاياۋ جەرىن تارتىپ الماق بولىپ, كەڭەس وداعى وزبىرلىقپەن باسىپ كىرگەن سوعىسى. ول 1939 جىلدىڭ 30 قاراشاسىنان 1940 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىنا دەيىن سوزىلعان.

فين سوعىسى اياقتالعان سوڭ, ج.قيزاتوۆ قىزمەت ەتەتىن پولكتى بارلىق اسكەرىمەن, قارۋ-جاراعىمەن سولتۇستىك كاۆكاز اسكەري وكرۋگىنىڭ نوۆوروسسيسك قالاسىنا اۋدارادى. ال فين سوعىسىندا قولباسشىلىق ەتكەندەردىڭ ءبىرى تيموشەنكو دەگەن مار­شالدىڭ اتاعى بۇل كەزدە اسپانعا شىعىپ, ستالين ونى قورعانىس ءمينيسترى ەتىپ تاعايىندايدى. بىراق قولباسشىلىق دارىنى تومەن تيموشەنكونىڭ بار «ونەرى» سولداتتاردى جاندارىن شىعارىپ, ادام توزگىسىز اۋىر «دايىندىقتارعا» سالۋ عانا بولادى. «بيىك تاۋعا زەڭبىرەكتى سۇيرەپ شىعارۋ, كوپىرسىز وزەننەن اعاشپەن كوتەرىپ, قولمەن يتەرىپ, سالماعى ءۇش تونناعا دەيىن باراتىن زەڭبىرەكتەردى وتكىزۋ, «جاۋ كەلىپ قالدى» دەگەن اتوي كەزىندە 30 كگ اساتىن جۇكپەن 40–50 شاقىرىمعا ۋاقى­تىندا جەتىپ, قاراڭعى تۇندە تولىپ جاتقان ادىرلى-بۇدىرلى جەرلەردەن ءوتۋ اسكەري وقۋدىڭ نەگىزگى پروگرامماسىنا اينالدى», دەپ ەسكە العان جاكەڭ. مۇنداي دەنە جۇكتەمەسىنە شىداي الماي جان تاپسىرعاندار دا كوپ بولىپتى.

ج.قيزاتوۆ سوعىستى نوۆوروسسيسك قالاسىندا قارسى الادى. بۇل قالانىڭ جەرى 1829 جىلى تۇرىك-ورىس سوعىسىن اياقتاعان ادريا­نوپول كەلىسىمىنەن كەيىن وسمان يمپەرياسىنىڭ يەلىگىنەن رەسەيگە وتكەن. بىراق بۇل جەردىڭ شەركەس تۇرعىندارى ورىستارعا باعىنباي, ۇزاق ۋاقىت قارسىلىق سوعىسىن جۇرگىزگەن ەكەن. قالا 1866 جىلدىڭ كۇزىنەن بەرى عانا ورىس يمپەرياسىنا قاراعان.

1941 جىلدىڭ تامىز ايىندا ج.قيزاتوۆ قىزمەت ەتەتىن ديۆيزياعا دنەستر وزەنىنەن ءوتىپ, ودەسسا قالاسىن جاۋدان قورعاۋ ءۇشىن قاراتەڭىز ارقىلى وعان جەتۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلەدى. ارتيللەريانىڭ بارلاۋشىسى بولىپ, «ارانجير» دەگەن اسەم اتىمەن جۇيتكىپ جۇرگەن 21 جاستاعى جالىنداعان جىگىتتىڭ كوڭىلىن جاكەڭ كەيىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: «جۇرتتىڭ قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن, شىنىن ايتسام, مەندە قورقۋ, ۇرەيلەنۋ دەگەن بولعان جوق. كەرىسىنشە, وسى سوعىس دەگەنى قانداي ەكەن, ءوزىن تەزىرەك كورسەك ەكەن. ايتپەسە, ءتىپتى ءىش پىساتىن سياقتى», دەپ ويلايدى. بۇل قورقىنىشتى ءالى كورمەگەن, سوعىستى رومانتيكالىق كۇيدە قابىلداعان جاستىڭ ويى ەكەنى كورىنىپ تۇر.

