ەبىنەي ارىستان ۇلى زامانا اعىمىن اڭداپ, تۇبىندە تاريحتىڭ اقيقاتى اشىلارىن سەزگەن سۇڭعىلا ادامنىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ قوعامدىق كوزقاراسى مەن ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ قانداي ەكەنىن پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارىن وقىپ, زەردەلەگەن جان جاقسى اڭعارادى. كورنەكتى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى زامانداستارىنىڭ ايتقان وي-پىكىرى دە سوعان دالەل. ايتالىق, عالىممەن جاقىن ارالاسقان قاراعاندىلىق قارت قالامگەر جايىق بەكتۇروۆ ەستەلىگىندە ونى تەرەڭ تەبىرەنىسپەن ەسكە الادى. «كوبىنە عالىم جولى دا, اقىن جولى دا تاقتايداي تەگىس بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. تاسى ورگە دومالاپ, اتاعى شىعىپ, جۇرتشىلىق اۋزىنا قاراپ كەلە جاتقان وقىمىستى, ادەبيەتشى-سىنشى, اۋدارماشى, پۋبليتسيست ە.ا.بوكەتوۆتى كورە الماي ەتەكتەن تارتقان, اياقتان شالعان قۋ-سۇمدار دا بولماي قالعان جوق», دەيدى ول.
سونداي-اق مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى عابدوللا قۇلقىباەۆ ەبىنەي ارىستان ۇلى تۋرالى جازعان «ادەبيەتشى» اتتى ەستەلىگىندە: «اكادەميك-جازۋشىنىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسى دا اسا باي. ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن بەلگىلى قايراتكەر, عالىم, جازۋشىلارمەن جازىسقان حاتتارى سونىڭ كۋاسى. ول كىسى ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.تاجىباەۆ, ءا.نۇرپەيىسوۆ, ك.سالىقوۆ, ج.بەكتۇروۆ ءتارىزدى قازاق قالامگەرلەرىمەن جانە ۆ.كوجەۆنيكوۆ, س.نيكيتين, ا.براگين سىندى ورىس اقىن-جازۋشىلارىمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا بولدى. زەرتتەگەن, زەردەلەگەن كىسى وسى كىسىلەرمەن جازىسقان حاتتارىنىڭ ىشىنەن قانشاما وي, پىكىر مارجاندارىن تەرىپ الار ەدى», دەپ جازادى.
ايتۋلى عالىم مۇراسىنىڭ باستى بايلامى – ۇرپاقتى پاراساتتىلىققا, ادامدىققا تاربيەلەۋ, ءبىلىم مەن عىلىمدى مەڭگەرىپ, تۋعان ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە باۋلۋ. سونىمەن قاتار قورشاعان ورتا مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ قاسيەتىن باعالاۋ. سودان كەيىن ونىڭ شىعارمالارىندا ۇنەمى قولدانىپ, قيسىندى دالەلدەرمەن تۇجىرىمداپ جۇرەتىن پىكىرى عىلىم مەن ادەبيەتتىڭ شىعارماشىلىعى تۋىستىعى جايىنداعى كوزقاراسى.
1975 جىلى 22 ناۋرىزدا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە باسىلىم ءتىلشىسى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ە.بوكەتوۆپەن «جيىرما دەگەن جاسىندا...» سۇحباتى جاريالاندى. مۇندا كورنەكتى تۇلعانىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن قوعامدىق كوزقاراسى, عالىمدىق زەردە-زەيىنى بارىنشا اشىلعان.
اسىرەسە سول كەزەڭنىڭ جاستارى تۋرالى ايتقان كەلەلى پىكىرى, بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جويماعانى اڭعارىلادى.
