– زيابەك ەرمۇحان ۇلى, ەل ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن تاريح عىلىمىنىڭ ماڭىزى نەدە؟
– تاريح – ۇلتتىڭ ساناسى, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇعىرى. كەزىندە الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان: «تاريح – ءتۇزۋ ءجوندى ۇيرەتۋشى. تاريح تىرشىلىكتە جولباسشى دەيتىنىمىز وسى» دەپ جازعان ەدى. تاريحىمىز تۇگەندەلىپ, ءوز حالقىمىزعا, الەمگە دۇرىس جەتكىزىلسە, قازاق ەلىنىڭ ابىرويى ەشقاشان الاسارمايدى.
پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا تاريحتى – بىرەگەيلىگىمىزدىڭ ماڭىزدى فاكتورى دەپ اتاپ كورسەتتى.
تاريح عىلىمى وتكەننىڭ قاسيەتتى دە قاسىرەتتى كەزەڭىنەن ساباق الۋعا, اتا-بابا اماناتىنا ادال بولۋعا, ەل مەن جەر تۇتاستىعىن ساقتاۋعا, مەملەكەتشىل دەڭگەيگە كوتەرىلۋگە شاقىرادى. تاريح – ەلدىك پەن مادەنيەت ولشەمى.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بۇگىندە جاڭا اكادەميالىق كوپتومدىقتىڭ ءساتتى شىعۋىنا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ە.ت.قارين باستاعان بىلىكتى رەداكتسيالىق القا, كوشباسشى عالىمدار اتسالىسىپ جاتىر.
– قازاق حالقى كونە زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاريحىن قالاي ساقتاپ كەلدى؟
– سوڭعى 6 مىڭ جىلدا ەۋرازيا دالاسىندا كوشپەلى وركەنيەت ورىستەسە دە, مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن بىرگە قالا مادەنيەتى, ساۋدا قاتىناسى جاقسى دامىدى. ەكى مىڭ جىلدان اسا تاريحى بار, وركەنيەت بەلگىلەرى ايقىن بىرقاتار قالالارىمىز بار. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر وسى شاھارلاردىڭ سىرتقى وركەنيەت ىقپالىنان تىس, وسى ايماقتى مەكەندەگەن ەجەلگى حالقىمىزدىڭ جەكە تابىسى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. تۇرىك قاعاناتى داۋىرىندە تاسقا تاڭبالانعان تاريحىمىزدىڭ قۇپياسى اشىلىپ, زەرتتەۋدىڭ جاڭا ارنالارىن كورسەتىپ وتىر.
دەگەنمەن كونەتۇرىك ەسكەرتكىشتەرى مەن قازاق شەجىرەسىن الەمدىك ەڭبەكتەرمەن, ارحەولوگيالىق قازبا مالiمەتتەرiمەن سالىستىرا زەرتتەۋ – ۋاقىت تالابى. ورتا عاسىرلارداعى تاريحىمىز قىتاي, اراب, پارسى جازبالارىندا ساقتالىپ, حاتتالىپ قالعان. وسى ورايدا ينستيتۋتىمىز شىعىس تىلدەرىن مەڭگەرگەن تاريحشىلاردى تارتىپ, تارجىمە مۇرا ارقىلى زەرتتەۋلەردى تولىقتىرا باستادى.
XIII-XVI عاسىرلارداعى تاريحىمىز پلانو كارپينيدەن دجون كەستلگە دەيىنگى ەۋروپالىق ساياحاتشى, اسكەريلەر مۇراسىن قايتا پارىقتاۋمەن تۇگەندەلمەك. پاللاستان فالككە دەيىن XIX عاسىر وقيعالارىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى. بۇل – تولىعا بەرەتىن دەرەكتەر.