ودەسسا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى فەودو­سيا, قىرىم, كەرچ, ت.ب قالالار ءۇشىن بولعان قاندى قىرعىنداردا نەمىستەردىڭ ەكپىنىنە شىداماي ىعىسقان قىزىل ارميامەن بىرگە جاكەڭنىڭ ارتباتارەياسى دا قاراتەڭىز ارقىلى شەگىنىپ, سولتۇستىك كاۆكاز دالاسىنا وتەدى. سول كەزدە نەمىس­تىڭ قورشاۋىندا قالعان ءبىر باتارەيا كومانديرىنىڭ كۇيىنىپ ايتقان: «جاۋدىڭ اۆتوماتشىلارى وسى ارادان ەكى شاقىرىم جەردە عانا. اتۋعا سنارياد جوق, شەگىنۋگە بۇيرىق جوق, كومانديرلەرمەن سويلەسۋگە تەلەفون جوق, نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ءسوزى سوعىستىڭ ءبىر سيپاتىن كورسەتكەندەي. سول باتارەياعا ديۆيزيون كومانديرىنىڭ شەگىنۋ تۋرالى بۇيرىعىن ج.قيزاتوۆ جەتكىزىپ, جۇرتپەن بىرگە شەگىندىرىپ الادى.

وسىنداي مايدان قاربالاسى كەزىندە سەرجانت ج.قيزاتوۆ ارتيللەريالىق باتارەيا كومانديرىنىڭ ساياسي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. ال ستالينگراد تۇبىنە جاقىنداعاندا ەكى ايلىق كىشى وفيتسەرلەر وقۋىنا جىبەرىلىپ, لەيتەنانت اتاعىن الادى. نەمىستىڭ كەڭەس اسكەرىنە تاستاعان ليستوۆكالارىندا ورىس جاۋىنگەرلەرىنە ءوتىمدى ەتىپ جازىلعان جولدار دا بولادى ەكەن.

روستوۆ دالاسىمەن ستالينگرادقا شەگىنىپ كەلە جاتقان جولدا جاكەڭ قازاقتىڭ ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ەكى بويجەتكەن قىزىن كەزدەستىرەدى. ولار سوعىس بىزگە كەلەر دەپ الاڭداماي, سول ماڭداعى ءبىر اۋىلدا بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ەكەن. جاكەڭمەن قازاقشا سويلەسىپ, ءتىپتى ۇيلەرىنەن ءدام تاتىپ كەتۋگە شاقىرادى. بىراق بۇيرىقپەن بارا جاتقان سولدات تاماققا بارۋدان باس تارتىپ, ولارعا دەرەۋ قازاقستانعا كوشىڭدەر, بۇل جەرگە سوعىس كەلەدى دەيدى. بىراق ارتىنان روستوۆ ازات ەتىلگەننەن كەيىن انىقتاعاندا, ولاردىڭ اۋىلدارىن نەمىستەر تالقانداپ, پارتيزانداردىڭ كەسىرىنەن تۇرعىندارىن قىرىپ تاستاعانىن ەستيدى. ەكى قىز دا سولاردىڭ اراسىندا بولىپتى...