«اتا-بابادان «اقىلگوي شال» دەگەن ءسوز قالعان. ادام ەسەيگەن سايىن جوباسى اقىلگوي كەلەدى دە, سول اقىلگويلىگىمەن جاستاردىڭ قۇلاعىن كەمىرەدى. مەنىڭشە, مۇنداي اقىلگويلىكتىڭ كەرەگى جوق. ءبىزدىڭ جاستار بەلگىلى ءبىر ايقىن-ايان قاعيدالاردى قۇلاعىنا قۇيا بەرەرلىكتەي ويسىز, پىكىرسىز, تۇرلاۋسىز جاستار ەمەس قوي», دەيدى عالىم.
ەبىنەي ارىستان ۇلى وسكەلەڭ ۇرپاق, جاستار تۋرالى, ولاردىڭ قوعامداعى الار ورنى, ۇلەسى, ماقسات-مۇددەسىنىڭ ەرەكشەلىگى جايىنداعى كەلەلى پىكىرلەرىن ۇنەمى جازىپ جۇرگەن. پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىنىڭ دەنى جاستاردى پاراساتتىلىق پەن بىلىمگە, ادامگەرشىلىك سياقتى اسىل قاسيەتتەرگە باۋلۋعا ارنالعان. مۇمكىن, بۇل قاسيەت ۇزاق جىلدار ىرگەلى وقۋ ورنىنا باسشىلىق قىزمەت ەتكەندىكتەن نەمەسە ءوزىنىڭ ومىردەن كورگەن, باستان كەشكەن «سوقتىقپالى, سوقپاقتى» تاعدىرىنان تۋىنداسا كەرەك.
قالاي دەسەك تە جاستارعا جاس دەپ قاراماي, وزىمەن تەڭ ادامشا تىلدەسىپ, سىرلاسقان. ارحيۆتەگى كەيبىر قولجازبالارىن وقىعاندا, جاستار ماسەلەسىنە سونشالىقتى كوڭىل بولگەندىگى ەرەكشە اڭعارىلادى. اسىرەسە «جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەندەرگە ەسىك اشار لەكتسيا» دەپ اتالاتىن قولجازباسى ۇلكەن جۇرەكتى عالىمنىڭ ازاماتتىق كىشپەيىلدىگىن تانىتادى. بىرنەشە جەرىن سىزىپ, ۇستىنەن تۇزەي وتىرىپ جازعان, وسىناۋ قولجازبا عالىم-ءپۋبليتسيستىڭ شىعارماشىلىق تاباندىلىعىن, تازالىعىن, ءارى جازۋعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ەڭبەكقورلىعىن كورسەتەدى. ءارى ءوزىنىڭ ادەبيەتكە جاقىن ەكەنىن, ونى سۇيەتىنىن پاش ەتەدى. ماسەلەن: «سىزدەر ءومىردىڭ شەشىمىن وزدەرىڭىز شەشۋگە جاڭا عانا قادام باسقان بالدىرعانسىزدار. بۇل كەزەڭ ەڭ قىزىق كەزەڭ, ىزدەنىس, تولعانىس كەزەڭى, ارمان كەزەڭى, قۇلاشتاپ تالپىنۋ كەزەڭى, مۇنىڭ ءبارى – پوەزيا. ولاي بولسا, مەن لەكتسيامدى پوەزيادان, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ءبىر ادەمى ولەڭىنەن باستاعىم كەلىپ تۇر», دەپ اقىننىڭ بەس شۋماقتان تۇراتىن جاستار تۋرالى ولەڭىن كەلتىرگەن.