– وتاندىق كاسىبي تاريحشىلارعا دەيىنگى باستاماشىل تۇلعالارىمىز شە؟
– دۇرىس ايتاسىز. سول كەزدەگى ۋاقىت پەن جاعدايعا ساي ۇلت زيالىلارى تاريحتى تۇگەندەدى. مۇحامەد حايدار دۋلاتيدەن قادىرعالي جالايريگە دەيىنگى, شوقان مەن ابايدان باستاپ شاكارىم مەن ءماشھۇر-جۇسىپكە دەيىنگى ءبىرتۋارلار ەڭبەگى ۇمىتىلمايدى. ءا.بوكەيحان, م.تىنىشباي ۇلى, ت.رىسقۇلوۆ, س.اسفەندياروۆ, ن.تورەقۇلوۆ, ق.كەمەڭگەر ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى كاسىبي تاريحشى بولماسا دا, ۇلت تاريحىن قالىپتاستىردى. الاش ارىستارىنىڭ مۇراسى كەشەندى زەرتتەلە بەرسە, كوپ دۇنيە تابىلادى دەپ سەنەمىن.
– ەندى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ءوز شەجىرەسىنە كەلەيىك. قالىڭ وقىرمان بىلسە دەگەن دەرەكتەرگە توقتالا كەتسەڭىز.
– تاريح ينستيتۋتى كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى تورالقاسىنىڭ 1945 جىلى 14 تامىزداعى قاۋلىسى نەگىزىندە قۇرىلدى. 80 جىلدىق تاريحىمىزدىڭ ءجونى وسى. ونىڭ ارعى باستاۋىندا 1933 جىلعى كەڭەستىك عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى قازاق ۇلت مادەنيەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 1936 جىلعى كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاقستان فيليالىنىڭ تاريح سەكتورى, 1941 جىلعى بىرىككەن ءتىل, ادەبيەت جانە تاريح ينستيتۋتى تۇر.
عىلىم اكادەمياسى مەن تاريح ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىندا ج.شاياحمەتوۆ, ن.وڭداسىنوۆ ەڭبەگى مەن تۇڭعىش عا پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ باستاماسى ايقىن. ايگىلى ە.بەكماحانوۆ سىندى باتىل تاريحشىلاردىڭ ءداستۇرى دە ۇمىتىلمايدى.
– وردالارىڭىزدىڭ ەلگە تانىتقان عالىمدار تۋرالى نە ايتاسىز؟ جازىقسىز قۋدالانعان تۇلعالار دا از ەمەس قوي.
– بىزدە تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا سالالارى قاتار دامىدى. قاساڭ يدەولوگيا ۋىسىندا ۇستاعان كەز از بولمادى. باستاپقى ىرگەلى زەرتتەۋلەردەن ۋاقىت تابى بايقالسا دا ەشقاشان قۇنىن جويمايدى. ەل تاريحى زەرتتەۋلەرىن جۇيەلەگەن عالىمدار قاتارىندا اكادەميكتەر م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلان, ا.نۇسىپبەكوۆ, س.پوكروۆسكي, ر.سۇلەيمەنوۆ, س.يۋشكوۆ, ە.بەكماحانوۆ, گ.داحشلەيگەر, ب.سۇلەيمەنوۆ, ن.اپپولوۆا, ت.ەلەۋوۆ, ۆ.شاحماتوۆ ت.ب. تۇر.
ينستيتۋتتىڭ اتى مەن زاتىن تانىتقاندار: ن.ءسابيتوۆ, پ.گالۋزو, ە.دىلمۇحامەدوۆ, ۆ.شاحماتوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, گ.داحشلەيگەر, د. كىشىبەكوۆ, ۆ.ۆوستروۆ, ح.ارعىنباەۆ, م.اسىلبەكوۆ, م.مۇقانوۆ, يۋ.زۋەۆ, ە.ماسانوۆ, ۆ.باسين, ف.ماليكوۆ, ا.سابىرحانوۆ, ە.گەراسيموۆا, م.تۇرسىنوۆا, ن.مينگۋلوۆ, ۆ.يۋدين, ك.پيششۋلينا, ك.نۇرپەيىسوۆ, ت.سۇلتانوۆ, ا.ەلاگين, س.يبراگيموۆ, ح.ايداروۆا, م.سۋشانلو, گ.سۋپرۋنەنكو, ت. بەيسەمبيەۆ, ا.مالياۆكين, ۆ.مويسەەۆ, ۆ.شۋحوۆتسوۆ, ۆ.ناستيچ, م.قادىرباەۆ, ز.قينايات ۇلى, ي.ەروفەەۆا, ن.ماسانوۆ, ۆ.گاليەۆ, ە.ءۋاليحانوۆ, ت.بالاقاەۆ, پ.بەلان, ت.ەلەۋوۆ, س.نۇرمۇحامەدوۆ, يۋ.رومانوۆ, ب.سۋجيكوۆ, ءا.تولەۋباەۆ, س.رۇستەموۆ, ن.پان ت.ب.