ايگىلى ستالينگراد سوعىسى­نىڭ كەيبىر شىندىقتارىن دا جالەل قيزاتوۆتىڭ دەرەكتەرىنەن بىلۋگە بولادى. كەڭەس تاريحشىلارى بۇل سوعىستى قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ كەرەمەت ەرلىگى رەتىندە كورسەتەدى. ەرلىكتىڭ بولعانى راس, بىراق قىرعىن دا سۇمدىق بولعان. ء«بىر اۋىر سنارياد ساليكوۆ پەن پەتروۆ جاتقان جەرگە ءتۇستى. جەر سولق ەتە ءتۇستى. جوعارى قاراسام, الگى ەكەۋىنىڭ اياق-قولى بولەك-بولەك ۇشىپ كەتىپتى. باسقا دا دەنە مۇشەلەرى كوككە كوتەرىلە بەرىپ, قايتا جەرگە ءتۇسىپ جاتتى», دەپ ەسكە الادى جاكەڭ كىتابىندا. ال ءوزىنىڭ جارىلعان سناريادتىڭ كوتەرگەن توپىراعىنا قالاي كومىلىپ قالعانىن بىلاي ەسكە الادى: «فەدوروۆ ەكەۋمىز وتىرعان وكوپتىڭ ءدال قاسىنا ۇلكەن سنارياد گۇمپ ەتە ءتۇستى. بىرنەشە توننا توپىراقتىڭ كوتەرىلگەنىن شالا-پۇلا كورىپ قالدىم دا, قاس قاعىم ساتتە ىشىمنەن «ەندى كەتكەن شىعارمىن و دۇنيەگە» دەپ ويلاپ ۇلگەردىم. جوق, ءتىرى ەكەنمىن. دەنەمدى زىلدەي توپىراق كومىپ كەتىپتى, بىراق باسىم قىلتيىپ شىعىپ جاتىر. ۇستىمدە تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ قالعان اۋىر توپىراقتىڭ استىنداعى اياق-قولىم قيمىلسىز. قۇلاعىم دا تۇك ەستىمەيدى, بىردەڭەمەن بىتەلىپ قالعانعا ۇقسايدى. ەسىم ءتۇزۋ سياقتى... ءبىر ۋاقىتتا بار كۇشىمدى جيىپ, وڭ قولىمدى توپىراقتىڭ استىنان سۋىرىپ الۋعا تىرىستىم. بايقاسام, ءدال كەۋدەمنىڭ ۇستىندە توپىراق ونشا كوپ ەمەس ەكەن. وڭ قولىمدى شىعارىپ الدىم دا, سول جاق يىعىمداعى توپىراقتى سىرىپ تۇسىرۋگە جانتالاستىم. قارا تەرگە ءتۇسىپ, زورعا دەگەندە جاۋىرىنىم مەن جەلكەمدى بالشىقتان ايىردىم-اۋ ايتەۋىر. ەكى اياعىم دا ساۋ ەكەن, ءبىراز اينالىپ ولاردى دا سۋىرىپ الدىم-اۋ».

جاكەڭ ءوزىنىڭ كىتابىندا سوعىس شىن­دىعىن بارىنشا ءادىل جازادى. جاۋدان ازات ەتىلگەن قالالار مەن سەلولاردا اراق, ساموگون, ايەل ىزدەپ كەتەتىن ورىستىڭ ءپارۋايسىز سولداتتارى تۋرالى شىندىق تا مۇندا كوپ كەزدەسەدى.

ستالينگراد سوعىسىنداعى ەڭ باستى ەرلىك تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ تاراپىنان بولعان. ج.قيزاتوۆ ونى بىلاي ەسكە الادى: ء«نويابردىڭ ونىنان (1942) باستاپ ءبىز ءومىرى كورىپ-بىلمەگەن ءبىر عاجايىپقا تاپ بولدىق. سوۆەت ارمياسىنىڭ جايلاسقان پوزيتسياسىنا كۇن-ءتۇن دەمەي قارۋ-جاراق تاسىلا باستادى. پار ات جەككەن اربالار, جۇك ماشينالارى ۇستىنە سوعىسقا كەرەك زاتتاردىڭ ءبارىن ارتىپ, دامىلسىز اعىلدى. بۇكىل مايدان دالاسى سناريادقا, گراناتتار مەن اۆتومات وقتارىنا تولىپ كەتتى. جاشىك-جاشىك سناريادتاردى تاۋ قىلىپ ءۇيىپ تاستادى. ەدىلدىڭ قازاقستان جاعىنان ستالينگرادقا قاراي ۇشىپ كەلە جاتقان سامولەتتەن اسپان كورىنبەدى», دەيدى ج.قيزاتوۆ. بۇل تىلدىڭ تىنىمسىز ەڭبە­گىنىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز.

