سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
«Alem.ai» ورتالىعى جۇمىسىن باستادى
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىنىڭ باسىندا القالى جيىنعا ماجارستاننىڭ پرەزيدەنتى تاماش شۋيوكتىڭ قاتىسىپ جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, ونىڭ يدەيالارى مەن باستامالارى تسيفرلىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى حالىقارالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتا تۇسۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتتى.
– بۇگىندە Digital Bridge وتە ماڭىزدى پىكىر الماسۋ الاڭىنا اينالدى, بۇل جەردە جاھاندىق وزگەرىستەر مەن تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ بولاشاعى تۋرالى وزەكتى ويلار ايتىلىپ, ماڭىزدى باستامالار كوتەرىلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە فورۋم جۇمىسىنا 67 مىڭنان اسا ادام, 500-دەن اسا ءىت-كومپانيا جانە 100 ەلدىڭ وكىلى قاتىستى. قازاقستان ەۋرازياداعى نەگىزگى تسيفرلىق حاب رەتىندە الداعى ۋاقىتتا دا وسى ماڭىزدى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەدى. قازىر جاھان جۇرتشىلىعى جاساندى ينتەللەكت داۋىرىنە قادام باستى. وزىق تەحنولوگيانىڭ جوعارى قارقىنمەن دامۋى ساياساتقا, ەكونوميكاعا جانە ميللياردتاعان ادامنىڭ ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتىر. بۇعان ءبارىمىز كۋا بولىپ وتىرمىز. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا كەيىنگى جىلدارى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 1 ترلن دوللاردان ارتىق ينۆەستيتسيا سالىنعان (Gartner). ال اتالعان سالانىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسى تاياۋ ونجىلدىقتا 7 ترلن دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن (Goldman Sachs). ايتسە دە مۇنداي وڭ ناتيجەگە اتالعان تەحنولوگيانى جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانعان كەزدە قول جەتكىزۋگە بولادى. قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتىر. اسىرەسە ورتاق رەتتەۋ ەرەجەلەرىن ءتۇزۋ جانە بارلىق ەلدىڭ وزىق تەحنولوگيا مەن رەسۋرستارعا تەڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جاڭا تەحنولوگيانى ادامزات يگىلىگىنە پايدالانۋ, ونى پروگرەسس پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدىرۋ, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى وتىز جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك جولىن تاڭداپ, يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقانىن ايتا كەلە, بۇگىندە ەلىمىز جاساندى ينتەللەكت بەيبىت ماقساتتا عانا قولدانىلۋعا ءتيىس دەپ باتىل تۇردە مالىمدەيتىنىن, ونىڭ اسكەري سالادا, كيبەرشابۋىلدارعا جانە حالىقارالىق تۇراقتىلىققا قاتەر توندىرەتىن جوبالاردا پايدالانىلۋىنا جول بەرۋگە بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ تاياۋدا وتكەن سەسسياسىندا مەن قازاقستاننىڭ ۇيىم اياسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى باسقارۋ جونىندەگى جاھاندىق ديالوگ جۇمىسىنا اتسالىسۋعا دايىن ەكەنىن راستادىم. ءبىز سەرىكتەستەرىمىزدىڭ باستامالارىن, سونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ جي سالاسىنداعى جاھاندىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايمىز. مەن بيىل حالىققا جولداۋىمدى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسىنە ارنادىم. ءبىز الدىمىزعا ناقتى ماقسات قويدىق: قازاقستان ءۇش جىل ىشىندە ناعىز تسيفرلىق ەل بولۋى كەرەك. بۇل – وتە اۋقىمدى مىندەت. سوندىقتان ءبىز قازىر ەلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس تسيفرلىق ەكوجۇيەسىن قۇرۋ ىسىمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسىپ جاتىرمىز. كەشە استانادا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى ءوتتى. جيىندا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى قارالدى. الەمگە تانىمال ساراپشىلارمەن بىرگە ادام