ۇجىم تاريحىندا تار جول, تايعاق كەشۋ از ەمەس. «قازاق كسر تاريحى» ەكى تومدىعىن دايىنداۋ بارىسىندا كاسىبي تاريحشىلارعا «كوسموپوليتيزم, ۇلتشىلدىق» ايدارى تاعىلىپ, قۋدالاندى. ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان» (الماتى, 1947) كىتابى ساياسي سىننان كوز اشپادى. اقىرى ەرەكەڭ 1952 جىلى 25 جىلعا سوتتالدى. بەك سۇلەيمەنوۆ سياقتى عالىمداردا دا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ناقاق قۋدالاۋعا ۇشىراعان تاريحشىلار قاتارىندا بۇگىنگى اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ تا بولدى. ونىڭ انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەرى كىتاپحانا مەن دۇكەندەردەن الىنىپ ورتەلدى.
– 1943 جىلى العاشقى اكادەميالىق تاريحىمىز جازىلدى. بۇعان اتسالىسقان ماسكەۋ, لەنينگراد عالىمدارى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– ء«ار نارسەنىڭ قايىرى بار» دەيدى حالىق. فاشيزمگە قارسى سوعىس باستالعاندا ايگىلى تاريحشى ا.پانكراتوۆا ءبىر توپ ارىپتەسىمەن قازاقستانعا ەۆاكۋاتسيالانىپ, وسى ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. اكادەميالىق تاريح دايارلاۋعا م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلان, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ە.بەكماحانوۆ تىكەلەي قاتىسىپ, حاس باتىر ب. مومىش ۇلى پىكىر بىلدىرگەنى اقيقات.
كەيىن بۇل ەڭبەك سىنعا ۇشىراپ, يدەولوگيالىق تەپەرىشكە ءتۇستى. سوعىس اياقتالىپ, تاريحي پاراديگما وزگەرگەندە ابىلاي, كەنەسارى «رەاكتسياشىل» تۇلعاعا اينالدى. اۋىر جاعدايدى ايتۋدىڭ ءوزى اۋىر: تارلان تاريح كىمنىڭ ءادىل, كىمنىڭ ادىلەتسىز ەكەنىن كورسەتىپ بەردى.
– جۇرتشىلىق «اكادەميالىق تاريح تالاي مارتە شىقتى. سولار نەگە تياناقتى جازىلمادى؟» دەپ سۇراپ جاتادى.
– بىزدە «ايتقانعا عانا وڭاي» دەگەن ويلى ءسوز بار. الاي-دۇلەي, بىرجاقتى ساياسي جۇيە كەزىندە قورقىنىش پەن ۇرەي كوپ قيىندىققا الىپ كەلدى. بىراق تاريحشىلار بارىنشا كاسىبي ادالدىعىن ساقتاپ قالدى. 1970–1980 جىلدارى ازىرلەنگەن 5 تومدىق «قازاق سسر تاريحىن» ينستيتۋتىمىزدى 26 جىلداي باسقارعان اكادەميك, مايدانگەر اقاي نۇسىپبەكوۆ ۇيلەستىرگەن عىلىمي توپ ون شاقتى جىلدىڭ ىشىندە جازىپ شىقتى. ەڭبەك ءوز كەزەڭىنە ساي جاقسى دايارلاندى. مەملەكەتتىك سىيلىققا دا يە بولدى. مۇنى قالاي تياناقتى جازىلماعان دەي الامىز؟
تاۋەلسىزدىك جىلدارى جازىلعان 5 تومدىق «قازاقستان تاريحى» دا قوعامنىڭ سۇرانىسىن ءبىرشاما قاناعاتتاندىردى. بۇرىنعى ساياسي قاتەلىكتەر سالقىنى تۇزەتىلدى. ونىڭ جازىلۋىنا 15 جىلداي ۋاقىت كەتتى. بۇل بەس تومدىق اكادەميك م.قوزىباەۆ ديرەكتورلىعى تۇسىندا باستالىپ, س.ءماجيتوۆ ارىپتەسىمىزدىڭ باسشىلىعى كەزىندە اياقتالدى. بۇل كوپتومدىقتى دايارلاۋعا ك.بايپاقوۆ, و.سماعۇلوۆ, ب.كومەكوۆ, م.ابۋسەيىتوۆا, ج.قاسىمباەۆ, س.قاسقاباسوۆ, م.قويگەلديەۆ ت.ب. وتىزدان اسا بەلگىلى عالىم بەلسەنە قاتىستى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: اكادەميالىق تاريحتىڭ ءار كەزەڭدە قايتا جازىلۋى – تابيعي ۇدەرىس ءارى عىلىم تابىسى.