نەمىستەردىڭ دە قارۋ-جاراعى كەم بولماعان, بىراق كەڭەستىكى اسپان استىن, جەر ءۇستىن جاۋىپ كەتكەندەي بولعان ەكەن. قارا كۇزدە باستالىپ, اقپان ايىنا دەيىن سوزىلعان بۇل سوعىستا قىزىل اسكەرگە اۋا رايى دا جاقتاسقانداي, سول جىلى كەرەمەت سۋىقتار بولادى. جاكەڭدەر سوعىسقان مايداندا ءۇسىپ كەتۋدەن قورقىپ, جاۋدىڭ مىڭعا جۋىق اسكەرى تۇتقىنعا بەرىلگەن كورىنەدى. باسقا ۋچاسكەلەردە دە سونشالىقتى بەرىل­گەندەر بولىپتى. قىزىل اسكەرلەر تون, پيمامەن جۇرگەندە نەمىستەر قىسقا دايىن­دالماي كەلىپ, جۇقا باتەڭكە, جەڭىل شينەل, باستارىنا سۋىقتان قورعاي المايتىن كەپەشتەرمەن ءجۇرىپتى.

ج.قيزاتوۆ بۇدان ءارى كۋرسك دوعاسىن­داعى قاندى قىرعىنعا دا ارالاسىپ, ودان ۋكراينانى ازات ەتۋ سوعىستارىنا دا قاتى­سادى. جالپاقتىعى كەي جەرىندە ءبىر شاقىرىمنان اساتىن دنەپردەي جالپاق داريادان العاشقى بولىپ وتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىرلىعى ءۇشىن 1944 جىلعى 15 قاڭتارداعى جارلىقپەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الادى. بۇل كەزدە جاكەڭ قولىنا وق ءتيىپ گوسپيتالدا جاتقان ەكەن.

قانشا سىناساق تا, كەڭەس وداعى باس­شىلارىنىڭ ءادىل ىستەرى دە كوپ بولعان عوي. 1944 جىلدان باستاپ كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىن العان ادامداردى امان ساقتاۋ كەرەك دەگەن بۇيرىق شىعارىپ, ءبىراز ۋاقىت دەمالىسقا, ودان ءارى تىل جۇمىسىنا تارتادى. وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا ج.قيزاتوۆ 1944 جىلدىڭ ورتاسىندا تۋعان ەلىنە 45 كۇنگە دەمالىسقا جىبەرىلەدى.

تۋعان جەر توسىندە

سوعىس ءالى ءجۇرىپ جاتقاندا تۋعان جەرگە دەمالىسقا كەلگەن باتىردى تۋعان ەلى قۇشاعىن جايىپ قارسى الادى. ول تۇسىنىكتى دە, ويتكەنى ج.قيزاتوۆ تۋعان ەلگە تابانى تيگەن ەڭ العاشقى كەڭەس وداعىنىڭ كوزى ءتىرى باتىرى ەكەن. الايدا سول كەز­دەگى باسشىلاردىڭ پارۋايسىزدىعىنا, قۇنسىزدىعىنا دا توقتالماي كەتە الماي­سىڭ. ولاردىڭ ءبارى دە شەتتەن كەلگەن, وزدەرىن قازاقتان ارتىق سانايتىن ادامدار بولعان. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆاسيلي نيكولاەۆ ماسكەۋ وبلى­سىنىڭ كلين اۋدانىنداعى ترويتسك مەكەنىنەن شىققان قارابايىر ورىس ەكەن. ول باتىردى يدەولوگيالىق تۇرعىدان پايدالانىپ قالۋدى ۇمىتپاي, اۋىلىنا اسىققان جاندى ەكى-ءۇش كۇن ۇستاپ, قالاداعى زاۋىت-فابريكالاردىڭ جۇمىسشىلارىمەن كەزدەستىرىپ, رۋحتى كوتەرەتىن سوزدەر ايت­قىزادى. ەندى اۋىلعا اتتاناردا قام­قورسىپ, «سەن ەلگە قۇر بارما, وبكومنىڭ قويما­لا­رىنان كەرەك-جاراق سالىپ بەرەيىك», دەيدى. ءسويتىپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى كراۆچەنكو دەگەنگە تاپسىرما بەرەدى. ول وبلىستىڭ قويماسىنان ەكى قاپ شاي, ەكى قاپ كەزدەمە, 40 ليتر سپيرت سالعىزىپ, «وبكومدا اقشا جوق, ءوزىڭىز تولەڭىز», دەپ باتىردىڭ اقشا سالعان كىتاپشاسىن الادى.

