ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا تالقىلاندى. وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, وبلىستا جىل سايىن تۇرمىستىق 300 مىڭ توننا قالدىق شىعارىلسا, سونىڭ نەبارى 100 مىڭ تونناسى قايتا وڭدەلەدى. پلاستيكتەن سىپىرعىش, پاكەتتەر, قاپتار مەن پلاستيك تۇيىرشىكتەرى شىعارىلادى. قۇرىلىس قالدىقتارى, كولىك شينالارى, ماكۋلاتۋرا مەن كولىك اككۋمۋلياتورلارى دا وڭدەلەدى. قازىر قالدىقتى قايتا وڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسىن سالۋ بويىنشا جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
جيىنعا قاتىسۋشىلار شىنى, قۋات باتارەيالارى مەن جاسىل جەلەكتى قايتا وڭدەۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. مامانداردىڭ سوزىنشە, پوليگونداعى شىرىگەن ءشوپ پەن وزگە دە ورگانيكالىق ماتەريالدار ۋلى گاز ءبولىپ, قورشاعان ورتا مەن ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەدى. گازداردىڭ قىزۋىنان اتموسفەرادا جىلۋ ەنەرگياسى تۇزىلەدى. بۇدان پارنيكتىك ەففەكتى پايدا بولىپ, اۋا لاستانادى. ال ىدىراپ كەتەتىن ونىمدەر توپىراق قاباتىن ۋلاپ, جەر استىنداعى سۋ قاباتتارىنا تۇسەدى. بۇعان قوسا, اينالاسىنداعى وسىمدىكتەر مەن جاندىكتەرگە زيان كەلتىرەدى. قالدىقتاردىڭ مۇنداي تەرىس اسەرى, اسىرەسە سەنبىلىكتەر وتەتىن كۇز بەن كوكتەمدە ايقىن بايقالادى.
«شىنى قالدىقتارى بويىنشا ماسەلە بارىن جاسىرمايمىز. تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى باسقارۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قارجىلاندىرۋعا ءتورت جوبا ۇسىنىلدى. العاشقىسى – پاۆلودارداعى سۇرىپتاۋ جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى, ەكىنشىسى – ەكىباستۇزداعى قالدىقتاردى وڭدەۋ جابدىقتارىن ساتىپ الۋ, ءۇشىنشىسى – ماكۋلاتۋرانى وڭدەۋ زاۋىتى بولسا, سوڭعىسى – قولدانىس مەرزىمى اياقتالعان اككۋمۋلياتورلى باتارەيالاردى ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ. ال جاسىل جەلەكتەر بىردەن پوليگونعا شىعارىلىپ وتىرادى. ونىمەن ناقتى شۇعىلداناتىن ينۆەستورلاردى ىزدەۋ قاجەت», دەيدى جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ساعىن تولەۋتاەۆ.
«ەكوسەرۆيس-پۆ» جشس باسشىسى ءاليحان الباقوۆ پاۆلودارداعى كۇل-قوقىس پوليگونىنىڭ 2027 جىلعا دەيىن عانا رۇقساتى بار ەكەنىن حابارلادى. ەگەر رۇقسات قاعازدارىن قايتا قاراپ, ماسەلەنى شەشپەسە, كۇل-قوقىستى رەتتەۋ سالاسىندا ۇلكەن ماسەلە تۋىنداۋى مۇمكىن. ساعىن تولەۋتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر پوليگوندى ۇزارتۋ ماسەلەسىمەن قالا بيلىگى اينالىسىپ جاتىر. بىراق ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى رەكۋلتيۆاتسيا جوباسىن قايتا قاراۋ قاجەت. پوليگوندا ءالى دە 5–10 جىل قالدىقتاردى جينايتىن ورىن بار. تەك قۇجاتتاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە تۋرا كەلەدى.
قوعامدىق كەڭەستە «ەكوالەم-پۆ» جشس-نىڭ وكىلى دە وزەكتى ماسەلە كوتەردى. اتالعان فيرما قالادان شىعارىلاتىن كۇل-قوقىستى قابىلدايدى. قازىر كومپانيا مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا داۋ-داماي ءجۇرىپ جاتىر, ءبىر شەتى سوتقا جەتكەن.
«بىلتىر فيرمامىزدى ەكولوگيا دەپارتامەنتى تەكسەرىپ, ەكولوگ ماماندار تەوريالىق ەسەپتەۋلەر نەگىزىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتادى. ناقتىراق ايتقاندا, ولاردىڭ ەسەبىنشە قالدىقتار كولەمىن ەكى ەسە كوپ قابىلداپ قويىپپىز. بۇل جەردە زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن ستاندارتقا سايكەس كەلمەيتىن كوەففيتسيەنت كەلتىرىلگەن», دەيدى «ەكوالەم-پۆ» جشس وكىلى.