كاپيتالىن دامىتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى, ناقتى مىندەتتەر ايقىندالدى. ەڭ باستىسى, جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى تۇڭعىش زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ تۋرالى وتە ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى. سونداي-اق بۇگىن «Alem.ai» حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى ءوز جۇمىسىن باستايدى. بۇل ورتالىقتى يننوۆاتسيالار مەن تىڭ يدەيالاردىڭ مەكەنى دەۋگە بولادى. جالپى, قازاقستان وسى سالاداعى كەز كەلگەن ىنتىماقتاستىققا اشىق. سونداي-اق ءبىز ەلىمىزدە ەكىنشى سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جاساندى ينتەللەكت تەك يگى ماقساتقا قىزمەت ەتۋى كەرەك. ادام يگىلىگى باستى ورىندا تۇرادى. «Alem.ai» جاساندى ينتەللەكتىنى بارىنشا ءتيىمدى ءارى ەتيكالىق نورمالارعا ساي قولداناتىن جاھاندىق ورتالىق بولۋعا ءتيىس. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن قولدانۋ وتە ماڭىزدى. سوندىقتان جاڭا ۋنيۆەرسيتەت جانە «Alem.ai» ورتالىعى ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەنىڭ نەگىزگى وزەگى رەتىندە قىزمەت ەتۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
زاڭنامالىق نەگىز قالىپتاستىرۋدىڭ وزەكتىلىگى
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ قازاقستاننىڭ كەلەشەگىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق تاڭداۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتكەنىن, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە تسيفرلىق باسقارۋ فورماتىنا تولىق ءوتۋ مىندەتى قويىلعانىن ايتتى. بۇل مەملەكەتتىڭ ازاماتتارمەن جانە بيزنەسپەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. وسى ماقساتتا جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلدى. جاڭا ۆەدومستۆو تسيفرلاندىرۋدىڭ جانە تۇرمىستىڭ بارلىق سالاسىنا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدىڭ باستى لوكوموتيۆى بولادى.
– باسقاشا ايتقاندا, ەلىمىزدەگى قوعامدىق ءومىر مۇلدەم وزگە سيپات الادى. تەحنولوگيالىق تۇرعىدان اناعۇرلىم زاماناۋي بولادى, ياعني ۇلتىمىزدىڭ مەنتاليتەتىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. وسىلايشا, ءبىز وركەنيەتكە باتىل قادام جاسايمىز. مەن حالقىمىزدىڭ كەيىنگە قايىرىلىپ, وتكەنمەن ءومىر سۇرمەي, كەلەشەككە سەنىممەن كوز تىگۋگە ءتيىس ەكەنىن بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ايتقان ەدىم. بۇگىن ماعان «سامۇرىق-قازىنا» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ جي تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن ۆيرتۋالدى مۇشەسىنىڭ قىزمەتىن كورسەتتى. بۇل – ۇلتتىق سۋپەركومپيۋتەر مەن قازاقستانداعى Alem LLM ۇلكەن تىلدىك مودەل بازاسىندا ىسكە اسىرىلعان ورتالىق ازياداعى العاشقى جوبا. ىشكى ۇدەرىستەردىڭ ءبارىن وڭتايلاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن مۇنداي شەشىمنىڭ ماڭىزى زور. ەلىمىزدەگى ۇلتتىق كومپانيالار, وتاندىق كاسىپورىندار وسىنداي يننوۆاتسيالىق جوبالاردى بەلسەندى تۇردە قولدانۋى كەرەك, ويتكەنى وزىق تەحنولوگيا داۋىرىندە تۇبەگەيلى وزگەرىسكە دايىن بولۋ وتە ماڭىزدى. ونسىز دامۋ بولمايتىنى انىق, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت توقتالعان تاعى ءبىر ماسەلە – وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, ءبىر جاعىنان, پايدالى جانە ءتيىمدى بولعانىمەن, ەكىنشى جاعىنان, سىن-قاتەرى دە از ەمەس. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامالىق نەگىز قالىپتاستىرۋ – اسا وزەكتى مىندەت. بۇل باعىتتا ءبىراز جۇمىس ىستەلدى, ءالى دە ىستەلىپ جاتىر. وسى سالاداعى نەگىزگى قۇجات – تسيفرلىق كودەكستى جەدەل قابىلداۋ ءۇشىن ناقتى شارالار جاسالىپ جاتىر. كودەكستە ەكونوميكا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ سالالارىن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى ايقىندالادى.
