«شارقي سۋرح» جۋرنالىنداعى جازبا نەمەسە اۋەزوۆتىڭ تاجىك قالامگەرى يكراميعا تيگىزگەن شاپاعاتى حاقىندا

1957 جىلدىڭ قازان ايىندا تاجىكستان­نىڭ «شارقي سۋرح» («قىزىل شىعىس») اتتى عىلىمي, ادەبي, قو­عامدىق ءھام سايا­سي جۋرنالىنىڭ №10 سانىندا مۇحتار اۋە­ز­وۆ­تىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي تاجىك جازۋشىسى جالول يكراميدىڭ (تا­جىك­­شە Ҷالول يكرومӣ) «ناۆيسان­داي ازيز ۆا مۋحتارام» (قادىرلى, ءارى قۇرمەتتى جازۋشى) اتتى العىسوزىمەن «اباي جولى» رومانىنىڭ ءۇزىندىسى جاريالانىپتى. سول العىسوزدى وقىپ شىققاندا اۋەزوۆ پەن يكرامي ارا­سىنداعى رۋحاني بايلانىستى, كوڭىل قيماس دوستىقتى, ءبىر-بىرىنە قۇشاعىن ايقارا اشقان باۋىرلىقتى بايقاعانداي بولدىق.

تاجىك قالامگەرى جالول يكرامي: «قا­زان توڭكەرىسى قازاق حالقىنا ازاتتىق اكەلىپ, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە, تەڭدىككە, باقىتقا جول اشتى. وسى مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, قازاق حالقى ءوزىنىڭ ۇلى پەرزەنتى اباي قۇنانباەۆتى ماڭگىلىككە تانىدى. ال مۇحتار اۋەزوۆ بولسا, ءوزىنىڭ «اباي» رومانى ارقىلى وسى ۇلتى تانىعان ۇلى بەينەنى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەر­دى. بۇل رومان تەك قازاق ۇلتى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل كەڭەس حالىقتارى ءۇشىن قىمبات قازىنا بولدى. ءاربىر وقىرمان ونى سۇيىسپەنشىلىكپەن قابىلدادى. ءار حالىق ءوز جۇرەگىنەن ورىن بەردى. اۋەزوۆتىڭ بۇل ەڭبەگى حالىقتار دوس­تىعىن, ولاردىڭ بىرلى­گىن, ءوزارا تۇسىنىستىگىن نىعايتتى», دەپ اعىنان جارىلادى (ماتەريال كولەمدى بولعاندىقتان ءۇزىندىسىن عانا جاريالاپ وتىرمىز).

راس, مۇنداي ىقىلاستى ءسوز, اق­جارما تىلەكتىڭ ايتىلۋىنا دا جەل­دىڭ ءۇپ ەتىپ سوق­قانىنداي بولسىن سەبەپ كەرەك. اۋەزوۆتىڭ ابىرويى اسقاقتاپ تۇرعان كەزەڭدە تاجىك­ستان­نىڭ «شارقي سۋرح» جۋرنالىندا «اباي جولى» رومانىنىڭ تاجىك تىلىندەگى اۋدارماسىنىڭ جاريالانۋى قالىپتى جاعداي دەگەنى­مىز­بەن, العىسوزدى باسقا ەمەس, ءدال جالول يكراميدىڭ جازۋىنىڭ سىرى نەدە؟

ول سىردى اشپاس بۇرىن وقىرمان­عا جالول يكراميدى قىسقاشا تا­نىس­تىرا كەتەلىك. جالول يكرامي ­1909 جىلى قازىرگى وزبەكستاننىڭ ­بۇحارا قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, ­30-جىل­­­دارى ادەبيەت تابالدىرىعىن اقىن ­رە­تىن­دە اتتاپ, كەيىننەن سادريددين ايني­دىڭ كەڭەسىمەن ءبىرجولا پروزاعا اۋىسقان, وسىلاي كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاجىك پروزاسىنىڭ جەتەكشى وكىلىنە اينالعان تۇلعا. «دۋشمان» (جاۋ, 1933), «تۋحمي مۋҳاببات» (ماحاببات ءدانى, 1934), «تيرمور» (تامىر, 1935), «زۋҳرو» (1940), «شودي» (شاتتىق), «مان گۋناҳگورام» («مەن كىنالىمىن», 1957),  «توري انكابۋت» (ورمەكشىنىڭ تورى, 1960), «دۋحتاري وتاش» (وت قىزى, 1962), «دۋۆوزداҳ دارۆوزا-ي بۇحورو» (بۇحارانىڭ ون ەكى قاقپاسى) جانە «تاحتي ۆوجگۋن» (تاقتىڭ اۋدا­رىلۋى) سىندى ونداعان رومان جاز­عان سۋرەتكەر. قالامگەردىڭ ۇزاق جىلعى تىنىمسىز ەڭبەگى كەيىننەن ءادىل باعاسىن الىپ, 1964 جىلى رۋدا­كي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق­تى, 1976 جىلى تاجىكستان حالىق جازۋ­شىسى اتاعىن العان.

جالول يكراميدىڭ اۋەزوۆكە قاتىستى اقجارما تىلەگىن ايتاردان جارتى جىل بۇرىن, ياعني 1957 جىل­دىڭ باسىندا  «مەن كىنالىمىن» اتتى پسيحولوگيالىق رومانى جاريالانىپ, تۋىندىدا كوممۋنيستىك قوعام­عا سىن كوزىمەن قاراعانى سەبەپتى ­كەڭەس­­­تىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىرىنا ىلىگەدى. كەڭەس وداعى اۋقىمىندا  ءتۇرلى پىكىرتالاس تۋىپ, قالامگەردىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيرىلەدى. سوتسياليستىك جولدا اياعى شالىنىپ كەتكەن قالامگەر­دى ءبىرجولا تۇقىرتىپ جازالايتىن, ەڭ ازى سىبىرگە ۇزاق جىلعا جەر اۋدا­راتىن كۇن تاياپ كەلە جاتتى.

1957 جىلى 9 ءساۋىر كۇنى كەڭەس وداعىنىڭ استاناسى ماسكەۋدە تاجىك ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگى ­باستالىپ, 11 ءساۋىر كۇنى كەڭەس ­جا­زۋ­شىلار وداعىندا تاجىك پروزاسى بىرنەشە وكىلىنىڭ تۋىندىلارى تال­قىلاۋدان ءوتتى. بۇرىن الەمگە رۋداكي, فيردوۋسي, ساعدي, حافيز, جامي سىندى كلاسسيك اقىنداردىڭ شىعار­مالارىمەن كەڭىنەن تانىلعان تاجىك ادەبيەتى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جاڭا داۋىرگە اياق باسىپ, ايني باستاعان كەڭەستىك قالامگەرلەر شو­عىرى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن كەزەڭ ەدى. دەسە دە سوتسياليستىك زامان­­­نىڭ رۋحىنداعى شىعارمالار كوپتەپ جازىلعانىمەن, كەيىپكەرلەردىڭ شىنايى بولمىسىن, ادامي مىنەزدەرىن, تاعدىرىن جازار ءورىس تارىلعان-دى. سول تار ءورىستى كەڭىتكەن 48 جاستاعى جازۋشى جالول يكراميدىڭ «مەن كىنالىمىن» رومانىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇردى. العاش بولىپ يكراميدىڭ كىتابى جايىن­دا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, شىعىستانۋشى, سىنشى, پارسى-تاجىك ءتىلىنىڭ بىلگىرى يزراەل-يوسيف براگينسكي, وزبەكتەن شىققان ايگىلى ادەبيەت سىنشىسى يززات سۇلتانوۆ ويلارىن ورتاعا سالدى. وسى ەكى ادەبيەتشىدەن كەيىن مىن­بەر­گە كوتەرىلگەن مۇحتار اۋەزوۆ يكرا­ميدىڭ تۋىندىسىن اسىرا ماقتا­ماي-اق, باستى كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتى ءبىر سارىندى بايان­داۋدان تۇراتىنىن, شىعارمانىڭ كۇردە­لى تارتىسقا قۇ­­رىل­ماعانىن مىسالعا كەلتى­رىپ, كىتاپ­تىڭ اتاۋى دا سيۋجەتتىك, پسيحو­لو­گيا­لىق تۇرعىدان اقتالماعانىن ايتىپ, سيپاي قامشىلاپ سىناي وتىرىپ, جا­زۋ­شىنىڭ ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن اشۋداعى شەبەر­لىگىن, تابيعاتتى سۋرەتتەۋدەگى وزىندىك مانەرىنە دە توقتالىپ, اقىرىندا اق باتاسىن بەرەدى.

