حالىق ساقتاندىرۋعا نەگە ق ۇلىقسىز؟

سالانىڭ دامۋى باياۋلاپ تۇر

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ  باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماريا حادجيەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەرىكتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ بىزدە وتە از تاراعان. قازىر بۇكىل نارىقتىڭ جارتىسىن بار بولعانى ءۇش كومپانيا ۇستاپ وتىر.

«كەيىنگى بەس جىلدا بۇل سالادا اقشا كوبەيگەن, ساقتاندىرۋ جارنالارى 1,5 ەسە ءوسىپ, 28 ملرد تەڭگەدەن 69 ملرد-قا جەتكەن. تولەمدەر دە 85%-عا ءوسىپ, 37 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بىراق حالىقتىڭ تەك 16%-ى عانا ەرىكتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى قولدانادى. بۇل كورسەتكىش وتە تومەن, 16% دەگەن ۇلكەن ەل ءۇشىن تۇك ەمەس. سوندىقتان دا ساقتاندىرۋدىڭ كەيبىر مىندەتتى تۇرلەرىن «جارتىلاي مىندەتتى» ەتۋگە بولادى. ياعني حالىققا ىڭعايلى, ال كومپانيالارعا ءتاريفتى رەتتەۋدە ەركىندىك بەرەتىن جۇيە. سونىمەن قاتار ساقتاندىرۋ سالاسىندا دۇرىس بولجام جاساۋعا ارنايى ورتالىق تا قۇرۋ قاجەت. بۇل ورتالىق بارلىق دەرەكتى جيناپ, قاۋىپ-قاتەردى ەسەپتەپ, نارىقتى تالدايدى», دەيدى ول.

تاعى ءبىر ماسەلە – قوسالقى بولشەك­تەردىڭ بىرىڭعاي باعاسى. قازىر كولىك اپاتى بولسا, زاقىمدى باعالاۋ كەزىندە داۋ كوپ شىعادى. ءتىپتى ساقتاندىرۋ ومبۋدسمانىنا تۇسكەن شاعىمداردىڭ 90%-ى وسى توڭىرەكتە. سول ءۇشىن ەندى اۆتوكولىك بولشەكتەرىنىڭ بىرىڭعاي باعاسى بار ارنايى انىقتاما جاسالادى. بۇل جۇيە ادىلدىكتى ارتتىرادى. سونىمەن بىرگە جاقىندا «بانكتەر تۋرالى» زاڭ اياسىندا قارجى سالاسىنىڭ بارىنە ورتاق ومبۋدسمان قۇرىلادى. ول ساقتاندىرۋ كومپانياسى مەن كليەنت اراسىنداعى داۋلاردى ءبىر جۇيەمەن شەشۋگە كومەكتەسەدى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىم­داستىعى باسشىسى ەلەنا باحمۋتوۆا­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالادا ءالى دە كەدەرگىلەر بار. مىسالى, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مەملەكەتتىك بازالارعا تولىق قول جەتكىزە المايدى. ال بانكتەرگە ونداي مۇمكىندىك بەرىلگەن.

«ەگەر ساقتاندىرۋشىلار دەرەكتەرگە تولىق قول جەتكىزسە, حالىققا جاڭا قىزمەتتەر ۇسىنۋعا دا, الاياقتىقپەن كۇرەسۋگە دە مۇمكىندىك كوپ بولار ەدى. قازىر بۇل ماسەلە شەشىلمەي تۇر. ەلدە ساقتاندىرۋدىڭ كوبى مىندەتتى تۇرگە قۇرىلعان. ياعني كومپانيالار جەكە كليەنتكە ىڭعايلى, شىعارماشىلىقپەن جاسالعان ءونىم ۇسىنا الماي وتىر. تەك مىندەتتى ساقتاندىرۋعا سۇيەنىپ قالساق, نارىق دامىمايدى. ءار كليەنتتىڭ جاعدايى ءارتۇرلى, سوعان قاراي قىزمەت جاساۋ كەرەك», دەدى ول.

ال ساقتاندىرۋ ومبۋدسمانى يگور ياكوۆەنكو باسقا قاۋىپتىڭ بارىن ايتادى. ول – IT سالاسى.

