سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ءىلتيپات بىلدىرگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ قوناقجايلىق تانىتىپ, ءسامميتتى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان تاجىك تاراپى مەن پرەزيدەنت ەمومالي راحمونعا العىس ايتتى.
– تاجىكستاننىڭ تابىستى توراعالىعى ۇيىمنىڭ الەۋەتىن نىعايتۋعا, كوپجوسپارلى ىنتىماقتاستىعىمىزدى تەرەڭدەتۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى. بۇل سامميت قازاقستاندا حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم سانالاتىن تمد جۇمىسىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت بيىل ۇلى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقانىن ەسكە سالدى.
– بارلىق مەملەكەتتىڭ دامۋىنا جول اشاتىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى اۋىر جاعدايدا قورعاعان اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدىڭ, جەڭىمپاز ۇرپاقتىڭ وشپەس ەرلىگىن قازاقستاندىقتار قاستەر تۇتادى. تمد اۋماعىندا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ايتۋلى مەرەيتوي لايىقتى دەڭگەيدە اتالىپ ءوتتى. مەرەكەلىك ءىس-شارالاردىڭ شىرقاۋ شەگى ماسكەۋ مەن بەيجىڭدە وتكەن اۋقىمدى ءارى مازمۇندى سالتاناتتى شەرۋلەر بولدى. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى سوعىستىڭ قاھارماندارى مەن بارشا قاتىسۋشىسىن جادىمىزدا ماڭگى ساقتاۋ – مورالدىق پارىزىمىز. ءفاشيزمدى جەرمەن-جەكسەن ەتكەن ۇلى جەڭىسكە 80 جىل تولسا دا, وكىنىشكە قاراي, الەم سالدارى اۋىر تيەتىن جاھاندىق قاقتىعىس قاۋپىمەن تاعى دا بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. قازاقستان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحي شىندىعىن بۇرمالاۋعا, ءفاشيزمدى تويتارعان ۇلى جەڭىستىڭ تاريحي ماڭىزىن تومەندەتۋگە قاتىستى ارەكەتتەرگە قارسى. حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ىرگەسى سوگىلە باستاعانىن, قاقتىعىسقان مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىم دەڭگەيى ابدەن تومەندەگەنىن, كوزقاراستار قايشىلىعى كۇشەيە تۇسكەنىن, كوپجاقتى ديپلوماتيانىڭ داعدارىسقا ۇشىراعانىن, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بىتىمگەرلىك الەۋەتى السىرەگەنىن الاڭداۋشىلىقپەن قابىلدايمىز. وسىنداي گەوساياسي دۇربەلەڭدەر جاعدايىندا بارلىق قاقتىعىس فاكتورىن جويۋ ءۇشىن تمد ەلدەرى مەن بارشا جاقتاستارىمىزدىڭ كۇش بىرىكتىرۋى وتە وزەكتى. مۇنى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءىس-قيمىل ارقىلى شەشۋگە بولادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, تمد جاڭا تاريحي جاعدايدا مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى ارتتىرۋدىڭ حالىقارالىق تەتىگى رەتىندە سۇرانىسقا يە قۇرىلىم ەكەنىن دالەلدەدى.
دوستاستىقتىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى ەلدەر اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋعا جانە ۇيىم قىزمەتىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
– وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تمد ەلدەرى ساۋدا اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 8 پايىز ۇلعايىپ, 110 ملرد دوللارعا جەتتى. سونىمەن قاتار كەيىنگى بەس جىلدا قازاقستاننىڭ دوستاستىق مەملەكەتتەرىمەن الىس-بەرىسى ءبىر جارىم ەسە ءوسىپ, 38 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش ۇيىمنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق الەۋەتىن تانىتادى جانە ءالى دە مۇمكىندىكتەردىڭ بار ەكەنىن بايقاتادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ارتتىرۋعا قاجەتتى ينستيتۋتتىق جانە قۇقىقتىق بازامىز بار. ءوزارا ءتيىمدى تالاپتارعا ساي قىزمەت كورسەتۋ نارىقتارىنا تىكەلەي ءارى كەدەرگىسىز قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋگە, بىرلەسكەن وندىرىستەردى ىسكە قوسۋعا, نەگىزگى سالالارداعى كووپەراتسيالىق بايلانىستاردى كۇشەيتۋگە باسا ءمان بەرۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ينۆەستيتسيا تارتۋ, كولىك-ترانزيت الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ, تسيفرلىق شەشىمدەر ەنگىزۋ جانە وڭىرلەردىڭ تەڭ دارەجەلى بايلانىستارىن دامىتۋ باسىمدىقتاردىڭ قاتارىندا بولۋعا ءتيىس. تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز. مۇنى كەلەسى جىلى ءساۋىر ايىندا بۇۇ اياسىندا استانادا وتەتىن حالىقارالىق فورۋم الاڭىندا ۇيىمداستىرۋعا بولادى. جيىن قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ قازىرگى سىن-قاتەرلەرىنىڭ سەبەپ-سالدارىن زەردەلەۋگە ارنالادى. وسىلايشا, تمد-نىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى قازىرگى ۋاقىتتىڭ قيىن پروبلەمالارىن شەشۋگە ۇلەس قوسا الار ەدى. 2026 جىلى قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ورگانىنا توراعالىق ەتەدى. ەلىمىزدىڭ توراعالىعى اياسىندا بىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارا جوسپارلانعان, سونىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق فورۋم ۇيىمداستىرىلماق. ورايلى ءساتتى پايدالانىپ, قۇرمەتتى ارىپتەستەرىمدى, سونداي-اق تمد ەلدەرى ۇكىمەتتەرىنىڭ مۇشەلەرى مەن بيزنەس وكىلدەرىن فورۋم جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرامىن. اتالعان الاڭدا ەلدەرىمىزگە قاتىستى ورتاق ماسەلەلەر قاراستىرىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان ەاەو مەن تمد-نىڭ بىرلەسكەن ءىس-شاراسى مارتەبەسىن بەرۋدى قاراستىرۋدى ۇسىنامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن كولىك دالىزدەرى تابىستى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەپىلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ ايماق ەۋروپا مەن ازيانى جالعاپ, جاھاندىق كولىك-لوگيستيكا جۇيەسىندە ەرەكشە ءرول اتقارىپ كەلەدى.
– «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ءدالىزى تمد مەملەكەتتەرى ءۇشىن پارسى شىعاناعى مەن وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنىڭ نارىعىنا تىكەلەي جول اشادى. ال «شىعىس – باتىس» باستاماسى مەن ترانسكاسپي باعدارى قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» مەگا جوباسىمەن ۇشتاسىپ, تمد اۋماعىن ەۋرازياداعى توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالدىرادى. ءوڭىرىمىزدىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىن جاقىندا عانا قازاقستان اۋماعىندا ىسكە قوسىلعان «دوستىق – مويىنتى» تەمىرجول جەلىسى كۇشەيتە تۇسەدى. ول ترانسقازاقستان تەمىرجول ءدالىزىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزىن قالايدى. بىراق مەملەكەتتەرىمىزدىڭ كولىك سالاسىنداعى الەۋەتىن تولىق اشۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ الدىمىزدا زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. دوستاستىقتىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق كولىك-لوگيستيكا كارتاسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن. بۇل ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپارلاردى بىرىكتىرۋگە جانە كولىك بايلانىستارىنىڭ تۇتاس كەڭىستىگىن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز كەزەگىندە ول ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. بۇگىندە قازاقستان باستاماشى بولعان تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن كۇرە جولداردى ءوزارا ۇشتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى بويىنشا جۇمىستار اياقتالىپ كەلەدى. جۇك اعىنىن ءتيىمدى باسقارۋ, شىعىنداردى تومەندەتۋ جانە تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن بۇل قۇجاتتى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن ەرەجەلەرمەن تولىقتىرۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت مەملەكەتتەردىڭ ورنىقتى دامۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالعانىنا ءمان بەردى. قازاقستان مەملەكەتتىك باسقارۋ, الەۋمەتتىك سالا مەن ازاماتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن قامتيتىن تسيفرلىق كۇن ءتارتىبىن جەدەل ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلدى, تسيفرلىق كودەكس بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق اتالعان سالاداعى بارلىق باستاما مەن جوبانى ۇلتتىق ستراتەگياعا بىرىكتىرەتىن تسيفرلىق قازاقستان تۇجىرىمدامالىق قۇجاتى ازىرلەنۋدە. پرەزيدەنت ەلىمىز تمد مەملەكەتتەرىمەن وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىققا اشىق ەكەنىن مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسى جۋىردا ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا ماماندانعان ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانىنا توقتالدى. بۇدان بولەك, 400 مىڭ ستۋدەنتتى قامتىپ, زەرتتەۋشىلەر كومانداسى مەن DeepTech ستارتاپتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا قولايلى جاعداي جاسايتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما تابىستى جۇزەگە اسىرىلدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى جوبانى كەڭىنەن تاراتۋدى ۇسىنىپ, جاھاندىق نارىقتاعى قاتاڭ باسەكە جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ دوستاستىق ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى ەكولوگيالىق قاۋىپ, تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتار تمد ەلدەرىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا زور قاتەر توندىرەدى دەپ سانايدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايلاردى ەرتە باستان انىقتاۋدىڭ جانە ەسكەرتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قاراستىرۋ – ماڭىزدى مىندەت.