سەرىكتەستىك پەن ەكولوگيا دەپارتامەنتى سوتتا بىرنەشە مارتە كەزدەسكەن. ونىڭ قورىتىندىسىندا كومپانياعا قاتىستى قايتادان تەكسەرۋ تاعايىندالعان. ەكولوگتەر ونىڭ ناتيجەسىندە كومپانياعا 28,5 ملرد تەڭگە مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋ تۋرالى قاۋلى شىعارعان. مۇنشاما كوپ ايىپپۇل ەندىگى جەردە قالدىقتاردى قابىلدايتىن وپەراتوردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. كومپانيا وكىلدەرى ەگەر جۇمىسىمىزدى توقتاتساق, قالاداعى كۇل-قوقىستى شىعارۋ سالاسىندا ۇلكەن كۇيرەۋ بولادى دەگەن دالەلدەمەلەرىن كەلتىرىپ وتىر. فيرما جابىلعاننىڭ وزىندە ونىڭ ورنىن باسا قوياتىن كومپانيا ازىرشە جوق. سوندىقتان جوعارىداعى شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋدى سۇرايدى.
اۋىلدىق جەرلەردەگى كۇل-قوقىس ورىندارىنىڭ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. ولارداعى قوقىس پوليگوندارىنا قويىلاتىن تالاپ قالالىق جەرلەرمەن بىردەي. ماماندار بۇل تالاپتى جەڭىلدەتۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. ماسەلەنى كەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ وتەيىك. ەرتىس-بايان وڭىرىندە زامانعا ساي جابدىقتالىپ, ەكولوگيالىق قۇجاتتارىن العان نەبارى 4 قوقىس پوليگونى عانا بار. ولار پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىندا ورنالاسقان. وكىنىشكە قاراي, ەكولوگيا كودەكسىندە كورسەتىلگەن ەرەجەگە ساي كەلەتىن قوقىس ورىندارىن اشۋ وزگە ەلدى مەكەندەر ءۇشىن قارجىلىق تۇرعىدان مۇمكىن ەمەس. زامانعا ساي قوقىس الاڭدارىن سالۋ, جابدىقتاۋ وتە قىمبات تۇرادى. ەگەر كودەكسكە باعىنىپ, بارلىق پوليگوندى رەتتەپ شىعامىز دەسەك, وبلىسقا 300 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات قاجەت بولادى. ال ونى اۋدان تۇرماق, وبلىس بيۋدجەتى كوتەرمەيدى. بۇل ماسەلە قازىر اۋىلدىق جەرلەردەگى قوقىس توگۋ ورىندارىنىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ وتىر. ياعني زاڭ بار, بىراق ونى ورىندايتىن قارجىلىق رەسۋرس جوق.
«اۋدان, اۋىلدارداعى قوقىس پوليگوندارىنىڭ ورنالاسقان جەرى عانا تىركەلگەن. زاڭ بويىنشا ولاردا ەكولوگيالىق رۇقسات قۇجاتتارى, قورشاۋ, تارازى, قوقىستى سۇرىپتايتىن ورىن, ارنايى كولىكتەر بولۋى كەرەك. الايدا ونداي مۇمكىندىك اۋدانداردىڭ قولىنان كەلمەيتىنى ءمالىم. اۋىلداردىڭ حالقى رۇقسات ەتىلمەگەن پوليگوندارعا قوقىس تاستاۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. سەبەبى جاڭادان سالىنعان قوقىس ورىندارى جوق. قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا اۋىلدىق پوليگونداردى ازىرگە زاڭدى دەپ ساناۋعا بولمايدى», دەيدى وبلىستىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ينسپەكتورى رۋسلان تەمىربولاتوۆ.
قوقىس الاڭدارىن ۇيىمداستىرۋ ەلدى مەكەندەردىڭ قولىنان كەلمەيتىندىكتەن, جەرگىلىكتى تۇرعىنى كوپ باياناۋىل, مايقايىڭ, تەرەڭكول, ەرتىس اۋىلدارىندا پوليگون سالۋ ءۇشىن ەكولوگيا مينيسترلىگىنە ءوتىنىم بەرىلگەن. بىراق مينيسترلىكتەن جاۋاپ جوق. جوبانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى – 7 اي.
ء«تورت اۋىل بويىنشا قوقىس ورىندارىنىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزدىك. ارقايسىسىن ىسكە اسىرۋعا 1 ملرد تەڭگە كەرەك. وبلىس بويىنشا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى جيناۋعا ارنالعان 321 پوليگون بولسا, سونىڭ 317-ءسى ەكولوگيا كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا ساي ەمەس. ولاردىڭ بارلىعىن رەتتەپ شىعۋ وتە كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان اۋىلدار ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر جاسالۋى كەرەكتىگى تۋرالى ماسەلەنى بىرنەشە مارتە كوتەرگەنبىز. قازىر ەكولوگيالىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتىر, وندا اۋىلدىق پوليگوندارعا جەڭىلدىك جاساۋ كوزدەلگەن. الدا بولاتىن وزگەرىستەر مينيسترلىك تاراپىنان ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەدە ۇيىمداستىرىلۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز» دەيدى جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى.
اتاپ وتەرلىگى, بيىل ماماندار 172 زاڭسىز قوقىس ءۇيىندىسىن انىقتادى. بۇگىندە ونىڭ 166-سى جويىلعان.
پاۆلودار وبلىسى