– جالپى, تسيفرلىق كودەكستى اسىعىس قابىلداي سالۋعا بولمايدى, بۇل – شىن مانىندە جاۋاپتى, كۇردەلى جۇمىس. سول سەبەپتى پارلامەنتتە ساراپشىلاردىڭ, قۇزىرلى مەكەمە وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا ارنايى تىڭداۋلار وتكىزىلدى. ءبىر اپتا بۇرىن ءماجىلىس «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. راسىندا, بۇل ۋاقتىلى قابىلدانعان زاڭ بولدى. شەتەل ماماندارى دا مۇنى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى تسيفرلىق ەكوجۇيەسىن قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام دەپ باعالاپ, جاقسى پىكىر ايتۋدا. بىراق جايباراقات وتىرۋعا بولمايدى, الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىس بار. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ وراسان زور الەۋەتىن ادىلەتتى, قاۋىپسىز جانە قۋاتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن قولدانۋعا بولادى. الايدا ءبىز شىندىققا تۋرا قاراۋىمىز كەرەك: جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلاندىرۋ ماسەلەنىڭ ءبارىن ءبىر ساتتە شەشىپ تاستامايدى. جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءۇش مىندەتتى قاتار ورىنداۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, وسى سالاعا رەسۋرس تارتۋ, جاڭا ءبىلىمدى مەڭگەرۋ جانە ادەپ (ەتيكا) نورمالارىن ساقتاۋ. ءبىر سوزبەن, ءادىل ءارى ءتيىمدى شەشىم قابىلداي وتىرىپ, جىلدام جانە اشىق ارەكەت ەتۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر جاڭا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ەڭ اۋەلى تسيفرلىق فورماتتا جاساقتالۋعا ءتيىس. بۇرىن ۇسىنىلعان مالىمەتتەردى قايتا سۇراتۋدىڭ كەرەگى جوق. بۇدان بولەك, مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى بارلىق نورماتيۆتىك اكتىلەر بەكىتىلگەنگە دەيىن مىندەتتى تۇردە تسيفرلىق ساراپتامادان وتكىزىلۋى قاجەت. سونىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەر بيۋروكراتيادان قۇتىلىپ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمى نىعايا تۇسەدى.
جالپى, ايتىلعان بارلىق شارا ءبىزدىڭ ايماقتا جاڭاشىلدىق سانالادى. بۇل ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق ساياساتىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ءارى جۇيەلى باعىتىن كورسەتەدى. اقىلدى تەحنولوگيالار ۇلكەن دەرەكتەردى وڭدەۋگە, الەۋمەتتىك سالادان باستاپ نەگىزگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە دەيىنگى كوپتەگەن سالانى تالداۋعا قابىلەتتى. ياعني ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايتارلىقتاي جەتىلدىرەدى. سايكەسىنشە, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار حالىق نەسيە بەرۋدەن باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋگە دەيىنگى الگوريتم جۇيەلەرىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءبىلۋى ءارى ءتۇسىنۋى كەرەك. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا جاپپاي ەنگىزۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامانى دا سوعان سايكەس بەيىمدەۋ قاجەت. بۇل – ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق جانە زياتكەرلىك دەربەستىگىن قورعايتىن ناقتى تەتىكتەر بولۋ كەرەك دەگەن ءسوز. تۇپتەپ كەلگەندە, تسيفرلاندىرۋ جانە نەيروجەلىنى كەڭىنەن قولدانۋ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا فيلوسوفياسىنا اينالۋعا ءتيىس.
