– ادامنىڭ بويىنداعى قانداي قاسيەتتى بارىنەن جوعارى قوياسىز؟ مامانداردى تاڭداعاندا الدىمەن قانداي قىرىنا قارايتىن ەدىڭىز؟
– مەن ادامنىڭ كىشىپەيىلدىگىن, يناباتتىلىعىن ۇناتامىن. قانداي جاعدايدا دا اسىپ-تاسپاي, ۇلكەندى سىيلاپ تۇرعان ادامداردى قۇرمەتتەيمىن. ال لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە مامان تاڭداعاندا ونىڭ ىسكەرلىگىن, ادالدىعىن, بۇرىنعى قىزمەتىندە جەتكەن تابىسىن, سونىمەن قاتار جاڭا قىزمەتكە دەگەن ىنتاسى مەن ءوزىن قولداعان ادامداردى ۇياتقا قالدىرماۋدى, ءۇمىتىن اقتاۋدى ويلاي بىلگەنىن ەسكەرەتىن ەدىم.
– ومىرىڭىزدە ۇمىتىلماس اسەر قالدىرعان ادامدار بولدى ما؟
– بۇل جاعىنان العاندا ومىردە جولىم بولعان باقىتتى جانمىن. العاش ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ ينتەرناتسيونال كەڭشارىنا بولىمشە اگرونومى بولىپ كىرىسكەن ساتتەن باستاپ ماعان تاماشا ادامدار كەزدەستى. كەڭشار تىڭ كوتەرۋ جىلدارى قۇرىلىپ, نەگىزگى تۇرعىندارى باسقا ۇلت وكىلدەرى بولعانىمەن, تەك تورتەۋىنەن باسقا بارلىق مامان قازاقتىڭ ورتا جاستاعى, كەيبىرى سوعىستان كەلگەن ازاماتتارى بولدى. شايمەردەنوۆ دەگەن بۋحگالتەر بولىپ ىستەيتىن اعامىز مەنى بىردەن باۋىرىنا تارتىپ, باسقا اعالارىمىزبەن دە ارالاستىرىپ, قازاق داستۇرىمەن قالاي ارالاسۋدى, حالقىمىزدىڭ سىي-قۇرمەتىنىڭ قالاي جاسالۋىن, ءتىپتى ەتتى قالاي مۇشەلەپ, تاباققا قالاي دۇرىس تارتۋعا دەيىن ابدەن ۇيرەتىپ, تاربيەلەدى. ادامگەرشىلىك ءداستۇرىمىزدىڭ عاجاپتىعىنا قازىر وزگە ۇلت وكىلدەرى دە تاڭداي قاعىپ قارايدى عوي. ال مەن سول ءداستۇردى ينتەرناتسيونال كەڭشارىنداعى اعالارىمنان ۇيرەنگەنىمدى ءالى كۇنگە ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. كەيىن كەڭشار ديرەكتورى بولىپ, ودان ءارى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى جانە باسقا دا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان جىلدارىمدا اقجان بازارباەۆ, ەسىم شايكين, ماركەن احمەتبەكوۆ, تويشىبەك توبىلباەۆ, قاراقان سەيىتوۆ سياقتى اعالار بىزگە كەرەمەت قامقورلىق جاساپ, اقىل-كەڭەس ايتىپ ءجۇردى. سولاردىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىگى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءنىل بولاتباەۆ اعامىز بولدى. 1985 جىلى مەنى سوكولوۆ اۋدانىنا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە اپارا جاتقان جولدا ءنىل اعدام ۇلى بىلاي دەگەن ەدى: «سەنى ەندى كوپ ادام قۇتتىقتايدى, بىرەۋدى جامانداپ, بىرەۋدى ماقتاپ ءارتۇرلى اڭگىمەلەر دە ايتادى, سەن ولاردى تىڭداپ ال, بىراق ءوزىڭنىڭ كوزىڭ جەتپەي ەشقانداي شەشىم قابىلداما. ەكىنشىدەن, مۇندا قازاق از, بىراق بارىنىڭ ءوزى سەنى قۇرمەتتەپ, دامگە شاقىرادى. سوندايدا جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ۇيىنە شابا بەرمە, راحمەتىڭدى ايتىپ باس تارت نەمەسە قولىمىز تيگەندە كورەرمىز دەپ ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سال. ال سول كەزدە وبلىستان, رەسپۋبليكادان ءبىر قادىرلى قوناق, كەرەك ادام كەلە قالسا, الگى شاقىرعان ادامعا حابارلاسىپ, وتكەندە شاقىرعان ەدىڭىز, مەن ءبىر اداممەن كەلىپ قالامىن دە. ءسويتىپ, قوناققا شاقىرعاندى دا, ساپارمەن كەلگەندى دە ريزا قىلاسىڭ. تاعى ءبىر اقىلىم, كىنالى بولىپ قالعان كادردى جازالاعاندا بارىنشا قاتتى كەتپە, بۇراندانىڭ ەكى-ءۇش ورامىنداي قىساتىن جەر قالدىر. ايتپەسە, رەزباسىن كەتىرىپ الاسىڭ. ال رەزباسى كەتسە, ول ادامنان قايتىپ قاسيەت تابا المايسىڭ», دەگەنى ءالى ەسىمدە. ەگەر مەنىڭ بويىمدا جاقسىلىقتىڭ ءبىر نىشانى بولسا, وسى اعالاردىڭ ۇلگىسىنەن دەپ ويلايمىن. ارينە, اللا تۇيسىك بەرگەن شىعار, ال ونىڭ دامۋىنا وسى كىسىلەر اسەر ەتتى.