«جيىرما جاستا جەتپەگەن ارمانىما,
جيىرما جاستا بارماعان تاۋلارىما,
جيىرما جاستا جۇرمەگەن جولدارىما,
بۇگىن جەتە الام با, جۇرە الام با,
بارشا باقىت تىلەيمىن بار ادامعا», دەي كەلىپ, «مەن وسى ءبىر تەبىرەنىستى, نازىك سەزىمگە تولى ولەڭنىڭ شۋماقتارىن ادەيى كەلتىرىپ وتىرمىن. بۇل ولەڭنىڭ ماعىناسىنا قاراعاندا, ادام بار ءىسىن جيىرما جاستان باستاپ, جيىرما جاستا قامتىپ قالۋى كەرەك سەكىلدى, ولاي بولماسا ادامنىڭ قالعان ءومىرى وكىنىشە تولى بولماق سياقتى. اقىننىڭ وسى سوزدەرىندە تەرەڭ سىر, مول شىندىق جاتىر», دەپ وي تولعايدى. 18–20 جاسىندا ستۋدەنتتىك جولعا تۇسكەن جاستارعا وقۋعا تۇسكەندەگى بىردە-ءبىر ماقسات-ومىرگە, ەلگە كەرەكتى جاقسى مامان بولىپ شىعۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
ءبىرتۋار تۇلعانىڭ باسپاسوزدەگى قوزعاعان كوكەيكەستى تاقىرىبى – عىلىم مەن تەحنيكا, ءوندىرىس ماسەلەسى. وسى باعىتتاعى عالىمنىڭ پۋبليتسيستيكالىق مۇراسىن زەردەلەي وتىرىپ, قوعامدىق كوزقاراسى مەن عىلىمي وي-پىكىرىنىڭ سونىلىعىن اڭعارامىز. مىسالى: «ويتكەنى «عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا جانە ادام» دەگەن اسا كۇردەلى پروبلەما سول ۋاقىتتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى ەدى. بۇگىنگى كۇردەلى ءومىرىمىزدى دە ونسىز ەلەستەتۋ قيىن. وزىق ويلى ادامزاتتى قاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان وسى ماسەلەگە قاتىستى قازاق قالامگەرلەرى ءالى تولىمدى ءسوز, تولعامدى جاۋاپ ايتقان جوق. وسىناۋ كۇردەلى تاقىرىپ كەي شىعارمالاردا ۇشقىن بەرىپ وتكەنمەن, ارنايى زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالماۋى, ايتىلا قالعاندا دا عاسىرىمىز العا تارتقان جوعارى دەڭگەيدە ءسوز ەتىلمەۋى قىنجىلتادى. جازىلىپ جۇرگەن قاي تاقىرىپتى الساڭىز دا, بارىنەن دە زىمىران زامان وزگەرىسىن بۇكىل سانا-سەزىممەن سەزىنگەن, باسىنان كەشىپ جاتقان كۇردەلى بەينەلەردى از كورەمىز. الدە ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزعا عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا ءالى تولىق اسەر ەتىپ, تەرەڭدەي بويلاپ سىڭىسە قويعان جوق پا؟», دەگەن پىكىرىنىڭ ماڭىزى ءالى قۋاتىن جويعان ەمەس.
ە.بوكەتوۆ پۋبليتسيستيكاسىنىڭ نەگىزگى ارقاۋىنىڭ ءبىرى ءداستۇر, تاعىلىم اياسىندا ءوربيدى. بۇل تۇرعىدا قالامگەر كوپتەگەن ماقالا مەن باياندامالار جازعانى ءمالىم. جاستاردىڭ وقۋ-بىلىمگە قۇشتارلىعىن وياتۋ, ءتالىمدى, تاربيەلى, مادەنيەتتى بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن, ءۋالى سوزدەرى مەن دايەكتى پىكىرلەرىن پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارىنان انىق بايقايمىز. ايتالىق, «اعادان اقىل, ىنىدەن ءىلتيپات», «قاراشا ۇيدەن قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنە دەيىن», «جاس زامانداس كەلبەتى», «ارمانشىل بولعانعا نە جەتسىن», «سىيلاس, سىرلاس, كومەكتەس», «پاراسات – ءبىلىم بۇلاعى», «عىلىم كوكجيەگىن كوكسەسەك» اتتى ماقالالارى وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەر مەن پاراساتتىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن دۇنيەلەر.
جاستار تاقىرىبىنداعى قاي ماقالاسىندا بولسىن كوتەرەر وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى وسكەلەڭ ۇرپاقتى جات قاسيەتتەردەن, مەنمەندىكتەن, تاكاپپارلىقتان, مانساپقورلىق پەن كورسەقىزارلىقتان ساقتاندىرىپ, عىلىم, ءبىلىمنىڭ قوعامعا تيگىزەر پايداسىنىڭ قانشالىقتى سالماقتى ەكەنىن ەسكەرتەدى.
