مەكتەپتى وتە جاقسى بىتىرگەننەن كەيىن اكەم شىمكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى ۇزدىك ءتامامدايدى. بىلىمگە دەگەن ىنتاسى مەن قابىلەتىن ەرتە اڭعارعان وقۋ ورنى باسشىلىعى جاس مامانعا ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرىپ, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا جولداما بەرەدى. جاس عالىم سول سەنىمدى اقتاپ, عىلىم ورداسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. از ۋاقىت ىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ونىڭ بولاشاعىن ايقىنداپ بەردى. ينستيتۋت باسشىلىعى ونى ارنايى جولدامامەن ماسكەۋ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا جىبەردى. اكەم سوندا ءبىلىمىن تەرەڭدەتىپ, عىلىمي ىزدەنىسىن جالعاستىردى. وداق ورتالىعىندا جۇرگەن كەزەڭدە ول ومىرلىك جارىن جولىقتىرىپ, وتباسىن قۇردى. سونىمەن قاتار ازاماتتىق بورىشىن وتەپ, اسكەري شتابتا ساياسي شولۋشى ءارى حاتشى قىزمەتتەرىن قاتار اتقاردى. ءدال وسى جىلدارى مەن ماسكەۋ قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپپىن.
شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن جىلدارى اكەم اراب ءتىلىن مەڭگەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ىزدەنىسى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ول ءتىلدى جاقسى يگەرىپ شىقتى. كەيىن ماروككو اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ رابات قالاسىنا ءبىر جىلدىق تاعىلىمداماعا جىبەرىلىپ, سوندا مول تاجىريبە جيناقتاپ, اراب ءتىلىن جەتىك دەڭگەيدە مەڭگەرىپ ورالدى. ماسكەۋگە قايتا كەلگەن سوڭ, عىلىمي قىزمەتىن ودان ءارى جانداندىرىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىردى. عىلىم جولى ارقاشان جەڭىل بولماعانى بەلگىلى. اسپيرانتتان باستاپ اكادەميك دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. ەلدىك ىستەرگە ارالاسىپ, قوعامداعى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋدا بەلسەندىلىك تانىتتى. سوندىقتان دا ونى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە ەل تانىدى, ەڭبەگىن جوعارى باعالادى.
1975 جىلى ماسكەۋدە عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە اكەم كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىعادى. وسىدان كەيىن الماتىعا ورالىپ, عىلىمي ءارى پەداگوگيكالىق قىزمەتىن جاڭا دەڭگەيدە جالعاستىردى. ءدال وسى كەزەڭدە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جوعارى وقۋ ورىندارىندا اراب ءتىلى ماماندارىن دايارلاۋ جانە مەكتەپتەردە اراب ءتىلىن ءپان رەتىندە وقىتۋ ماسەلەسىن قولعا الۋ جونىندە قاۋلى قابىلداعان ەدى. بۇل جاۋاپتى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ اكەمنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. ءابساتتار مالىكبەردى ۇلى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە اراب ءبولىمىن اشۋعا باستاماشى بولدى. سونىمەن قاتار مەكتەپتەردە اراب ءتىلىن ءپان رەتىندە ەنگىزۋ, ونى وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزىن جاساۋ ىسىنە تىكەلەي اتسالىستى. باعدارلامالار ازىرلەۋ, وقۋلىقتار جازىپ, باسىپ شىعارۋ سياقتى اۋقىمدى جۇمىستاردى دا ءوز موينىنا الدى. سول جىلدارى ماسكەۋ, لەنينگراد, تاشكەنت, دۋشانبە, فرۋنزە قالالارىنان اراب ءتىلى بويىنشا ءبىلىم العان جاس مامانداردى ىزدەپ تاۋىپ, ولاردى قازاقستانعا شاقىرىپ, وقۋ-اعارتۋ ىسىنە جۇمىلدىردى. وسىلايشا, كادر دايارلاۋ ماسەلەسىن دە جۇيەلى تۇردە شەشتى. ونىڭ ۇسىنىسىن قابىلداعان جاس مامانداردىڭ بىرقاتارى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءتىپتى, سولاردىڭ اراسىنان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىندە توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى قىزمەتىن اتقارعان ازاماتتار شىققانى بەلگىلى.
باسىندا قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جانىنان اكەم اشقان اراب ءبولىمى كەيىننەن شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە اينالىپ, اراب تىلىنەن باسقا پارسى, حيندي, ۋردۋ, قىتاي, كارىس, جاپون تىلدەرى بويىنشا ماماندار دايارلايتىن ۇلكەن ۇجىمعا اينالدى. سول ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم العان جاستار بۇل فاكۋلتەتتىڭ قانداي قيىندىقپەن اشىلعانىن, ءتىپتى وعان اشىقتان-اشىق قارسى شىققان ادامداردىڭ بولعانىنان حابارى جوق تا شىعار. اسىرەسە 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۇسىندا اراب ءتىلىن وقىعانداردىڭ دىنشىلدىگى كۇشەيىپ كەتەدى دەگەن پىكىردى قولداۋشىلاردىڭ كوبەيىپ كەتكەنى ءمالىم. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولسا, سونىڭ ءبىر ۇشى جازىقسىزدان-جازىقسىز اكەمىزگە ءتيىپ جاتتى.