– كليماتتىق جانە تەحنوگەندىك توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋدىڭ وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ ارقىلى بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى ۇسىنامىز. كاسپي تەڭىزىنىڭ تەز تارتىلىپ بارا جاتقانى زور الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. نەگىزى, بۇل – وڭىرلىك قانا ەمەس, جاھاندىق پروبلەما. سوندىقتان ءبىزدىڭ باستامامىزبەن ازىرلەنىپ جاتقان كاسپيدىڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق باعدارلاماعا قوسىلۋدى ۇسىنامىز. مۇنداي ماڭىزدى قۇجاتتى دايىنداۋعا كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى ەلدەرمەن بىرگە بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتەر جانە حالىقارالىق ۇيىمدار تارتىلۋعا ءتيىس, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستار ەلدەرىمىزدى بىرىكتىرەتىن نەگىزگى فاكتور ەكەنىنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت ءداستۇر مەن يننوۆاتسيانى, تاريحي مۇرا مەن زاماناۋي تەحنولوگيانى ساباقتاستىراتىن كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ ەسەپتەيدى.
– قازاقستان وسى سالانى دامىتۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارىپ جاتىر. بۇگىندە كرەاتيۆتى سەكتورىمىزداعى قوسىلعان قۇن 2 ملرد دوللاردان اسادى. بۇل يندۋستريادا 143 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. كرەاتيۆتى يندۋستريا ەكونوميكامىزعا وڭ ىقپال ەتۋدە. ەڭ ماڭىزدىسى, ول مادەني ديپلوماتيانىڭ, ەلدەرىمىز اراسىنداعى دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىكتى نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالدى. تمد ەلدەرىنىڭ بۇل باعىتتاعى الەۋەتى زور. تمد-نىڭ گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەملەكەتارالىق قورى بازاسىندا كرەاتيۆتى يندۋستريا قاۋىمداستىعىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. ونىڭ باستى ماقساتى جاس تالانتتاردى قولداۋ, بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بولۋى قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت تمد-نىڭ الەمدىك ارەناداعى ابىروي-بەدەلىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان دوستاستىقتىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن جانداندىرۋدى دايەكتى تۇردە قولدايدى.
– ەستەرىڭىزدە بولسا, 2023 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تمد-نىڭ بايقاۋشىلارى مەن سەرىكتەسى ينستيتۋتى بەكىتىلدى. بۇل باستامانىڭ العاشقى ناتيجەلەرى بايقالا باستاعانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا بايقاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايمىز. بۇل وقيعا ەۋرازيانىڭ ايماقتىق قۇرىلىمدار ىقپالداستىعى تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشادى. بۇدان بولەك, ماسكەۋدەگى سامميتتە قازاقستان ۇسىنعان «تمد پليۋس» فورماتىندا قارىم-قاتىناس ورناتۋدى قولدايمىز. اتالعان قادام تمد-نىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولىن نىعايتا تۇسەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسوز سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەستىڭ كەلەسى جىلى ۇيىمعا تۇرىكمەنستاننىڭ توراعالىق ەتۋ جونىندەگى شەشىمىنە قولداۋ ءبىلدىردى.
– تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار گۋربانگۋلىەۆيچ بەردىمۇحامەدوۆتى وسى ماڭىزدى ءارى قۇرمەتتى ميسسيانى قولعا الۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ماقساتىمىز ورتاق – دوستاستىقتى جاسامپازدىق پەن ورلەۋدىڭ, جاڭا يدەيالار مەن مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭىستىگىنە اينالدىرۋ. بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ارقىلى تمد-نى قارقىندى, ءتيىمدى ءارى بولاشاققا نىق قادام باسقان حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە نىعايتا الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وتىرىستا تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى نيكول پاشينيان, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, تمد باس حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ ءسوز سويلەدى.