وسى جەردە قانداي ادامداردىڭ ءبىزدى باسقارعانىن كورە بەرىڭىز. «ەڭ العاشقى قارسى العان باتىرىمىز», «قادىر­لەيمىز», «سىيلايمىز», «اسپانعا كوتەرەمىز» دەپ تۇرىپ, باتىردىڭ جولىنا كەرەك بولماشى دۇنيەگە وبكومنىڭ اقشاسىن قيماي, قالتاسىنا ءتۇسىپ تۇرعان جانداردىڭ قان­داي ناشار, جان دۇنيەسى تاقىر حالدەگى ادامدار ەكەنى كورىنەدى. مۇنداعى بار ماسەلە, كەلىمسەكتەردىڭ قازاق جەتىستىگىنە شىن قۋانىپ, شىن جۇرەكتەن مەيىرلەنىپ تۇرماعاندىعىن كورسەتەدى.

45 كۇن بويى ەلىندە ەمىن-ەركىن اۋناپ-قۋناعان جاكەڭ وسىدان ءارى جوعارىدان كەلگەن بۇيرىقپەن ورال وبلىسىنا بارىپ, ونداعى حالىقپەن, ەڭبەكشىلەرمەن كەزدەسەدى. ودان لەنينگرادتاعى قىزىل اسكەرگە وفيتسەرلەر دايارلايتىن جوعارى مەك­تەپتە وقيدى. جەڭىستى دە وسى قالادا قارسى الادى. وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, اعا لەيتەنانت شەنىمەن بەرلينگە دەمالىسقا جىبەرىلەدى. مۇندا ول بەرلين تۇبىندەگى كارلحورست قالاسىنداعى گەببەلستىڭ ساياجايىندا دەمالادى. «ساياجايعا كىرىپ كەلگەن ساتتەن ءبىرىنشى كوزگە تۇسكەنى: ءمارمار توسەلگەن اياقجولدىڭ سول جاعىنداعى جەلكىلدەگەن باۋ-باقشا بولدى, وڭ جاعىندا سۋلارى قوسىلعان ءۇش حاۋىز, ولاردا اققۋلار, بالىقتار ءجۇزىپ ءجۇردى. اققۋلاردىڭ موينىنا التىن با, كۇمىس پە – ءبىر قىمبات نارسە­دەن كوزدىڭ جاۋىن الىپ جارقىراعان دوڭگەلەك القالار كيگىزىلىپ قويىپتى», دەپ ەسكە الادى باتىر.

دەمالىستان كەيىن جاكەڭە ماسكەۋدەگى دزەرجينسكي اتىنداعى اسكەري اكادەمياعا تۇسۋگە جولداما بەرىلەدى. الايدا مۇندا دا اياقتان شالعان شوۆينيستىك كوزقاراس الدان شىعىپ, قۇجاتتارىن ءسۇزىپ قاراعان ءبىر جيرەن شال ءسىزدىڭ اكادەميادا وقۋعا ءبىر جىلدىق وفيتسەرلىك ءوتىلىڭىز جەتپەيدى دەپ ەشقانداي ءوتىل-ءسوتىلسىز شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, كوزسىز ەرلىك كورسەتكەن جاندى وقۋعا قابىلدامايدى.