فورۋم ەندى «AI Bridge» دەپ اتالادى
– قازىر الەم جۇرتشىلىعىنىڭ الدىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ءتۇرلى تاڭداۋ تۇر. ونىڭ كەيبىرى شەكسىز مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. ال ەندى ءبىرى ۇلكەن سىن-قاتەرلەرگە دۋشار ەتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ءبىر نارسە انىق – كەلەشەگىمىزدىڭ قانداي بولارى ءبىزدىڭ بىرلەسىپ ارەكەت ەتە بىلۋىمىزگە بايلانىستى. جاساندى ينتەللەكت – قازىرگى زاماننىڭ اقيقاتى. الداعى جىلدارى دا ادامزات دامۋىنىڭ نەگىزگى باعدارى جاساندى ينتەللەكتىگە تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنى انىق. سوندىقتان كەلەسى جىلدان باستاپ فورۋمدى «AI Bridge» دەپ اتاعان ءجون دەپ سانايمىن. بىراق فورۋمنىڭ ماقسات-مىندەتى وزگەرمەيدى. وسى بىرەگەي الاڭ تەحنولوگيا سالاسىنداعى الپاۋىتتار مەن ءتۇرلى ستارتاپتار, بيزنەس پەن عىلىم, مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى دانەكەر بولىپ قالا بەرەدى. فورۋمنىڭ جاڭا باعدارى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا تىڭ سەرپىن بەرىپ, جاساندى ينتەللەكتىنى حالقىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا ءتيىمدى پايدالانۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, – پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق وركەنيەتتىڭ كەلبەتىن وزگەرتەتىن باستى كۇش رەتىندە جاساندى ينتەللەكت بۇگىندە ادامزات ءومىرىنىڭ ءمانىن قايتا سارالاۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. بۇل – بارشامىزعا ۇلكەن سىناق. سوندىقتان ءبىز ينجەنەرلەر مەن باسقا دا كاسىپ يەلەرىن, سونداي-اق وسى تەحنولوگيانىڭ ءمانى مەن دامۋ بەتالىسىن پايىمداي الاتىن گۋمانيتارلىق سالا ماماندارىنىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەپ شىعارۋىمىز كەرەك.
– جاساندى ينتەللەكتىدە ءتۇرلى قوعامنىڭ بولمىس-ءبىتىمى, ءداستۇرى, قۇقىقتىق نورمالارى مەن ادامگەرشىلىك قاعيدالارى كورىنىس تابۋعا ءتيىس. سوندىقتان ونى دامىتۋعا فيلوسوفتار, الەۋمەتتانۋشىلار جانە زاڭگەرلەردىڭ اتسالىساتىنىنا سەنىمدىمىن. تەحنولوگيا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ۋشىقتىرماۋى, ازاماتتاردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن تاڭداۋىنا مانيپۋلياتسيا جاساماۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءتيىمدى شارالار قابىلداۋىمىز قاجەت. ارتىقشىلىققا يە توپتار الگوريتمدەردى پايدالانىپ, الدەبىر قۇندىلىقتار مەن ويلاۋ مودەلىن قوعامعا تاڭۋى ىقتيمال. وعان جول بەرۋگە بولمايدى. بۇل الەمنىڭ مادەني ارالۋاندىعىنا قيانات جاساۋ بولىپ سانالادى. تەحنولوگيا تاڭداۋلىلارعا عانا ەمەس, بارشاعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. ءادىل شەشىمى – وسى. ءبىز مىنا ماڭىزدى ماسەلەنى دە نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك: جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بويىندا سانا بار, بىراق سەزىم جوق. جاساندى ينتەللەكت تالداۋ جانە بولجام جاساۋعا قابىلەتتى بولعانىمەن, ادام سياقتى ارمانداپ, قيالداي المايدى. كىم بىلەدى, بالكىم, ون-جيىرما جىلدان كەيىن مۇنداي احۋالدىڭ ءوزى تۇبەگەيلى وزگەرۋى مۇمكىن, بىراق قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ «جانى» (ەمپاتيا) ازىرشە جوق. ادامزات جاساندى ينتەللەكتىنىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك. زاماناۋي تەحنولوگيالار قانشالىقتى وزىق بولسا دا, ادامنىڭ وي-ساناسى ودان دا جۇيرىك بولۋى قاجەت, ياعني ادام بۇل تۇرعىدان ماشينانىڭ ارتىندا قالماۋى كەرەك. وسى ماسەلە بويىنشا كوپتەگەن تۇجىرىم پايدا بولۋدا, ءتىپتى, قىزۋ پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ىستە فيلوسوفيا, مادەنيەت جانە ءبىلىم ايرىقشا ءرول اتقارادى. باسقا سوزبەن ايتقاندا, ادامنىڭ شەكسىز الەۋەتى جانە وزىق تەحنولوگيالاردىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى ۇشتاسقاندا عانا جارقىن بولاشاققا داڭعىل جول اشىلادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ سوڭىندا فورۋم جۇمىسىنا تابىس تىلەپ, جيىن بارىسىندا قۇندى وي-پىكىرلەر, پايدالى ۇسىنىستار ايتىلادى دەپ سەنىم ءبىلدىردى.