ارادا 15 كۇن وتكەندە اۋەزوۆتىڭ وسى ءبىر ءۋالى ءسوزى  «جالول يكراميدىڭ جاڭا كىتابى جايىندا» دەگەن اتپەن «تاجىكستان كوممۋنيسى» («كوممۋنيست تادجيكيستانا», 1957, 24 ءساۋىر) باسىلىمىندا جاريالاندى.

يكراميدىڭ سياسى كەپپەگەن تۋىندىسى قىلكوپىردە اياعىن قالت-قۇلت باسىپ قۇلاپ كەتەيىن دەپ تۇرعان­دا اۋەزوۆتىڭ: «...مەنى رومانداعى نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ كۇرەسى مەن ارەكەتتەرى ويلاندىردى. ولار ءبىر قىرىنان عانا كورسەتىلگەن جانە ءسال تىم يديلليالىق («يديلليا» گرەكتىڭ ء«eىdyllىon» كارتينا, شاعىن ولەڭ دەگەن سوزىنەن شىق­قان. ياعني اۋەزوۆ اۆتوردىڭ رومان­داعى كەيىپ­كەرلەردىڭ تابيعات اياسىن­داعى قام­سىز, الاڭسىز ءومىرىن تىم پوەتيكا­لىق تۇرعى­دا جازعانىن مەڭزەپ وتىر) سيپات العان. بىرجاقتى بەينەلەر بەلگىلى ءبىر جاسان­دىلىققا, جانجالسىز جاعدايلارعا اكەلەدى. اۆتور­­دىڭ باس كەيىپكەرى ءانۋاردىڭ جەكە ومى­رىن­دەگى وتكىر تارتىستاردى, كۇر­دەلى دراما­لىق شيەلەنىستەردى كەڭى­نەن اشۋعا ۇل­كەن مۇمكىندىگى بولا تۇرا, ونى تولىق پاي­دالانباعانى وكى­نىشتى اسەر قالدىرادى. ءسىرا, ول شىنايى درامانى جاساۋعا باتىلدىق ەتپەگەندەي» دەپ سىناپ الىپ, وعان قوسا: «بۇل كىتاپتا مەنى ەرەك­شە قىزىقتىرعان تۇستاردىڭ ءبىرى – كەيىپ­كەرلەردىڭ ىشكى بولمىسىن اشۋدا­عى پسيحولوگيالىق تەرەڭدىك. جەكە تۇلعالاردى جازۋشى ءبىر عانا بوياۋمەن – قارا نە اق تۇسپەن ەمەس, مىنەز-قۇلقىنىڭ بار قىرىن, ءتۇرلى رەڭكتەرىن كورسەتە وتىرىپ سيپاتتايدى. بۇل تەك قانا ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنەن, نەگىزگى ەرىك-جىگەرىنەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەڭ جاسىرىن سەزىمدەرىنىڭ نازىك اۋەزدەرىن بەي­­نە­لەۋ ارقىلى دا ايقىندالعان. يكرا­مي­دىڭ كوپتەگەن كەيىپكەرلەرىنىڭ بەينەسى نانىمدى ءارى كەيدە نازىك اسەر قالدىرادى», دەپ باعالاۋى تالانتتى قالامگەردىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن قارا تۇنەك بۇلتتى سەيىلتىپ, تاعدىرىن قا­تەر­دەن اراشالاپ قالدى.