– جۇرت كۇتكەن جاڭا اكادەميالىق كوپتومدىقتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– وسىعان دەيىنگى بەس تومدىق تاريح شىققالى 15 جىل ءوتىپتى. سودان بەرى قانشاما قۇندىلىقتارىمىز تۇگەندەلىپ, كوپتەگەن دەرەكتەر, مۇرالار ەلگە جەتكىزىلدى («مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا», «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى اياسىندا). وتاندىق تاريحقا جاڭاشا كوزقاراس, تىڭ ءادىسناما قالىپتاستى. ءبىز اعا بۋىننىڭ زەرتتەۋىن بىرجاقتى سىناي المايمىز. ءبارى – ءوز كەزەڭى ءۇشىن ماڭىزدى ەڭبەك. بىراق زامان تالابىنا ساي اكادەميالىق باسىلىمدى قايتادان جازۋ – ەلدىكتىڭ بورىشى. بىرىنشىدەن, وزگەرىس نە ءۇشىن كەرەك؟ 5 تومدىقتى اشىپ قاراساڭىز, بۇگىندە ماڭىزىن جوعالتقان فەوداليزم, كاپيتاليزم سياقتى «فورماتسيالىق ۇعىمدار» تولىپ ءجۇر. ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەل تاريحىن جاڭاشا زەردەلەيتىن جاڭا ۇرپاق قالىپتاستى. ولار بارىنە تىڭ تالعاممەن قارايدى جانە الەمدىك تاريحي تانىممەن پاراللەل جۇرگىزەدى. ۇشىنشىدەن, عالىمدارىمىزدىڭ بۇگىنگى دۇنيەجۇزى تاريحشىلارىمەن بايلانىسى, كاسىبي جەتىلۋى ۇلت تاريحىنا شىنايى قاراۋدى مىندەتتەيدى. جالپى, بۇل اكادەميالىق كوپتومدىق ەلىمىزدىڭ ادىلەتتىك ۇستانامىن, سالانىڭ جاڭاشىلدىعىن كورسەتەدى دەپ سەنەمىن.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىك: بۇرىن اكادەميالىق تاريحتى سالانىڭ كاسىبي, اعا بۋىن 30-دان اسا وكىلى جازسا, وسى جولى 7 تومدىققا 300-گە جۋىق عالىم تارتىلدى. سونداي-اق بۇعان قازاقستان تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن ۋيامو توموحيكو (جاپونيا), كەنجەاحمەت نۇرلان (اقش), پيتەر گولدەن (اقش), تۇرسىن سۇلتانوۆ (رەسەي), مارقۇم ۆاديم ترەپاۆلوۆ (رەسەي), يۋلاي شاميلوعلى (اقش), الەكساندر نيكولوۆ (بولگاريا), ءىلياس كامالوعلۋ (تۇركيا), پيانچولا نيككولو (يتاليا), پاۋلا مايكلس (اۋستراليا), براۋن كەيت (اقش) ت.ب. الەم تاريحشىلارى اتسالىستى. ءدال قازىر بىرنەشە دەڭگەيلى ساراپتامادان وتكەن وسى باسىلىم وڭدەۋ, جەتىلدىرۋ ۇدەرىسىندە. عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتى, يلليۋستراتسياسى كۇشەيتىلىپ جاتىر.