مەملەكەت باسشىسى Digital Bridge – 2025 حالىقارالىق فورۋمى اياسىندا «AI SANA» Generative Nation بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرلەرى مەن جەڭىمپازدارىن ماراپاتتادى. لاۋرەاتتار مەكتەپ جوبالارى, ستۋدەنت باستامالارى, ستارتاپتار جانە عىلىمي ازىرلەمەلەر دەگەن ءتورت اتالىم بويىنشا جەڭىمپاز اتاندى.
قازاقستان – جاھاندىق دەڭگەيدەگى ورتالىق
فورۋمدا ماجارستان پرەزيدەنتى تاماش شۋيوك, Telegram نەگىزىن قالاۋشى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى پاۆەل دۋروۆ, Sinovation Ventures جانە 01ai باس ديرەكتورى لي كاي فۋ, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, Google ساراپشىسى پيتەر نورۆيگ, G42 International كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى مانسۋر يبراگيم ءال مانسۋري, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يليا سترەبۋلاەۆ ءسوز سويلەدى.
پلەنارلىق وتىرىستا ءسوز العان ماجارستان پرەزيدەنتى تاماش شۋيوك قازاقستاننىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ جولىنداعى قادامدارىن جوعارى باعالاپ, ەلدىڭ ورتالىق ازياداعى جەتەكشى يننوۆاتسيالىق حابقا اينالىپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– ءبىز بۇگىن وسىندا جينالىپ, عىلىمداعى ۇلكەن جەتىستىكتەردى ءبولىسىپ وتىرعانىمىزعا قۋانىشتىمىز. جۋىردا ماجارستاندىق عالىمداردىڭ نوبەل سىيلىعىنا يە بولۋى – ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە. بۇل – ماجارستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ايماقتىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعىنىڭ الدىڭعى قاتاردا ەكەنىنىڭ ايقىن دالەلى. جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار بۇگىندە تەك ءبىر باعىتپەن شەكتەلىپ وتىرعان جوق. ولار ءتۇرلى سالالاردا پايدا بولىپ, وڭىرلەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى جاھاندىق دەڭگەيدەگى باسەكەگە بەلسەنە قاتىسىپ وتىر. قازاقستان دا بۇل ۇردىستەن قالىس قالعان جوق. مۇندا تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسياعا ارنالعان ءىرى حابتىڭ قالىپتاسۋى – وسىنىڭ ايعاعى, – دەدى تاماش شۋيوك.
ماجارستان پرەزيدەنتى ماڭىزدى ءۇش نەگىزگى اسپەكتىنى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكت ادام ءومىرىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, يننوۆاتسيالار ادامزاتقا پايدا اكەلىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, تەحنولوگيالىق دامۋ بارىسىندا ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاۋ – باستى شارت.
– جاساندى ينتەللەكت ەشقاشان ادامدى الماستىرا المايدى. تەحنولوگيا ادامداردى بولمەۋگە ءتيىس, كەرىسىنشە, ولاردى بىرىكتىرۋگە قىزمەت ەتۋى قاجەت. ادام تەحنولوگيانىڭ قۇرالى ەمەس, ونى دامىتۋشى كۇش بولۋعا ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ مورالدىق ءارى قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىمىز. مەن زاڭگەر مامان رەتىندە تەحنولوگيالىق دامۋ عىلىمي نە ەكونوميكالىق جەتىستىك رەتىندە عانا ەمەس, ادام قۇقىعى مەن قوعامنىڭ مورالدىق قۇندىلىقتارىمەن دە ۇيلەسۋگە ءتيىس ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان ءبىز يننوۆاتسيانى دامىتا وتىرىپ, ونى ادامزات يگىلىگىنە باعىتتاۋىمىز كەرەك, – دەدى ول.