پۋبليتسيستكە ءتان بولمىسپەن ولشەر بولساق, عالىمنىڭ وسىلايشا تولعانۋىن قايراتكەرلىك, ازاماتتىق تۇلعاداعى تانىم-تۇيسىگى, وزدىك سانادان ۇلتتىق ساناعا ۇلاسقان بيىك پاراساتى دەپ باعالار ەدىك. جاستار جونىندەگى پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىنداعى اۆتورعا ءتان وزگەشەلىك پەن ونىڭ بىلىكتى پەداگوگتىك-پسيحولوگيالىق قابىلەتىنىڭ تەرەڭدىگىن كورەمىز.
سونداي-اق عالىمنىڭ پۋبليتسيستيكالىق مۇرالارىنىڭ ىشىندە ادەبيەت پەن ونەر ماسەلەسى ەرەكشە ورىن الادى. بويىندا سان قىرلى تالانتتىڭ قاسيەتى شوعىرلانعان تۇلعانىڭ بۇل سالادا كەڭىرەك قالام تەربەۋىنە, ارينە, ونىڭ ادەبيەتشىلدىگى – ونەردى سۇيەتىندىگى سەبەپ بولعانى بەلگىلى. بۇل ماسەلەنى ءسوز ەتپەس بۇرىن پۋبليتسيست ە.بوكەتوۆتىڭ سول كەزەڭدەگى رۋحاني ورتاسىنا زەر سالا كەتكەن ورىندى. بوزبالا بوكەتوۆتىڭ ادەبيەت پەن ونەرگە دەگەن الىپ-ۇشقان ارمانىن, تاعدىر جولى جاراتىلىستانۋ عىلىمنىڭ سوقپاعىنا ءتۇسىردى. « ۇلى وتان سوعىسى بىتىسىمەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن بىزدەردىڭ ءوزىمىز كوبىنە ماماندىق تاڭداعانىمىز جوق. مەن, مىسالى, ينجەنەر-مەتاللۋرگ بولام دەپ ورتا مەكتەپتە بىردە-ءبىر ويلاعانىم جوق», دەپ جازادى ول. ال «ارمانشىل بولعانعا نە جەتسىن» اتتى ماقالاسىندا: «ارينە, سۇيگەن ماماندىق دەگەن ادەمى ۇعىم. بىراق ءبىر ۇعاتىن نارسە بار: ول – ەڭبەك بار جەردە جەمىس بارلىعى. سۇيگەن ماماندىق دەگەنىمىز – ەڭبەكتى بەلشەڭنەن سىڭىرگەن ماماندىق, ماڭداي تەرىڭ مەن جانىڭنىڭ جالىنى جۇمسالعان ماماندىق. ەڭبەك سىڭىرگەن جەردە ءسۇيۋ دە, كۇيۋ دە بولادى, سول ەڭبەك جۇمسالعان ماماندىققا شىن جان-تانىڭمەن بەرىلۋ دە تۋادى», دەپ تولعانىپتى.