اكەم مارقۇم ءوز جولىن دۇرىس تاڭدادى جانە ماماندىعىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتتى. عىلىمي, شىعارماشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعالاندى. مۇنىڭ ءبىر بەلگىسى – تاۋەلسىزدىك تۇسىندا العان وردەندەرى مەن مەدالدارى.
بىرىنشىدەن, اكەم ءابساتتار قاجى دەربىسالى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىسى, مايتالمان بىلگىرى جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە تانىلدى.
ەكىنشىدەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سالاسىندا قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, كاسىبي ديپلومات ەكەنىن تانىتتى. ديپلوماتيا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرىپ, ونى عىلىممەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. ماسەلەن, ساۋد ارابياسىندا ەلشىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارعان كەزىندە ءۇندىستاننىڭ كاشمير شتاتىنداعى قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى مۇحامەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ زيراتىن تاۋىپ, ونىڭ 500 جىلدىعى اياسىندا پاش ەتكەن جاڭالىعى – وتاندىق تۇلعاتانۋعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس.
ۇشىنشىدەن, اكەمنىڭ عىلىم جولىنداعى ىرگەلى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن وزگە, الەمگە بەيمالىم 30-دان اسا ءال-فارابيلەردىڭ, سونداي-اق 70-كە جۋىق ءال-تارازيلەردىڭ ەسىمدەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋى. بۇل – حالقىمىزدىڭ XII عاسىرداعى رۋحاني قازىناسىن قايتا تۇگەندەگەن, الەمگە تانىتقان زور جاڭالىق ءارى ۇلت عىلىمىنا قوسىلعان قوماقتى ۇلەس. ناتيجەسىندە, قازاق توپىراعىنان شىققان عۇلامالاردىڭ ەسىمدەرى مەن ولاردىڭ زەرتتەلمەي كەلگەن ەڭبەكتەرى عىلىمي اينالىمعا قايتا ورالدى. وسى ىرگەلى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋ – شىعىستانۋشى ءا.م.دەربىسالى شاكىرتتەرىنىڭ بورىشى ەكەنى انىق. ماسەلەن, يسلام جەمەنەي, ءشامشادين كەرىم, ىقتيار پالتورە, قايرات جولدىباي سىندى ءىزباسارلارى وسى باعىتتا ەڭبەكتەنىپ, ۇستاز سالعان سوقپاقتى ىلگەرى دامىتىپ كەلەدى.
تورتىنشىدەن, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باسشىسى, باس ءمۇفتي بولعان كەزىندە وسى سالادا بىرەگەي ونەگە قالدىردى. ماسەلەن, اتا-بابالارىمىز ۇستانعان ءداستۇرلى يسلام دىنىنەن جاستارىمىز اۋىتقىماس ءۇشىن ۇلتتىق كادر دايارلاۋ ماقساتىندا الماتىداعى «نۇر-مۇباراك» يسلام مادەني ورتالىعىن يسلام ۋنيۆەرسيتەتى ەتىپ اشۋعا مۇرىندىق بولدى. بۇعان قوسا بىرقاتار مەدرەسەنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتتى. بۇرىن ەلىمىزدە مۇنداي وقۋ ورىندارى جوق كەزدە جاستار ءتۇرلى ەلدەردەگى ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, كەيدە قازاقتىڭ سالت-داستۇرىمەن ۇيلەسپەيتىن جات اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەنىن جاقسى بىلەمىز.
ءابساتتار قاجى ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ كيىم ۇلگىلەرىن بايقاۋ ارقىلى قالىپتاستىردى, ولاردىڭ ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ارنايى اتتەستاتسيادان وتكىزۋ ءتارتىبىن ەنگىزدى. ول ەلىمىزدەگى يسلام ءدىنى سالاسى بويىنشا جاريالانعان شىعارمالاردى بارىنشا زەردەلەي وتىرىپ, بۇرىن بولعان مەدرەسەلەر مەن وقۋ ورىندارىن تىزىمگە الىپ, ناتيجەسىندە قازاق يسلام ەنتسيكلوپەدياسىن جارىققا شىعاردى. ال يسلام وركەنيەتى جايىندا جازعان ەڭبەكتەرى – ءوز الدىنا ءبىر توبە.
ۇلت رۋحانياتى مەن قوعامىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قوعام قايراتكەرى, عالىم ءابساتتار قاجى دەربىسالى ومىردەن وزعالى ءتورت جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. ەلگە ەلەۋلى تۇلعالاردى لايىقتى ەسكە الىپ, ەسىمىن قاستەرلەپ, قۇرمەتتەپ وتىرۋ – ۇرپاق پارىزى. ول كىسى بۇكىل شىعارماشىلىق ءومىرى مەن ەڭبەك جولىن الماتىدا وتكىزدى. سوندىقتان دا الماتى قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە كورنەكتى شىعىستانۋشى ءابساتتار دەربىسالى ەسىمىن بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەنىن ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرى ءجيى ايتىپ ءجۇر. ءتىپتى وقۋ ورىندارى مەن ورتالىق مەشىتتەردىڭ بىرىنە ونىڭ ەسىمىن بەرىپ جاتسا, لايىقتى ءارى ساۋاپتى ءىس بولار ەدى.
ەربول دەربىساليەۆ