الايدا بۇدان ج.قيزاتوۆ جاسىمايدى, اسكەري ساپتان شىعىپ, الماتىعا جول تارتادى. مۇندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا باسشى قىزمەتكە جىبەرىلدى دەگەن جولداما الىپ, باياعى وبكومعا قايتا كەلەدى. بۇل كەزدەگى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گريگوري مەلنيك دەگەن كيەۆتىك ۋكراين ەكەن, ول باتىردى نيكولاەۆتان گورى دۇرىس قارسى الادى. ونىڭ ۇستىنە «قازاق ءوزىن سوعىستا تانىتتى» دەگەن ءسوز دە بار بولاتىن, شىنىندا حالقىمىز قاھارماندىقتىڭ نەشە ءتۇرلى ۇلگىسىن كورسەتىپ, وسى سوعىستا ءوزىن ابدەن مويىنداتقان ەدى. سول كەزدە سولتۇستىك قازاقستان وبكومىندا حاتشىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قازاقتىڭ تاعى ءبىر ءدۇلدۇل ازاماتى جۇمابەك تاشەنوۆ قىزمەت ىستەيدى ەكەن. ءتورت جىل قىرعىننان امان كەلگەن اعاسىن قيىن جۇمىسقا جىبەرۋگە قيماعان ول مەلنيككە ايتىپ, جاكەڭدى قالانىڭ ىرگەسىندەگى سوۆەت اۋدانىنا اۋاتكومنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى قىلىپ جىبەرتەدى. قاقاعان سۋىقتا اۋىلىنا تەزىرەك بارۋى ءۇشىن ۇشاق تا بەرگىزەدى. مىنە, شىن جاناشىرلىق دەپ وسىنى ايت.

سوۆەت (قازىرگى اققايىڭ) اۋدانىندا ەكى جىلداي قىزمەت ەتكەن سوڭ, ج.قي­زاتوۆتى لەنين (قازىرگى ەسىل), ودان بۋلاەۆ (قازىرگى م.جۇماباەۆ) اۋداندارىنا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىنە جى­بەرەدى. بۇل قىزمەتتەردە 3-4 جىلدان ىستە­گەن جاكەڭ سول جىلداردا بىرنەشە وردەن-مەدال الىپ, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تا سايلانادى. الايدا تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى كوزى كورىپ جۇر­گەن جۇگەنسىزدىكتەردى اشىق ايتىپ, قاتتى اشكەرەلەپ جۇرگەن جاكەڭنىڭ مىنەزى جەر­گى­لىكتى باسشىلارعا جاقپايدى. 1957 جىلى حرۋششەۆتىڭ «انتيپارتيالىق توپ» دەپ مولوتوۆ, مالەنكوۆ, كاگانوۆيچتەردى قۋدالاعانى, ودان كەيىن مارشال جۋكوۆتى قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىنەن الىپ تاستاعانىنا ول اشىق قارسىلىق بىلدىرەدى. وسىنى سىلتاۋ ەتكەن جەرگىلىكتى بيلىك جاكەڭدى ورنىنان الىپ, ارتتا قالعان كەڭ­شار­لاردى باسقارۋعا جىبەرەدى. ءبىر ۇلكەن جينالىستا تىڭ يگەرۋگە كەلگەندەردىڭ اراسىندا ەشقانداي مامان جوق ەكەنىن, كوبى جاۋاپكەرشىلىگى جوق جاندار ەكەنىن اشىق ايتقانى ءۇشىن ۇلت ارازدىعىن قوزدىردى دەگەن ايىپپەن وبكومنىڭ بيۋروسىندا ماسەلەسىن قارايدى. وسى بيۋروعا قاتىسقان شامەت ءمۇرسالىموۆ اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وبكومنىڭ حاتشىسى: «سەن باتىرمىن دەپ ايعايلاي بەرمە. ساعان اتاقتى پارتيا بەرگەن, پارتيا تارتىپ تا الادى», دەگەندە, جاكەڭ: «مەن اتاقتى پارتيادان ەمەس, جاساعان ەرلىگىم, توككەن قانىم ءۇشىن العانمىن. پارتيا ونى تارتىپ الا المايدى», دەپ قارسى اقىرادى. وسى ساتتە ءبارى قورقىپ, ءۇن-ءتۇنسىز قالعانىن ايتادى شاكەڭ. سول كەزدە وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ جۇرگەن مۇزاپار دايىروۆ دەگەن كىسى عانا: «سابىر, جاكە, سابىر...», دەپ قازاقشا ايتىپ قويدىرعان ەكەن. سول م.دايىروۆ دەگەن ابزال ازامات كەيىن رەسپۋبليكالىق نان ونىمدەرىن دايىنداۋ ءمينيسترى بولعاندا ج.قيزاتوۆتى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ نان ونىمدەرىن دايىنداۋ باسقارماسىنا باستىق بولۋعا شاقىرىپ, سولتۇستىكتەگى جات كوزدەردىڭ سۇعىنان الىپ كەتەدى...