– ءسىزدى كوپ ادام شەشەن, سويلەگەندە ادامنىڭ ويىنداعىسىن ءدوپ ءتۇسىرىپ ايتا الادى دەسەدى. بۇل ونەر ومىرلىك تاجىريبەمەن كەلدى مە؟
– ەگەر مەنى جۇرت شەشەن دەيتىن بولسا, ول قاسيەت بويىمدا ومىرلىك تاجىريبەمنەن قالىپتاستى عوي دەپ ويلايمىن. قازاق «ادام كورە-كورە كوسەم, سويلەي-سويلەي شەشەن بولادى» دەيدى عوي. ماعان جاستايىمنان حالىقپەن تىعىز ارالاسىپ, كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قونىمدى سوزدەر ايتا ءبىلۋ كەرەك بولدى. اسىرەسە پارتيا قىزمەتكەرى بولعان جىلدارىمدا ءسوزدى تاۋىپ ايتۋعا, ءدامدى قىلىپ جەتكىزۋگە ماشىقتاندىم. ول ءۇشىن كىتاپ, گازەتتەردى كوبىرەك وقۋعا تىرىستىم.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدا كىتاپقا قۇشتارلىق وتە كۇشتى بولدى. زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا كىتاپ جيناۋ, جەكە كىتاپحانا جاساقتاۋ جاقسى ءۇردىس ەدى. مەن دە ءبىرشاما كىتاپ جينادىم. ابايدى قايتالاپ وقىعان سايىن وزىمە جاڭا قىرلارىن اشىپ, تاڭىرقايمىن. م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ شىعارمالارىمەن وستىك. ول كەزدە ماسكەۋدەن «رومان-گازەتا» دەگەن جۋرنالدى ۇزبەي جازدىرىپ الاتىن ەدىك. «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسىمەن شىققان اتاقتى ادامدار ومىرىنەن جازىلعان كىتاپتاردى دا قىزىعا وقيتىنمىن. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزگە بەلگىلى ب.ءاشىموۆ, ا.قوشانوۆ, م.ساعديەۆ, ە.اۋەلبەكوۆ, ك.سالىقوۆ جانە باسقا اعالارىمىزدىڭ ومىرىنەن جازىلعان كىتاپتاردى وقىدىم. م.قوزىباەۆ اعامىزبەن دە بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, ونىڭ تاريح تۋرالى اڭگىمەلەرىن ەستىپ, تەلەگەي-تەڭىز بىلىمىنە, عۇلامالىعىنا تاڭعالعان ەدىم. پوەزيانى دا جاقسى كوردىم, سۇيىكتى اقىندارىمنىڭ قاتارىندا ءا.تاجىباەۆ, ق.مىرزا-ءالى, م.ماقاتاەۆ جانە ت.ب. بولدى. ماعجان اقىننىڭ ولەڭدەرىن دە ءسۇيسىنىپ وقيمىن.