اۋەزوۆتىڭ مىنبەردەن ايتقان ءسوزى مەن ماقالاسىنان كەيىن رومان توڭىرەگىندەگى ايتىس-تارتىس باسەڭدەپ, يكراميدىڭ بۇدان كەيىنگى شىعارماشىلىق جولى اشىلدى. ارينە, اعا قالامگەر اۋەزوۆتىڭ بۇل جاقسىلىعىنا قايىرىم جاساۋ شىعىس مادەنيەتىن بويىنا سىڭىر­گەن جالول يكراميعا پارىز ەكەنى انىق. يكرامي مۇحتار اعاسىنا دەگەن ىنىلىك العىسىن اراعا التى اي سالىپ: «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلىلىعى سول, ول «اباي جولى» رومانىندا ءوز حالقىنىڭ تاعدىرىن ۇلتتىڭ اسقاق ارماندارىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ بەينەلەدى. سول سەبەپتى اۋەزوۆ قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل كەڭەس حا­لىقتارىنىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسىنا اينالدى. ونىڭ اقىن اباي تۋرالى جازعان رومانى ستالين سىيلى­عى­نا يە بولىپ, الەمدىك ادەبيەتتە دە جوعارى باعالاندى. مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي ءارى ادەبي ەڭبەكتەرى ارقىلى تاجىك حالقىنىڭ دا سۇيىك­تى ۇلىنا اينالدى. قازاق حالقى ونى تۋعان پەرزەنتى رەتىندە ماقتان تۇتسا, تاجىك وقىرماندارى دا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارىن جىلى قابىلداپ, وزدەرىنىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى سانايدى», دەپ «شارقي سۋرح» جۋرنالىنداعى «ناۆيسانداي ازيز ۆا مۋحتارام» (قادىر­لى, ءارى قۇرمەتتى جازۋشى) اتتى العى­سوزىمەن ايتىپتى. تاجىك قالام­گەرىنىڭ «مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي ءارى ادەبي ەڭبەك­تەرى ارقىلى تاجىك حالقىنىڭ دا سۇيىكتى ۇلىنا اينالدى» دەگەن پەيىلدى ىقىلاسىنداعى «تاجىك حالقى» دەگەننىڭ ورنىنا «مەن» دەگەن ءسوزدى قويىپ كورسەڭىز, اۆتوردىڭ «اۋەزوۆ سۇيىكتى اعاما اينالدى» دەگەن لەبىزدى ءسوزىن ەستىگەندەي بولاسىز.

اۋەزوۆ سانالى عۇمىرىندا كەڭەس وداعى دەڭگەيىندەگى ادەبيەتكە قاتىس­تى ءتۇرلى داۋلى ماسەلەگە ارالاسىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىنىڭ ارقاسىندا قارا قىلدى قاق جارىپ, كەسىمدى ءسوزىن ايتا ءبىلدى. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاعازعا تۇسىرۋىمەن الەمگە تانىلعان «ماناس» جىرى سوتسرەاليستىك تۇر­عىدان تالاۋعا ءتۇسىپ, كەڭەستىك تەمىر شەڭگەل تسەنزۋرانىڭ پىشاعىنا ىلىن­گەلى تۇرعاندا دا قىرعىزداردىڭ «شوڭ قازاعى», ياعني مۇحتار اۋەزوۆ كەۋدەسىن «وققا» توسەپ, قورعاپ قالدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنداي الىپ تۇلعانىڭ تاجىك قالامگەرىنە شاپاعاتى تيگەنىن دە بۇگىنگى قازاق پەن تاجىك جۇرتشىلىعى ۇمىتپاۋى كەرەك. ۇمىتپايدى دا.

استانا – دۋشانبە – استانا