جاكەڭ بۇل جەردە 20 جىلداي ابىرويلى قىزمەت ىستەپ, حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى. ءتىپتى زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە, ونى تابيعات قورعاۋ قوعامىنا باستىق ەتىپ قويادى.

1993 جىلى ماعجاننىڭ 100 جىلدىعىنا قىزىلجاردا ۇلان-اسىر توي بولعاندا ج.قيزاتوۆ تا كەلدى. سول كەزدە وبلىستىق تەلەارنادا ىستەپ جۇرگەن ءبىز ومىراۋىندا التىن جۇلدىز بەن 7-8 وردەنى, بىرنەشە مەدالى جارقىراعان جاكەڭنەن سۇحبات العان ەدىك. «ەلگە نەگە كەلمەيسىز؟» دەگەن سۇراققا ول: «قىزىلوردا مەنى توبەسىنە كوتەرىپ سىيلايدى, بارلىق يگىلىك پەن جاقسىلىق جاسايدى, سونداي جەردەن قالاي كەتەمىن», دەگەن ەدى.

الايدا باتىردىڭ قولىندا وسكەن, قاراپا دەگەن قارىنداسىنان تۋعان جيەنى كەمەل قاراشا ۇلى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ونىڭ تۋعان جەرىنە كەلگىسى كەلگەنىن ايتتى. ەڭ سوڭعى رەت ۇشاقپەن كەلگەنىندە تۋعان جەرىن قۇشا قۇلاپ, جىلاپ تا جىبەرگەن ەكەن. وسىعان قاراعاندا باتىر اعامىز ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن اڭساعانى دا كورىنىپ تۇر.

ج.قيزاتوۆ 1999 جىلى الماتىنىڭ اۋرۋحاناسىندا اۋىر ناۋقاستان 79 جاسىندا كوز جۇمدى. پەتروپاۆل قالاسىندا ونىڭ اتىنا كوشە بەرىلگەن, تۋعان اۋدانىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنە اتى بەرىلگەنىن جوعارىدا ايتتىق. ءوزى قىزمەت ىستەگەن اققايىڭ, م.جۇماباەۆ اۋداندارىنىڭ ورتالىعىندا دا ءبىر-ءبىر كوشە بەرىلسە, ارتىق بولماس ەدى. ول تۋرالى بيىلعى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىندا اڭگىمە دە قوزعادىق, بىراق بەلگىسىز يۆانوۆ, پەتروۆ سياقتى ادامداردىڭ اتىندا تۇرعان قاپتاعان كوشەنىڭ ءبىرىن اۋدان اكىمدەرى قيمادى.

باتىردىڭ جوعارىدا ايتىلعان كىتابىنان باسقا ء«ومىر وتكەلدەرى» دەگەن كىتابى دا جارىق كورگەن. 2000 جىلى قىزىلوردالىقتار «شاربولات» اتتى ەستەلىكتەر جيناعىن شىعارعان. قىزىلوردا قالاسىندا كوشە اتى بەرىلگەن, №23 مەكتەپ-ليتسەي دە جاكەڭنىڭ اتىمەن اتالادى. مەكتەپتىڭ الدىندا قولادان قۇيىلعان ءبيۋستى دە بار. وسى تۇرعىدان العاندا قىزىلجارلىقتاردىڭ قىزىلوردالىقتارعا دەگەن العىسى شەكسىز. جالەل قيزاتوۆ ءيسى قازاق حالقىنا ورتاق تۇلعا ەكەنىن بۇل ىستەر ايقىنداپ تۇر.

پەتروپاۆل