بيىلعى فورۋمنىڭ نەگىزگى قوناعى پاۆەل دۋروۆ قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت زەرتحاناسىن اشقانىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز وڭىرلىك دەڭگەيدە عانا ەمەس, جاھاندىق تەحنولوگيالىق كارتانىڭ دا ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدى.
– ءبىر جىل بۇرىن ءبىز قازاقستاندا العاشقى وڭىرلىك كەڭسەمىزدى اشقان ەدىك جانە ونىڭ ناتيجەسىنە وتە رازىمىز. ال بۇگىن ءبىز «Alem.ai» عيماراتىندا جاساندى ينتەللەكت بويىنشا مامانداندىرىلعان زەرتحانانى ىسكە قوسىپ وتىرعانىمىزدى زور ريزاشىلىقپەن حابارلايمىن. ەڭ الدىمەن Telegram مەن قازاقستاننىڭ جاساندى ينتەللەكت مينيسترلىگى ىسكە قوسقان سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرىنىڭ بىرلەسكەن جوباسىن جۇزەگە اسىرامىز. بۇل تەحنولوگيا ميللياردتان اسا ادامنىڭ جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىن قۇپيا تۇردە, اشىق ءارى ءتيىمدى پايدالانۋىنا جول اشادى. ءبىز قازاقستاندىق سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرى وسى جەلى ءۇشىن العاشقى ءىرى ەسەپتەۋ قۋاتىن جەتكىزۋشى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى پاۆەل دۋروۆ.
فورۋمعا ارنايى كەلگەن شەتەلدىك ساراپشىلار مەن عالىمدار جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قوعامعا اسەرىن, بيزنەسكە, بىلىمگە جانە مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىنە ىقپالىن تالقىلادى. سولاردىڭ ءبىرى – 40 جىلدان اسا ۋاقىت بويى جاساندى ينتەللەكت پەن ماشينالىق وقىتۋدى زەرتتەپ كەلە جاتقان Sinovation Ventures جانە 01ai باس ديرەكتورى لي كاي فۋ. ول جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بولاشاعى مەن ونىڭ ادامزات ومىرىندەگى ورنى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.
– قازىرگى تاڭدا ءبىز قازاقستاندى جاقسىراق تانىپ, ونىڭ الەۋەتىن ايقىن كورىپ وتىرمىز. بۇل – ماقتان تۇتارلىق جاعداي. ەڭ باستىسى – سىزدەر جاساندى ينتەللەكتىگە جول اشىپ جاتىرسىزدار. مەن ءوزىم بۇل سالامەن 45 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. العاشىندا ماشينالىق وقىتۋمەن شۇعىلداندىم, قازىر استانادا دا وسى باعىتتاعى جوبالاردى دامىتىپ جاتىرمىن. جاساندى ينتەللەكت – قازىرگى زامانداعى ەڭ ماڭىزدى تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى. ادامزات ويلاپ تاپقان بۇل قۇرال ينتەللەكتىنى جەتىلدىرۋگە, شىعىنداردى ازايتۋعا, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىز مۇنداي سەرپىلىستى بۇرىن-سوڭدى كورگەن جوقپىز. جاساندى ينتەللەكت – جاي چات-بوت ەمەس. بۇل – قۇرالداردىڭ جيىنتىعى. ول ءبىزدى ونىمدىرەك ەتىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ول شىعارماشىل ادامدارعا جاڭا يدەيالار ۇسىنۋعا جاعداي جاسايدى. ول تسيفرلىق اگەنتتەردى, ۆيرتۋالدى قىزمەتكەرلەردى قالىپتاستىرىپ, ۇيىمداردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرادى. جالپى العاندا, جاساندى ينتەللەكت ەلدەردىڭ دامۋىن, ۇيىمداردىڭ قۇرىلىمىن, بولاشاقتىڭ باعىتىن وزگەرتەدى. مەن قىتايدا دا جۇمىس ىستەدىم. ول جاقتا الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالىق حابتار قۇرىلدى, اكسەلەراتورلار ىسكە قوسىلدى. جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارى ءبىلىم, بيزنەس سالالارىندا كەڭىنەن قولدانىلدى. وسى تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا ءبىز ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. قازاقستان دۇرىس باعىتتا كەلە جاتىر. Digital Bridge سياقتى فورۋمدار تەك ەكونوميكالىق ورتانى ەمەس, اكادەميالىق قاۋىمداستىقتىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك, – دەدى عالىم.
