كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
وسى ورايدا «باتىل ۇسىنىس» دەپ بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ويتكەنى جي-گە سەنۋ, وعان سەنىم ارتۋ, وسىعان دەيىن ادام اتقارعان قىزمەتتى جۇكتەۋ, سوعان قاراي بەت بۇرۋ جانە ونى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جاپپاي ەنگىزۋ, ونى مەملەكەت باسشىسىنىڭ نىعىزداپ ايتۋى – الاپات باتىلدىقتى تالاپ ەتەدى. سەبەبى بۇل – ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, سالماعى اۋىر ۇدەرىس. مامان دايارلاۋ قاجەتتىگى, ينفراقۇرىلىمدى جاساۋ قاجەتتىگى, ۇلكەن مالىمەتتەر قورىمەن جۇمىس, ۇدەرىستەردى رەينجينيرينگ جاساۋ دەگەن سەكىلدى كوپتەگەن العىشارت بار. قىزىق بولعاندا, وزگە دامىعان ەلدەر 15–20 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن العىشارتتاردى ءبىز قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا يگەرۋىمىز قاجەت. نەلىكتەن؟ الەمنىڭ, زاماننىڭ تالابى سونداي.
ءوزىم ءجيى ايتاتىن مىسال بار. ىبىراي التىنسارين اتامىزدىڭ وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار…» ولەڭى. ىبىراي اتامىز سول ولەڭدى جازعان كەزدە, ياعني ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى جاعىندا اعىلشىن ينجەنەرى چ.بەببيدج اريفمەتيكالىق كومپيۋتەر جاساپ, ادا لاۆلەيس وعان كومپيۋتەرلىك باعدارلاما جازىپ جاتتى.
ال ەندى تسيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ كونتەكسى جانە ماقساتىنا كەلەر بولساق, جولداۋدا قازىرگى الەمنىڭ ب ۇلىڭعىر جانە تۇراقسىز ەكەنى, ال قازاقستاننىڭ جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت (جي) داۋىرىنە قادام باسقانى اتاپ ءوتىلدى. بۇل ءداۋىر ادامزات ءۇشىن وڭاي بولمايتىنى انىق, الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى قايشىلىقتار مەن قاقتىعىستاردىڭ ءوسۋى بايقالادى. كەيبىر ەلدەر جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا تەڭدەسسىز تابىستارعا جەتىپ جاتىر. بۇل كەيبىر ەلدەر دەپ وتىرعانىمىز اقش, انگليا, فرانتسيا, قىتاي, رەسەي جاتادى. جي-ءدىڭ قارقىندى دامۋى حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ جەكەلەگەن ادامداردىڭ, ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىڭ, بارلىعىنىڭ-بارلىعىنىڭ بولمىسىنا اسەر ەتەدى. وسى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە دايىن بولۋ, دايىن بولىپ قانا قويماي, وعان ەرۋ, ونى يگەرۋ, جاساۋ قاجەتتىگى باسا ايتىلدى. ايتپەسە ارتتا قالۋدىڭ سالدارى وتە اۋىر بولادى. ارينە, ماقسات بىرەۋ. جي-ءدى جاپپاي ەنگىزۋ جانە جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق سالاداعى الەۋەتىن ەسەلەپ ارتتىرۋ. ويتكەنى كەز كەلگەن تەحنولوگيانىڭ تابيعاتى سەكىلدى, جي تابيعاتى دا سول: ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ, شىعىندى ازايتۋ, ۇدەرىستى جەدەلدەتۋ.
جولداۋدا ايتىلعان جي-گە قاتىستى ماسەلەلەرگە قايتادان كوز سالايىقشى:
- ءبىرتۇتاس تۇجىرىمدامالىق قۇجات: وسى ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ مەن جي-ءدى دامىتۋعا ارنالعان «Digital Qazaqstan» اتتى ءبىرتۇتاس تۇجىرىمدامالىق قۇجات ازىرلەنەدى. وندا بارلىق باستاما مەن جوبا جالپىۇلتتىق ستراتەگيا اياسىندا بىرىكتىرىلەدى.
- ينستيتۋتسيونالدىق جانە زاڭنامالىق رەفورمالار:
جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىن قۇرۋ: قازىرگى قۇزىرلى مينيسترلىكتىڭ نەگىزىندە جاڭا مينيسترلىك قۇرىلىپ, ونى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىندەگى مامان باسقاراتىن بولادى.
تسيفرلىق كودەكستى قابىلداۋ: بۇل زاڭ تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن, سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت, پلاتفورمالىق ەكونوميكا جانە ۇلكەن دەرەكقورلاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن ايقىندايدى.
زاڭنامانى رەتتەۋدە جي-ءدى قولدانۋ: زاڭنامانى تەكسەرۋ جانە رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسى جىلدام ءارى ءتيىمدى قولدانىلادى.
ينتەللەكت ارقىلى رەتتەۋ ورتالىعى: ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ جانىنان قۇرىلاتىن بۇل ورتالىق زاڭنامانى رەتكە كەلتىرۋمەن جانە ءتيىمدى ۇسىنىستار ازىرلەۋمەن اينالىسادى.