– ءسىز ەل شەتىندەگى, حالقىنىڭ قۇرامى ءارتۇرلى, كۇردەلى وڭىردە ۇزاق جىل وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردىڭىز. قولىنان ءىس كەلەتىن سىزدەي ادامدى قابىلەتىڭىز جەتىپ تۇرعانىمەن جوعارىلاۋ قىزمەتكە تارتپادى. سونىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– شىنىن ايتسام, مەن وسى ماسەلەنى كەيىنگى كەزگە دەيىن ويلاعان دا جوقپىن. ءوز مىندەتىمدى ادال اتقاردىم, اجەپتاۋىر تابىسقا دا جەتتىم. بىراق مانساپ قۋىپ, جوعارى قىزمەتكە تالپىنعان ەمەسپىن. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدە بىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ كەرەك, ونى سىزدەر قالاماساڭىزدار كىم قالايدى دەگەن قاتاڭ تالاپ بولدى. سوندىقتان قىزمەتكە ابدەن بەرىلىپ ءجۇرىپ, ءبىز وندايدى ۇمىتىپ تا كەتكەندەيمىز. بىراق ءبىر كەزدە جوعارى لاۋازىمدا جۇرگەن ءبىر ازاماتتان: «سەنى كوكشەتاۋعا جىبەرۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ جاتىر» دەگەن اقپارات ءتۇستى. ول كەزدە كوكشەتاۋ ءوز الدىنا وبلىس ەدى. بىراق سول اڭگىمە سۋ اياعى قۇردىمعا كەتكەندەي ساپ تيىلدى, كوكشەتاۋ دا بىزگە قوسىلىپ, وبلىس جابىلدى. ال ءوزىمىزدىڭ وبلىسقا سىرتتان نەگە اكەلەدى, دايىن ادام وتىر ەمەس پە دەگەندى تالاي جەردە ءىرى قىزمەتتەگىلەر ايتىپ ءجۇردى, بىراق مەنى شاقىرىپ, ەشكىم اڭگىمەلەسكەن ەمەس. بالكىم, نارىقتىق قاتىناس تەرەڭدەگەن سايىن كوممەرتسيالىق قابىلەتى جوعارى ادامدار كەرەك بولعان شىعار. ءوزىم تەك تازا جۇرگەندى قالاپ, قانداي دا ءبىر زاڭسىز ارەكەتتەن بويىمدى تارتىپ ۇستادىم.
– بۇگىنگى تاڭداعى وبلىستىڭ, ەلدىڭ دامۋىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلدى وركەندەتۋگە, اۋىلدىق جەرلەردى جانداندىرۋعا باعىتتالعان كوپ جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر, بىرنەشە باعدارلاما بويىنشا قاراجات ءبولىندى. ەندىگى جەردە وسىنى دايەكتەندىرۋ – پارىزىمىز. حالىق اۋىلدان كەتىپ قالدى, ەندى قايتادان ەلگە تارتۋعا مۇمكىنشىلىك بار ما؟ وسى ماسەلەنى ايتقاندا شارۋاشىلىقتاردى كەزىندە اسىعىستىقپەن, ارتىن ويلاماي جانتالاسىپ تاراتقانىمىزعا ءىشىم اشيدى. جوق, مەن ەسكىلىكتى اڭسامايمىن, اۋىلداردىڭ قاڭىراپ قالعانىنا جانىم اۋىرىپ ايتامىن.
ودان بەرى بەلسەندى ءومىر ساحناسىنا جاڭا ۇرپاق كەلدى. قارا توپىراقتى قۇنارلى ولكەمىزدىڭ قۇتى قارا ورمان حالىق بولۋعا ءتيىس. ءبىز ءالى كۇنگە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەسى ەڭ تومەن وبلىس بولىپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءوزى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە قاتەر. بيىلعى شىلدەنىڭ 27-سىندە بولعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا پرەزيدەنت كوشى-قون ساياساتىن جۇرگىزۋ بارىسىندا گەوساياسي جاعدايلاردى, دەموگرافيالىق بولجامداردى جانە حالىقتىڭ كوشۋ سەبەپتەرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. وتىرىس قورىتىندىسىندا ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىن قايتا سارالاپ, كوشى-قونعا