– زيابەك مىرزا, ينستيتۋتتىڭ 80 جىلدىعى دەسە, ءبىرىنشى نە ەسكە تۇسەدى؟ وسى مەجەگە قانداي جەتىستىكپەن كەلدىڭىزدەر؟
– سەكسەن جىلدىق – ۇلكەن بەلەس. ارينە, ءا دەگەندە عىلىمي ءداستۇر ەسكە تۇسەدى. ينستيتۋتتى ءار كەزدەرى مىقتى تۇلعالار باسقاردى. س.يۋشكوۆ, س.پوكروۆسكي, ي.گوروحۆوداتسكي, ا.نۇسىپبەكوۆ, ب.تولەپباەۆ, ر.سۇلەيمەنوۆ, م.قوزىباەۆ, م.قويگەلديەۆ, ك.بۇرحانوۆ, س.ءماجيتوۆ, ح.ءابجانوۆ – ءار ەسىمنىڭ ورنى دا, ءجونى دە بار. ءاربىرى ءوز دارەجەسىندە مەكەمەنى نىعايتۋعا ۇلەس قوستى. مىسالى, 26 جىل ديرەكتور بولعان اكادەميك, مايدانگەر اقاي نۇسىپبەكوۆ – اڭىز تۇلعا.
ق.الداجۇمانوۆ سىندى بىلىكتى اعا بۋىن وكىلى ءبىر جىلعا جاقىن ديرەكتور مىندەتىن اتقاردى. قازاقستاننىڭ تاريحىن تۇگەندەۋگە قاتىستى بارلىق كوميسسياعا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى ەنەدى. بۇل دا – ماقتانىش. كەشەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسى – سوعان دالەل.
راس, كەيبىر وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى ينستيتۋت قيىن ۋاقىتتى باستان دا كەشىردى. عىلىمي جوبالارعا كونكۋرس ءۇش جىلدا ءبىر رەت جاريالانىپ, ماماندار تۇراقتىلىعى السىرەگەن كەز دە بولدى. شۇكىر, قازىر ءبارى رەتتەلدى.
2017 جىلى 23 ماۋسىمدا كونكۋرسپەن ينستيتۋت ديرەكتورى قىزمەتىنە كەلگەنىمدە ەكى عىلىمي گرانتتىق جوبا عانا بار ەكەن دە, ونىڭ بىرەۋى اياقتالۋعا جاقىنداپتى.
بەرەكە-بىرلىكتىڭ كۇشىمەن از جىلدا 100-گە جۋىق قىزمەتكەرى بار تاتۋ-ءتاتتى ۇجىم قالىپتاستىردىق. ينستيتۋتتىڭ 3 فيليالى (استانا, قىزىلجار, كوكشەتاۋ) جانە 16 وڭىردە وكىلدىگى اشىلدى.
ۇجىم عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىنە كەلسەك, 200-دەن اسا مونوگرافيا, قۇجاتتار جيناعىن شىعارىپ, كىتاپحانالار مەن عىلىمي مەكەمەلەرگە تارتۋ ەتتىك. سونىڭ ىشىندە ش.ءۋاليحانوۆتىڭ تاڭدامالى ەڭبەگىن اعىلشىن تىلىندە جاريالادىق. جوبانى تاريح ينستيتۋتى, ۇلىبريتانياداعى قازاقستان ەلشىلىگى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ ورىندادىق. 3 تومدىق «قازاقستاننىڭ تاريحي ەنتسيكلوپەدياسىن» حالىققا ۇسىندىق. مايدانگەر-اكادەميك ا.نۇسىپبەكوۆتىڭ 5 تومدىق ەڭبەگىن باسىپ شىعاردىق. كەڭەستىك قازاقستان باسشىلارى جۇماباي شاياحمەتوۆ پەن دىنمۇحامەد قوناەۆقا قاتىستى قۇجاتتار جيناعى مەن ۇجىمدىق مونوگرافيا جاريا ەتتىك.
ءبىز – عىلىم كوميتەتىنىڭ عىلىمي جوبالار مەن ماقساتتى باعدارلامالارىن تۇراقتى جەڭىپ الۋشىمىز. سونىڭ ارقاسىندا قارجىلاندىرۋ ەسەلەپ ءوسىپ, زەرتتەۋلەر مەن باسىلىمدار سانى ارتىپ وتىر. قازىر ينستيتۋتتىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى, الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى تانىمالدىعى ارتتى.