- ەكونوميكا سالالارىنداعى جي مەن تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ:
ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ: ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاپپاي جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزەتىن بولادى.
جەر قويناۋىنا قاتىستى مالىمەتتەر: جي ارقىلى جۇيەلەنەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى: جي-ءدى قولدانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە سپۋتنيك ارقىلى مونيتورينگ جاسالاتىن بولادى.
كولىك جانە لوگيستيكا: تاسىمالدى باسقارۋدىڭ كەشەندى, كوپبەيىندى تسيفرلىق پلاتفورماسىن جي ارقىلى جاسايتىن بولادى.
قۇرىلىس: «Building Information Modeling» (BIM) سياقتى جي تەحنولوگيالارىنىڭ كومەگىمەن عيماراتتاردى اقپاراتتىق مودەلدەۋ ءادىسىن كەڭىنەن قولدانۋ تۋرالى ايتىلدى. قۇرىلىستىڭ بارلىق كەزەڭىن تولىق ەسەپكە الۋدى, جوسپارلاۋدى, وعان مونيتورينگ جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ۇلتتىق تسيفرلىق پلاتفورما ىسكە
قوسىلادى.
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ: جي نەگىزىندە جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارى تۋرالى مالىمەت جيناقتايتىن بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما جاسالاتىن بولادى.
سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ: مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى جي الەۋەتىن سالىق تولەۋشىلەردىڭ مۇددەسىنە ساي ءتيىمدى قولدانادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ: جي تەحنولوگياسىن قولدانىپ, مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا جانە كولەمىنە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن جاڭا جۇيە قالىپتاستىرادى.
دەموگرافيالىق ۇدەرىستەر: ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ بازاسىندا اۋقىمدى دەرەكتەر مەن جي تەحنولوگيالارى ەنگىزىلگەن ورتالىق قۇرىلادى.
الاتاۋ قالاسى: ايماقتاعى تولىق تسيفرلانعان العاشقى قالاعا اينالۋعا ءتيىس, مۇندا «Smart City» تەحنولوگيالارىنان باستاپ, تاۋارلار مەن قىزمەت اقىسىن كريپتوۆاليۋتامەن تولەۋگە دەيىنگى جاڭالىقتار ەنگىزىلەدى.
ەشتەن كەش جاقسى دەمەكشى, بۇل اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ بالكىم كەيبىرى جاسالىپ تا جاتقان بولار, كەيبىرى جوسپاردا تۇرعان دا بولار, دەگەنمەن, ەندى ودان ءارى قارقىندى تۇردە ىسكە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى. «ال ەندى وسىنىڭ بارلىعىن جاسايتىن ماماندار قايدا؟» دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ بەرىلگەن سەكىلدى. ادام كاپيتالىن دامىتۋ جونىندە وقۋشىلار دەڭگەيىندە, ستۋدەنتتەر دەڭگەيىندە, جاس ماماندار دەڭگەيىندە بىرقاتار تاپسىرما بەرىلدى. مىسالى, جي-مەن جۇمىس ىستەۋ قۇزىرەتىن مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ, ەرتە جاستان قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق ۇستازداردىڭ جي تەحنولوگياسىن مەڭگەرۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى ايتىلدى. سوعان «Qazaq Digital Mektebi»: قاشىقتان وقىتۋ جانە جي تەحنولوگياسى نەگىزىندە شاعىن جيناقتى مەكتەپ ۇلگىسىن ازىرلەۋ تۋرالى مالىمدەمە دە كىرەدى. ودان دا جاقسى ءبىر سەرپىن بەرۋى قاجەت جاڭالىق, ول – ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ەركىندىك. ياعني جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن قولداناتىن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە كوبىرەك دەربەستىك بەرۋ ۇسىنىلادى. بۇل – شىندىعىن ايتقاندا, كوپتەن كۇتكەن جاڭالىق. قورىتا كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ ءۇش جىل ىشىندە جاپپاي تسيفرلىق ەلگە اينالۋى جانە ەكونوميكانى جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن بارىنشا ەنگىزۋ ارقىلى جاڭعىرتۋى – تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن, ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان كەشەندى رەفورما. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىن قۇرۋ, تسيفرلىق كودەكستى قابىلداۋ, جي-ءدى ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالاسىنا ەنگىزۋ جانە ءبىلىم جۇيەسىندە جي قابىلەتتەردى دامىتۋ سياقتى ناقتى قادامدار كوڭىلدى كونشىتەدى. بۇل شارالاردىڭ تۇپكى ماقساتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە ەلدىڭ جان-جاقتى ورلەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ارەكەت ەكەنىنە نىق سەنىمدىمىن. باستىسى, ۇكىمەت ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارسا بولعانى. بارلىعىمىزدىڭ ءۇمىتىمىز بەن كۇتەتىنىمىز وسى.
تيمۋر بەكتۇر,
ءىت اناليتيك, جي مامانى