قاتىستى بارلىق اقپاراتتىق جۇيەنى بىرىكتىرۋ بويىنشا جۇمىستى جانداندىرۋدى تاپسىردى. وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىندا مەملەكەتتىك جوبانى قولعا الۋ كەرەك. ول بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتە سولتۇستىكتىڭ ايازىنا توتەپ بەرە الاتىن, بارىنشا ساپالى, وسى زامانعى تالاپتارعا ساي تيپتىك ۇيلەر تۇرعىزعان دۇرىس. بۇعان دەيىن تۇرعىزىلعاندار ساپاسىز بولىپ قاڭىراپ تۇر. ال ساپالى ۇيلەردى جىل سايىن ءار اۋىلعا ون-وننان سالسا جەتەدى. ەندى قونىس اۋدارۋشىلارعا جەردى قايدان اپەرۋگە بولادى دەگەنگە كەلەيىك. كەزىندە ءار اۋىلدىق كەڭەستە, قازىرگى اۋىلدىق وكرۋگتەردە «زاپاستاعى جەرلەر» بولاتىن. كەڭشاردىڭ بارلىق جەرىنىڭ 15–20 پايىزى سولارعا تيەسىلى ەدى. سول كەزدەگى اۋدان اكىمدەرى ولاردى بوس جاتپاسىن دەپ شارۋاشىلىقتارعا بىرنەشە جىلعا كەلىسىمشارتپەن جالعا بەرگەن. مىنە, ەندى اۋىل ماڭىنداعى سول جەرلەردى قايتارىپ, كوشىپ كەلگەن ادامداردىڭ سانىنا قاراي ەگىستىكتى دە, جايىلىمدى دا پاي ۇلەسىمەن بەرۋ كەرەك. قازىرگى اكىمدەر ونداي كەلىسىمشارتتاردى بىلمەيدى, ال ولار ارحيۆتە جاتىر. سوسىن قونىس اۋدارۋشىلارعا اقشالاي كومەك ەمەس, اكىمدىك ۇيىمداستىرىپ, بەلگىلەنگەن تارتىپپەن مال اپەرۋى قاجەت. ويتكەنى قولما-قول اقشا السا, ونى قونىس اۋدارۋشى جۇمساپ قويادى, ال مال السا, جەرى بولسا, وندىرەدى. وسىنداي تاجىريبە قىتايدا دا بار ەكەن. ولار شۇار-دىڭ بوس جەرلەرىنە 100 شاقتى ۇيدەن ارنايى اۋىلدار تۇرعىزىپ, ولارعا بەرىلەتىن جەردى, مالدى دا شوتتاپ, كوشىپ كەلگەننىڭ قولىنا كىلتتى ۇستاتاتىن كورىنەدى. سوندىقتان كوشىپ كەلگەندەر باسقا جەرگە كەتۋدى ويلامايدى. مىنە, پرەزيدەنتتىڭ جاڭا باستاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا وسىنداي وي قوسار ەدىم.
– قاراماعىڭىزدا ىستەپ, جوعارى قىزمەتتىك ساتىلارعا كوتەرىلگەن تابىستى شاكىرتتەرىڭىزدىڭ اراسىنان كىمدەردى ايتار ەدىڭىز؟
– كوپتەگەن شاكىرتىممەن ماقتانا الامىن. ءبىر كەزدە بيزنەستە جۇرگەن ايداربەك ساپاروۆتىڭ بەلسەندىلىگىن, الىمدىعىن ەسكەرىپ «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت» كورپوراتسياسىندا ديرەكتور بولىپ جۇرگەنىمدە ورىنباسارلىق قىزمەتكە شاقىردىم. ول وتە ىسكەر بولىپ شىقتى, كەشىكپەي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اۋماقتىق كوميتەتىنە توراعا بولىپ كەتتى. ودان بىرنەشە اۋدانعا اكىم, وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, وبلىس اكىمى سياقتى قىزمەتتەردى ءساتتى اتقارىپ, قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءمينيسترى. ەسجان قابيەۆ دەگەن ورىنباسارىم كەيىن ورنىما ديرەكتور بولىپ ىستەپ, ارتىنان باسقا لاۋازىمدىق قىزمەتتەرگە ءوستى. سەرىك احمەتبەكوۆتى قولداعان ەدىم, كەيىن ول اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنا توراعا بولدى. ونداعان جىگىتتىڭ اۋدان اكىمى, ءتۇرلى دەپارتامەنتتەر مەن باسقارمالاردىڭ باستىعى, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولۋىنا ىقپال ەتتىم. سونىڭ ىشىندە سالىق سالاسىندا ىستەپ جۇرگەن رۋسلان اڭباەۆتىڭ كوتەرىلۋىنە كومەكتەستىم. ودان بەرى بۇل جىگىت ءۇش اۋداننىڭ جانە قالانىڭ اكىمى بولدى. وبلىس اكىمدەرى كەيبىر سەبەپتەرمەن قىزمەتىنەن الماق بولعانداردى قورعاپ, كەتىرۋدەن الىپ قالىپ ءجۇردىم. قازىر سول جىگىتتەر ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جۇرەدى. كەيدە ءتىپتى مەن ۇمىتىپ كەتكەن ءبىر ازاماتتار كەلىپ, راحمەت ايتىپ جاتادى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن استانادان ءبىر ازامات حابارلاسىپ, مەنى كورگىسى كەلەتىنىن ايتتى. ول ءبىر كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن ەكەن, ونى ءوزىنىڭ باستىعى ا.شتەين قۋدالاپ, قىزمەتىنەن كەتىرمەك بولىپتى. مىنا قانداسىمىز قىتايدان كەلگەن كورىنەدى. ول ماعان ءوزىن قورعاۋدى سۇراپ كەلگەن ەكەن, مەن بىردەن شتەينگە حابارلاسىپ, جىگىتتى ورنىنان قوزعاماۋدى, كەرىسىنشە, قولداۋدى قاتتى تاپسىرىپپىن. سونىمەن, جىگىت قىزمەتىندە قالىپ, ۇزاق جىل ىستەپ, زەينەتكە دە شىعىپتى. سول مەنىڭ جاساعان جاقسىلىعىمدى ۇمىتپاي, شىنايى العىسىن ايتپاق ءۇشىن ارنايى كەلىپتى. سول سياقتى وسى بيىل ج.قيزاتوۆ اتىنداعى كوللەدجدە كەزدەسكەن ءبىر ورىس ازاماتى دا كەلىپ, ءبىر كەزدە ماعان جاقسىلىق قىلىپ ەدىڭىز دەپ راحمەت ايتتى. سونداي كەزدە ىشىڭنەن ماسايراپ قالاسىڭ. ال ءۇمىتتى اقتاماعاندار دا بولدى, بىراق قازىر وندايلار ەسكە تۇسپەي تۇر.
– ءسىز ومىردە سەرگەك ادامسىز. جاسىڭىز ۇلعايعان شاعىڭىزدا اينالىسقا ەنگەن كومپيۋتەردى, سمارتفوندى جاقسى يگەرىپ كەتكەنىڭىزدى بىلەمىز. ونى يگەرۋگە كىم كومەكتەستى؟
– ول ءومىر تالابى عوي. كەۋدەڭنەن جان شىققانشا ءومىردىڭ تالابىنان قالماۋ كەرەك. مەنىڭ نەمەرەم دانيال ءىت مامانى, جوعارى ءبىلىمدى وسى سالادان العان. قولىمدا وسكەن سول بالام ماعان كومپيۋتەر مەن سمارتفوننىڭ سىرىن اشىپ بەردى. قازىر بۇل سالادا وزىمە جەتەرلىك ءبىلىمىم بار. ال نەمەرەم قازىر استانادا تۇرادى, ەكى شوبەرەم بار. ساۋلە اپايىڭ ەكەۋمىز كورگەن ءتورت پەرزەنتىمىزدەن ورگەن نەمەرە-جيەندەرىم دە كەلىپ, مەنىڭ ءىت سالاسىنداعى ءبىلىمىمدى تەكسەرىپ, تولىقتىرادى.
– قازىرگى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاستارعا قانداي اقىل ايتار ەدىڭىز؟
– «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى تەرەڭ. وكىنىشتىسى, قازىر كوپتەگەن اۋدان اكىمدەرى مەن ورىنباسارلارىنىڭ, دەپارتامەنت, باسقارما باسشىلارىنىڭ جۇرتتان بوي تاسالاپ تۇراتىنىن كورىپ جۇرەمىز. بۇل – حالىققا ايتارى, كوتەرىلگەن ماسەلە بويىنشا بىلىگى جوق دەگەن ءسوز. وسىنداي اكىمدەردى كورگەن سوڭ ادامداردىڭ بيلىكتەن كوڭىلى قالادى. سوندىقتان باسشى بولعان جاستار بارلىق ماسەلەدەن حاباردار جانە شەشىلۋ جولدارىن ءبىلىپ تۇرۋى كەرەك. كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن قاشقالاقتايدى. جات ءتىل ەمەس, ءوزىنىڭ ءوسىپ-ونگەن ورتاسىنىڭ ءتىلىن اقىل-ەسى دامىعان جاستارعا ۇيرەنىپ الۋ قيىن ەمەس. تەك نيەت قاجەت.
– ونەگەلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»