عىلىم مەن ءبىلىم ىقپالداستىعىنا وراي 2014 جىلدان اباي اتىنداعى قازۇپۋ مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا تاريحتان PhD دايارلاپ كەلەمىز.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى ە.قاريننىڭ قولداۋىمەن ايگىلى شىعىستانۋشى ك.حافيزوۆانىڭ «تسين يمپەرياسى جانە قازاق حاندىعى» اتتى قۇجاتتار جيناعىن, 52 تومدىق «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ماتەريالدارى (حح عاسىردىڭ 20–50 جىلدارى)» اتتى جيناقتى شىعاردىق. سونداي-اق «حح عاسىردىڭ 20–50 جىلدارىنداعى ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ اۋماعىنداعى قازاقتار اراسىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن» اتتى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ, الاش قوزعالىسىنا ارنالعان 11 توم جيناق جاريالادىق.
تاعى ءبىر جاڭالىعىمىز: شەتەل ارحيۆتەرىنەن شامامەن كولەمى 110 توم «قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ارحيۆتىك ماتەريالداردى» جيناقتاپ, word فورماتىنا كوشىرىپ جاتىرمىز. پروفەسسور جانىمحان وشان باستاعان عىلىمي توپ ابىلقايىر, ابىلمامبەت, جولبارىس, ابىلاي, ءۋالي حانداردىڭ حاتتارىن ەسكى جازۋدان بۇگىنگى قارىپكە تۇسىرۋگە كىرىستى. كورشى ەلدەردە ساقتالعان قازاق حاندارىنىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسى ەداۋىر بۇرمالانىپتى. وسىنى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇر. ەتنولوگيا پاتريارحى حالەل ارعىنباەۆتىڭ ءۇش تومدىق مۇراسىن حالىققا ۇسىنباقپىز.
– عىلىمنىڭ قارا جۇمىسىن اتقارۋ ءۇشىن مىقتى ماماندار قاجەت. اقاڭ ايتقانداي, «ۇلت جۇمىسى – ۇلكەن جۇمىس... ۇلكەن جۇمىسقا كوپ جۇمىسشى كەرەك».
– تاريح عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى وسى سالادا مامان دايارلاۋعا جانە ەلدىك جوبالار ورىنداۋعا عالىمداردى ۇيلەستىرۋگە مۇددەلى.
ەڭ باستىسى, قيىندىقتان بەتى قايتپايتىن جۇزدەن استام قىزمەتكەرىمىز بار. بۇل – زور الەۋەت. سونداي-اق پارسى, قىتاي, ەسكى تۇرىك, ءمانجۇر, جاپون, پولياك, اعىلشىن تىلدەرىن بىلەتىن ج.جەڭىس, ج.وشان, و.قۋانباي, ە.ساۋىرقان, ب.ەجەنحان, م.قادىلبەك, ك.نۇرتاي, ب.ءجۇنىسوۆا ت.ب. ماماندار شاقىرىلدى.
ۇجىمداعى ب.كومەكوۆ, و.سماعۇلوۆ, ق.الداجۇمانوۆ, ش.تىلەۋباەۆ, ج.جەڭىس, ە.تورايعىروۆ, س.اجىعالي, م.ءابدىروۆ, ن.ءالىمباي, ج.ابىلقوجين, ا.توقتاباي, د.الىمعازى, و.مۇحاتوۆا, ا.قۇدايبەرگەنوۆا, ا.قاپاەۆا, س.اسانوۆا, ا.ۋالتاەۆا, ا.ابدۋلينا, ءا.شاشاەۆ, گ.ورىنباەۆا, ز.سادۋاقاسوۆا, س.بورباسوۆ, د.قاسىموۆا, م.قالىبەكوۆا, ا.قايىپباەۆا, ك.چەرەپانوۆ, ع.شوتانوۆا ت.ب. ەلگە جانە الەمگە بەلگىلى جەتەكشى عالىمداردىڭ ماڭىندا مىقتى عىلىمي مەكتەبى تۇر. جاس تاريحشىلاردىڭ بەتالىسى دا قۋانتادى.