Digital Bridge الاڭى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردى ناسيحاتتاۋعا عانا ەمەس, ەلدەر اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە دە جول اشتى. جاساندى ينتەللەكت تاقىرىبى اياسىندا G42 International كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى مانسۋر يبراگيم ءال مانسۋري ءسوز سويلەپ, تەحنولوگيانىڭ بولاشاقتاعى رولىنە توقتالدى.
– بىرىككەن اراب امىرلىگىندە جاساندى ينتەللەكت تەك يندۋستريا ەمەس, بولاشاعىمىزدى ايقىندايتىن ستراتەگيالىق باعدارلاما. جاساندى ينتەللەكتىنى ءبىز قۇرال رەتىندە عانا ەمەس, ءبىلىم الۋ مەن ءبىلىم بەرۋدى, جالپى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ بولاشاعىن انىقتايتىن ىرگەلى باعىت رەتىندە قاراستىرامىز. ستراتەگيانىڭ بولۋى ماڭىزدى, الايدا ونى ناقتى ىسكە اسىرۋ ودان دا ماڭىزدى. ءبىز وسىعان ەرەكشە ءمان بەرىپ, ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. مىسالى, سۋپەركومپيۋتەرلەردى جاساۋدان باستاپ, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ عىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلۋىنا دەيىن ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتىر. مۇحاممەد وسار اتىنداعى جاساندى ينتەللەكت ۋنيۆەرسيتەتى – سونىڭ جارقىن مىسالى. بۇل – ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى ۇشتاستىراتىن بىرەگەي ورتالىق. بۇگىندە قازاقستاندا دا جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستاندا العاشقى سۋپەركومپيۋتەردىڭ جاسالۋى جانە اقىلدى قالالار قۇرۋ باستامالارى – بولاشاقتاعى اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ العاشقى قادامى. ەنەرگورەسۋرستارعا سۇيەنگەن ءداۋىر ارتتا قالىپ بارادى. قازىر ادامزات ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – جاساندى ينتەللەكت. قازاقستان وسى باعىتتا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە كوپىر بولا الادى. ءبىز بىرگە بولاشاققا قادام باسىپ, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ترانسفورماتسيالىق الەۋەتىن تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك, – دەدى ول.
ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, «Google» ساراپشىسى پيتەر نورۆيگ ءبىلىم سالاسىنداعى وزگەرىستەر تۋرالى ايتتى.