ە.بوكەتوۆتىڭ پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارىن وقىعاندا ءتىلى مەن جازۋ ماشىعىنا سۇيسىنەسىز. شوقان تۋرالى قولجازباسىن وقىپ, پىكىر ايتقان بەلگىلى ءسوز زەرگەرى اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «تىلىڭىزگە ءسۇيسىندىم», دەپتى. شىنىندا دا, عالىم پۋبليتسيستيكاسىنداعى وي تاسقىنى, كوركەم تىلمەن كەلىستى ءورىلىپ وقىرمانىن تۇڭعيىققا تارتقان يىرىمدەي بىردەن ءۇيىرىپ الا جونەلەتىنىن ءبىز قالامگەردىڭ سوزدەن قامشى ورگەن شەبەرلىگى دەپ تانيمىز. عالىم ءتىلىنىڭ شەشەندىگى, كوسىلىپ جازىپ كەتكەندەگى تەرەڭ ءبىلىمى مەن تاعىلىمى مول عيبراتى وقىعان جاندى بەيجاي قالدىرمايدى. اسىرەسە ستۋدەنت-جاستارعا ارنالعان بايانداما دارىستەرىندەگى ءتىلدىڭ تارتىمدىلىعى وتە ەرەكشە. «مەن بۇل اڭگىمەمدى «اشىق لەكتسيا» دەپ اتاماقپىن», دەپ باستالاتىن «العاشقى ساباق» اتتى ءدارىس-ماقالاسىنىڭ تىلدىك جۇيەسى ويمەن ءورىلىپ, سوزبەن توگىلىپ تۇرعان اق ولەڭ ۇلگىسىن ەسكە تۇسىرەدى. ونىڭ شىعارمالارىنداعى ءتىل مەن وي تازالىعى ساقتالۋىنىڭ وزىندىك قۇپياسى بار. ول قۇپيا كىلتى قالامگەردىڭ ەكى تىلدە ەركىن جازىپ, ەكى تىلدە ويلانا الۋىندا جاتىر. ءاسىلى, ەكى تىلدە جازاتىن قالامگەر باسقالارعا قاراعاندا شىعارمالارىنا وتە ساقتىقپەن, جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىندىعى تابيعي قۇبىلىس.
جالپى, ەبىنەي ارىستان ۇلىنىڭ قالامگەرلىك شەبەرلىگى مەن شەشەنگە ءتان قاسيەتىنىڭ باستاۋ بۇلاق, ءنار الار كوزىن ونىڭ تابيعي بولمىسىنان, سوناۋ بالالىق داۋرەنىنەن ىزدەگەن دۇرىس بولار ەدى. بالا ەبىنەي جاس كەزىنەن شىعىستىڭ قيسسا-داستاندارىن جاتتاپ, اۋىز ادەبيەتىنىڭ نارىمەن سۋسىنداپ وسكەندىگى بەلگىلى. انانىڭ سۇتىمەن, بەسىكتىڭ الديىمەن تۇل بويىنا دارىعان تۋما تالانت, قارشادايىنان سوزگە جۇيرىك, ويعا العىر ەبىنەيگە ءتان قاسيەت. سوندىعىنان بولار العاشقى ۇستازى اۆگۋستا يۋستينوۆنانىڭ شاكىرتىنە دەگەن ۇستازدىق ماحابباتى ەرەكشە ەدى. بىلىكتى مۇعالىمنىڭ ۇزاق جىلعى ءومىر جولىندا الدەقالاي كەزىككەن پاناسىز قازاق بالاسى ەبىنەيدى اياۋى, وعان جانى اشىپ, ايرىقشا كوز قىرىن سالۋى, ءبىر جاعىنان, ونىڭ العىرلىعى مەن بىلىمگە قۇشتارلىعى زەيىندىگىنەن ەدى. شىعىس شىعارمالارىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىمەن كوز اشىپ, كوكىرەگى ويانعان جەتكىنشەكتى ەۋروپا ادەبيەتىنە ىنتاسىن وياتقان وسى ۇستازى-تۇعىن.
ەرەن تۇلعا ءومىر سۇرگەن ءداۋىر كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. انا ءتىلىمىزدىڭ وگەيلىككە ۇشىراپ, ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىك الۋى, ۇلتتىق ونەر مەن ادەبيەتكە بارىنشا كەرى اسەرىن تيگىزىپ باقتى.
وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ قونىستانعان سولتۇستىك وڭىردە تۋىپ, بالالىق شاعىنان ورىسشا ءبىلىم العان ارداقتى ازاماتتىڭ تۋعان حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءتىلى مەن مادەنيەتىن جەتىك ءبىلۋى ونىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن اڭعارتادى. اسا كورنەكتى عالىمنىڭ قاي شىعارماسىندا بولسىن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق پاراسات بيىك تۇرادى.
قويلىباي اسان,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