– دانا اريستوتەل «كىم عىلىمنان العا وزىپ, ادامشىلىقتان ارتقا كەتسە, ونىڭ العا جىلجۋىنىڭ ءوزى – ارتقا جىلجۋ» دەگەن ەكەن. قازاقستاندا ق.ساتباەۆ زامانىنان عىلىمنىڭ, عىلىمدا شاكىرت تاربيەلەۋدىڭ ءداستۇرى بولدى. وسى ىستە قانداي زارۋلىكتەر بار؟
– ءيا, «قازاقستان عىلىمى كوشتەن قالدى» دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ۇلكەن زارۋلىك – عىلىم سالاسىن ۇيىمداستىرۋدا. ماسەلەن, عىلىمنان شاشى اعارعان اكادەميككە جاۋاپتى قىزمەتتە وتىرعان تاجىريبەسى از ماگيسترانت نە كەڭەس بەرە الادى؟ مۇحتار اۋەزوۆ پەن الكەي مارعۇلان, كەشەگى شاپىق شوكين مەن سالىق زيمانوۆ ءۇشىن شاكىرت تاربيەلەۋ انىق تا تانىق ەلدىك ءىس بولاتىن. البەتتە, ادامشىلىق وسىنىڭ استارىندا.
ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ۇلكەن ۇجىمبىز. عىلىممەن اينالىسقان سوڭ بۇگىنگى ماگيسترانت, PhD سىرتقى ۇيىمداردىڭ كومەگىنسىز وزىمىزدە دايارلانۋ قاجەت دەپ سانايمىز. سوناۋ 1946 جىلى اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا ماسكەۋ رۇقساتىمەن تاريح ينستيتۋتى اشىلعاننان بار ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس 2010 جىلى جابىلدى. بارلىق سالالىق عىلىمي ينستيتۋتتاردا سولاي بولدى. وسىنداي شەشىم شىعارعان ادام عىلىم كەلەشەگىن ويلادى دەيسىز بە؟ عىلىم نەگىزىنەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جاسالاتىنىن ەسكەرسەك جانە قاجەتتى عىلىمي مامان دايارلاۋدىڭ وزەكتىلىگىن ويلاساق, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس ءدال وسى عزي-دىڭ وزىندە بولۋعا ءتيىس.
عىلىم سالاسى ۇيلەسپەسە, كوپ نارسە ب ۇلىنەدى. بۇرىن ديسسەرتاتسيا تاقىرىپتارىن جۇيەلەپ وتىراتىن ۇيلەستىرۋ (كوورديناتسيا) كەڭەسى جۇمىس ىستەگەن. بۇل جۇيە ينستيتۋتتا 15 جىلداي بۇرىن جابىلىپ قالعان. قازىر ءار ۋنيۆەرسيتەت «باس باسىنا بي بولىپ» ەلگە دە, عىلىمعا دا قاجەت ەمەس, وزەكتىلىگى جوق, ماڭىزى ءالسىز ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن بەكىتىپ جىبەرەتىنى ويلانتادى.
ينستيتۋت قارقىندى دامىپ, قىزمەتكەرلەر سانى ءوستى. الايدا ينستيتۋتىمىزعا «عىلىم ورداسى» عيماراتىنان بولىنگەن بولمەلەر سانى سول كۇيىندە قالدى. ءححى عاسىردا تاريح ينستيتۋتى اياداي ءبىر-ەكى قاباتتا ەمەس, جەكە زاماناۋي عيماراتتا وتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
عالىمدار جىل ون ەكى اي عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋ ءۇشىن سابىلىپ ماتەريال جينايدى, جەر-جەردى ارالاپ, عىلىمي ەكسپەديتسيالارعا شىعادى. بىزدىڭشە, عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋ قارجىسىنا تەك جازۋ, باسۋ ت.ب. وفيستىك تەحنيكانى عانا ەمەس, ءجۇرىپ-تۇرۋ تەحنيكاسىن دا (كولىك) ەنگىزگەن دۇرىس. مۇنداي جاعداي الەم تاجىريبەسىندە بار.
ارينە, كەيىنگى جىلدارى ينستيتۋتىمىزعا سالالىق مينيسترلىك پەن عىلىم كوميتەتى تاراپىنان, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى تاراپىنان مۇمكىندىگىنشە قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. ال مىنا ماسەلەلەر كەشىكپەي وڭ شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
سۇحباتتاسقان –
ديحان قامزابەك ۇلى