– ءتورت جىل بۇرىن زەرتتەۋشىلەر ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ەدى. سول كەزدە ءبىر وقىتۋشىنىڭ ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋ ۇردىسىندە كەيبىرەۋلەر ءبىلىمدى تەز قابىلدايتىنى, ال كەيبىرەۋلەر باياۋ مەڭگەرەتىنى انىقتالدى. ال قازىر جاعداي مۇلدە باسقا: ءبىلىم بەرۋ بارىسى جەكەلەندىرىلگەن فورماتقا كوشىپ جاتىر. ستۋدەنتپەن بەتپە-بەت جۇمىس جۇرگىزىلگەندە ولاردىڭ ءبىلىم الۋ ساپاسى ارتادى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ پايدا بولۋى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە جاڭا مۇمكىندىك بەردى. جي تەحنولوگياسى ءبىلىم بەرۋ كونتەنتىن جاقسارتۋعا, ستۋدەنتتەردىڭ قابىلەتىنە قاراي بەيىمدەلگەن وقۋ باعدارلاماسىن ۇسىنۋعا جاعداي جاسايدى. دەگەنمەن بۇل وڭاي شارۋا ەمەس, سەبەبى ءبىلىم جۇيەسىندە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ – كۇردەلى ءارى جاۋاپتى ءىس. مەن وسى سالانى 30 جىل بۇرىن دا زەرتتەگەنمىن. سول كەزدە دە تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى ماقساتى ادامدى الماستىرۋ ەمەس, قايتا وعان كومەك كورسەتۋ ەكەنى ايتىلاتىن. بۇگىن دە جي ادامنىڭ ورنىن باسپايدى, كەرىسىنشە ونىڭ جۇمىسىنا سەرىك بولىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. بۇل تەحنولوگيانى جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىندا, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىندا قولدانۋعا بولادى. ماسەلەن, مەيرامحانالاردا قوناقتاردىڭ سۇرانىسىن ورىنداۋ ءۇشىن جي قولدانۋ ادام ەڭبەگىن جەڭىلدەتەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ دا بۇل تۇرعىدا الەۋەتى زور. بۇكىل الەم قولدانىپ جاتقان جي قۇرالدارىن مەڭگەرۋ ارقىلى ولار جاھاندىق دەڭگەيدە كوشباسشى بولا الادى. بىراق ەڭ باستىسى – جاساندى ينتەللەكتىنى سانالى ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانۋ, – دەدى ساراپشى.
ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يليا سترەبۋلاەۆ ۆەنچۋرلىق ستارتاپتار تۋرالى ءسوز قوزعاي كەلە, وسى سالاداعى زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرىن ايتتى.
– بۇگىندە نارىقتاعى كاپيتاليزاتسيانىڭ 98 پايىزىن اقش-تا قۇرىلعان جەتى ءىرى كومپانيا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇل كومپانيالاردىڭ بارلىعى كەزىندە ۆەنچۋرلىك ستارتاپتار بولعان. 90-جىلداردان باستاپ اقش-تا ۆەنچۋرلىك كاپيتال مەن بۇكىل ەكوجۇيە جىل سايىن شامامەن 30 پايىزعا ءوسىپ وتىردى. بۇل بىزگە ءبىر ماڭىزدى وي سالادى: تەحنولوگيا دامۋى عاسىر بۇرىنعىداي جۇزدەگەن جىلدى قاجەت ەتپەيدى. ماسەلەن, اربادان كولىككە ءوتۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت قاجەت بولدى. ال قازىر جاڭا تەحنولوگيالىق كەزەڭدەر الدەقايدا جىلدام. بۇل ۇدەرىس ودان ءارى جەدەلدەي تۇسەتىنى انىق. مەن ءارتۇرلى تاجىريبەلەردى تالداي كەلە, تەحنولوگيالىق دامۋدا وزىندىك تسيكل بار ەكەنىن بايقادىم. ادەتتە ول – 7 جىل شاماسىندا. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلدەر مەن كومپانيالار الدىڭعى قاتاردا بولۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇل ەڭ الدىمەن ەڭبەك نارىعىنا, الەۋمەتتىك ومىرگە ىقپال ەتەدى. بىراق ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – وسى وزگەرىستەردىڭ قوعامدى قالايشا جاعىمدى ارناعا بۇراتىنى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا دا ۆەنچۋرلىك كاپيتال قورى قۇرىلدى. بۇل – وتە دۇرىس ءارى دەر كەزىندە جاسالعان قادام. ويتكەنى الەمدىك دەڭگەيدە وزگەرىستەر جاساۋ ءۇشىن ۆەنچۋرلىك كاپيتالدى تەك ءبىر ايماققا ەمەس, ءتۇرلى وڭىرلەرگە تارتۋ قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا Digital Bridge فورۋمى – اسا ماڭىزدى الاڭ. بۇل فورۋم دۇنيەتانىمدى وزگەرتىپ, جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى, – دەدى ول.
ورىنبەك وتەمۇرات,
ايتولعان ءجۇنىسحان,
«Egemen Qazaqstan»
