كەز-كەلگەن ۇعىمنىڭ ماعىناسىن ايقىنداۋ ءۇشىن ونىڭ ەتيمولوگيالىق تامىرىنا ۇڭىلگەن دۇرىس. «رەسپۋبليكا» لاتىننىڭ «ورتاق ءىس» دەگەن سوزىنەن شىعادى. دۇنيەدە نە ورتاق؟ اي – ورتاق. كۇن – ورتاق. جاقسى – ورتاق. جاقسى دەگەنىمىز نە؟ قيىن ۇعىمعا جاقىنداۋدىڭ ءبىر جولى – ونىڭ قاراما-قارسى نىسانىن تانۋ. «جاقسىلىق» دەگەن نە ەكەنىن ءدال ايتۋ قيىن, بىراق ءبىز «جاماندىقتىڭ» نە ەكەنىن ناقتى بىلەمىز. سول ارقىلى جاقسىلىقتىڭ بەينەسىن دە شامالايمىز. مىنە سول شامالاعان جاقسىلىققا ءاربىر ادام ۇمتىلىپ وتەدى. ال جاقسىلىققا ۇمتىلاتىن ادامدار بىرىككەن كەزدە مەملەكەتكە اينالادى.
اريستوتەل ءوزىنىڭ «ساياسات» ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازادى:
ء«اربىر مەملەكەت – بەلگىلى ءبىر قاۋىمداستىقتىڭ ءتۇرى, ال ءاربىر قاۋىمداستىق قانداي دا ءبىر يگىلىككە ۇمتىلۋ ماقساتىمەن قۇرىلادى. سەبەبى ادامدار ءاردايىم وزدەرىنە جاقسى دەپ كورىنەتىن نارسەگە جەتۋ ءۇشىن ارەكەت ەتەدى».
مۇندا ءبىر نارسەگە نازار اۋدارۋ كەرەك. ءوزىنىڭ جاقسى دەپ تاپقان نارسەسىنە جەتۋ ءۇشىن ارەكەت ەتەتىن قانداي ادام؟ ارينە, ەركىن ادام. باسىبايلى جاننىڭ ارەكەتى ءوز ىقتيارىنان تۋمايدى. دەمەك, رەسپۋبليكالىق جۇيەدەگى قاۋىم – «تاۋەلسىز بولۋ» دەڭگەيىنەن الدەقاشان ءوتىپ, كەلەسى كەزەڭگە ۇمتىلعان قوعامدىق قۇرىلىم.
سونىمەن «رەسپۋبليكا» ۇعىمىنىڭ ءمانى ايقىندالىپ قالدى. اريستوتەلدىڭ ءسوزىن تياناق قىلعاننان كەيىن, ونى تارقاتۋ بارىسىندا ءال-فارابي كونتسەپتسياسىن اينالىپ وتە المايمىز. ونىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىندا جوعارىدا ايتىلعان «ورتاق ءىس» حاقىندا باياندالعان تاراۋ بار. «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ ورتاق ماسەلەسى تۋرالى» دەپ اتالادى. ياعني, رەسپۋبليكا – ورتاق ءىس بولاتىن بولسا, ول قانداي ىستەر بولۋى كەرەك؟ ءال-فارابي ىزگى قوعامنىڭ تۇرعىندارى ءبىلۋى ءلازىم بىرنەشە ورتاق ماسەلەنى ۇسىنادى.
«ەڭ ءبىرىنشىسى, ولار اۋەلگى سەبەپتى جانە ونىڭ بارلىق اتريبۋتتارىن بىلۋگە ءتيىس», دەيدى. عۇلاما
«اۋەلگى سەبەپ» ۇعىمىن بۇكىل بولمىستىڭ باستاۋى رەتىندە قاراستىرادى. بۇل – بارلىق نارسەنىڭ بار بولۋىنا نەگىز بەرەتىن, ءوزى ەشنارسەگە تاۋەلدى ەمەس تۇپكى سەبەپ. ابايدىڭ «مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان ول – لاماكان (مەكەنسىز), ءتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن» دەگەن ولەڭى دە وسىنى بىلدىرەدى. ياعني ول – باردىڭ بار بولۋىنا سەبەپشى, بىراق ءوز بولمىسى ءۇشىن ەشقانداي وزگە سەبەپكە مۇقتاج ەمەس جالعىز ابسوليۋت. بۇل تۇسىنىك – ءال-ءفارابيدىڭ بارلىق دۇنيەنىڭ باستاۋى – اۋەلگى سەبەپ دەگەن قاعيداسىنا جول اشادى. سوندىقتان ءال-فارابي ءۇشىن «ورتاق ءىس» دەگەنىمىز – ەڭ اۋەلى وسى اۋەلگى سەبەپتى تانۋعا باعىتتالعان رۋحاني ىزدەنىس. سەبەبى ادام مەن قوعامنىڭ بارلىق يگىلىگى, ادىلەتى, ۇيلەسىمى وسى باستاپقى تانىمنان تۋىندايدى.
بۇدان كەيىنگى ورتاق ماسەلەلەر – اقىل يەلەرىن تانىپ ءبىلۋ, جاننىڭ قابىلەتتەرىن ىسكە قوسۋ, دەربەس تاڭداۋ جاساۋ, ءبىرىنشى باسشى تۋرالى, ونىڭ دارگەيىندەگى قايىرىمدى قالا تۋرالى, وعان قاراما-قارسى حالىقتار تۋرالى وي قورىتۋ, سول ارقىلى ادام مەن قوعامنىڭ جەتىلۋ جولىن ءتۇسىنۋ. سوندا ءال-فارابي تۇجىرىمداماسىنا سۇيەنسەك, ىزگى قوعام تۇرعىندارى تەك ەكونوميكالىق نەمەسە ساياسي ارەكەت ارقىلى ەمەس, الەمنىڭ باستاۋى مەن ءمانىن تۇسىنۋگە ۇمتىلۋ ارقىلى ناعىز بىرلىككە جەتەدى.
ەندىگى تۇستا 1990 جىلى قابىلدانعان «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ» وزىنە ءۇڭىلىپ كورەيىك:
«1. قازاق سسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتiگiن ساقتاۋ, قورعاۋ جəنە نىعايتۋ جونiندە شارالار قولدانادى...
2.قازiرگi شەكاراسىنداعى قازاق ءسسرىنىڭ تەرريتورياسى بولiنبەيدi جəنە وعان قول سۇعىلمايدى, ونىڭ كەلiسiمiنسiز پايدالانۋعا بولمايدى».
ءال-فارابي مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى مىندەتتەرىن ايشىقتاپ كورسەتەدى. مەملەكەتتىڭ سىرتقى مىندەتىنە قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىن قورعاۋ نەمەسە ەلدى سىرتقى دۇشپانداردان ساقتاۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدى تالاپ ەتەدى. قۇجاتتىڭ ەكىنشى تارماعىندا ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى مەن جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ەرىك بوستاندىعى ايتىلعان. مۇندا ءال-فارابي ۇلگى تۇتقان فيلوسوفتاردىڭ ءبىرى – پلاتوننىڭ پىكىرىنە توقتالماي كەتە المايمىز. ونىڭ «مەملەكەت» اتتى ەڭبەگىندە تەرريتوريالدىق تۇتاستىققا قاتىستى مىناداي وي بار.
ول قوعامدى «ادام جانىمەن» سالىستىرادى: «مەملەكەت پەن ادامنىڭ جانى ۇقساس. ەگەر ادامنىڭ جانى بولشەكتەنسە, ول ازعىنداپ, السىرەيدى. مەملەكەت تە سونداي».
ءار توپ ءوز مىندەتىن اتقارىپ, ءبىر ماقساتقا قىزمەت ەتسە, قوعامدا ادىلەت پەن ءتارتىپ ورنايدى. سوندىقتان ەلدىڭ بولىنبەۋى مەن كەلىسىم قاعيداتى – تەك ساياسي شارتتىلىق ەمەس, ىشكى ۇيلەسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى.
ال ءال-فارابي وسى ويدى ارى قاراي دامىتىپ, مەملەكەتتى ءبىرتۇتاس ءتىرى اعزا رەتىندە قاراستىردى:
«قايىرىمدى قالا – ءبىر دەنە سەكىلدى. ءار مۇشە ءوز قىزمەتىن ورىنداسا, دەنە تىرشىلىگىن جالعاستىرادى. ال ءبىر مۇشەسى السىرەسە, بۇكىل دەنە السىرەيدى».
وسى تۇستا ء بىز مىنانى ءبىلۋىمىز كەرەك. ادامنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ارمان-اڭسارى مەملەكەت ەمەس. ونى جاسايتىن ساياسات ەمەس. ءتىپتى ءبىلىم دە, تاجىريبەدە ەمەس. بۇلار ەكىنشى دارەجەلى ماقسات-مۇراتتار. ادامعا ەڭ كەرەگى – كادۋىلگى باقىت. ال مەملەكەت ادامنىڭ باقىتتى بولۋىنا جاعداي جاسايتىن ورتا.
«ادام ءوز تابيعاتىنان جالعىز ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان ول وزگە ادامدارمەن بىرىگىپ, ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر. وسى بىرلەستىك ارقىلى عانا ول ءوز ماقساتىنا – باقىتقا جەتە الادى», دەيدى عۇلاما بابامىز.
شىعىس ويشىلدارى ادامنىڭ ەكى باقىتى بار دەيدى: ءبىرى بۇ دۇنيەدە, ءبىرى و دۇنيەدە. بۇ دۇنيەدەگىسى – مىقتى دەنساۋلىق, تاتۋ وتباسى, باراقات تىرشىلىك. و دۇنيەدەگىسى – جاراتۋشىنىڭ مەيىرىنە بولەنىپ, ماڭگىلىك ءومىرىن جالعاستىرۋ. وسى ەكى باقىتتىڭ قاۋىزى – مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعى, حالىقتىڭ اماندىعى. بۇل قاۋىزدى ساقتاۋ ەكى باقىتتى دا كوكسەگەن ءاربىرىمىزدىڭ اسىل مۇراتىمىز بولسا كەرەك. سوندىقتان رەسپۋبليكا ۇعىمىنىڭ ءمانى – مەملەكەتتىڭ تەك ساياسي قۇرىلىمىن ەمەس, ادام مەن قوعامنىڭ ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگىن, ورتاق يگىلىك پەن باقىتقا باعىتتالعان ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتىن بىلدىرەدى.