«2026 جىلدان باستاپ جاڭا سالىق كودەكسى كۇشىنە ەنەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىر وزگەرىس بار. ەل ازاماتتارىنا قىزمەت كورسەتەتىن شەتەلدىك IT-كومپانيا­لار 16% ققس تولەۋگە ءتيىس. ەگەر تولەمەسە, ولاردىڭ سەرۆيستەرى بۇعاتتالۋى مۇمكىن. ياعني وتاندىق كومپانيالار شەتەل­دىك باعدار­لامالارعا تاۋەلدى بولسا, قاتتى ۇتى­لادى. ساقتاندىرۋشىلار وزدەرى­نىڭ بىر­ىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان ورتالى­عىن قۇرۋى كەرەك. سوندا ءبىز شەتەلدىڭ باعدارلامالارىنا تاۋەلدى بولمايمىز», دەپ ەسكەرتتى ساقتاندىرۋ ومبۋدسمانى.

فەرمەرلەرگە ساقتاندىرۋ كەرەك پە؟

كەيىنگى جىلدارى وتاندىق فەرمەرلەر ساقتاندىرۋعا كۇمانمەن قارايتىن بولعان. سەبەبى كوپشىلىگىنىڭ بۇرىنعى تاجىريبەسى كوڭىلدەن شىقپاعان. ودان بولەك, ءبىزدىڭ ەل – قاتەرلى ەگىنشىلىك ايماعى. ءبىر جىلى جاۋىن-شاشىن مول تۇسسە, ەگىن بىتىك شىعادى, ال كەلەسى جىلى قۋاڭشىلىقتان ءونىم تومەندەپ كەتەدى. مىسالى, 2021 جىلى بيداي گەكتارىنا 9,3 تسەنتنەردەن جينالدى; 2022 جىلى كورسەتكىش كوتەرىلىپ, 12,8 تسەنتنەرگە جەتتى; 2023 جىلى قايتادان قۇلاپ, 9,2 تسەنتنەرگە ءتۇستى; 2024 جىلى جاقسى ءونىم بولىپ, 14 تسەنتنەردەن استى. كورىپ تۇرعانىمىزداي, ءار جىل سايىن ناتيجە قۇبىلىپ تۇرادى. بۇل – فەرمەر ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل.

فەرمەرلەردىڭ ساقتاندىرۋعا سەنبەۋى­نىڭ سەبەبى بار. كوپشىلىگى بۇرىن ساقتان­دىرۋمەن جۇمىس ىستەپ, اقىرى پايداسىن كورمەگەن. ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى ازامات كەرىمباەۆ بىلاي دەيدى:

«وكىنىشكە قاراي, ميلليونداعان وتانداسىمىز ساقتاندىرۋمەن جۇمىس ىس­­تەپ كوردى. بىراق جاقسى اسەر العان جوق. سە­بەبى زاڭدار تولىققاندى ەمەس, قىزمەت ساپا­سى تومەن. ال ونى كوتەرۋ ءۇشىن تا­ريف­تەر­دى دە كوتەرۋ كەرەك. جاڭا جۇيە ازىرگە قىسقى بيداي مەن قارا بيدايعا عانا ەنگىزىلگەن. ساقتاندىرۋعا قۋاڭشىلىق, قاتتى جاڭبىر, ۇسىك سياقتى تابيعي اپاتتار كىرەدى. ەگەر ەگىن كۇتكەن مەجەدەن از بولسا, فەرمەر وتەماقى الادى», دەيدى ول.

ال مامان دياس ەرعاليەۆ وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا جاڭا ءادىس ەنگىزىلگەنىن ايتادى. جاڭا ءونىمنىڭ ەرەكشەلىگى – «پارامەترلىك ءادىس». بۇرىنعىداي ەگىستىكتى بارىپ تەكسەرىپ جۇرمەيدى. ونىڭ ورنىنا عارىشتىق سپۋتنيكتەن الىنعان سۋرەتتەر, اۋا رايى, جەردىڭ جاعدايى, كەيىنگى 45 جىلداعى مالىمەتتەر قولدانىلادى.

«بۇل ءادىس الەمدە بۇرىننان بار. ارتىق­شىلىعى – ەشكىمنىڭ كوزقاراسىنا تاۋەل­دى ەمەس, دەرەكتەردىڭ ءبارى وبەكتيۆتى. بۇ­رىن ينسپەكتور كەلىپ القاپتى قاراپ, باعا بەرەتىن. ەندى ءبارىن تسيفر ەسەپتەپ شى­عا­رادى. ياعني فەرمەردىڭ ەگىسى ورتاشا كور­سەتكىشتەن 20%-عا تومەن بولسا, ول ساق­تان­دىرۋ جاعدايى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال تولەم اۆتوماتتى تۇردە جاسالادى. فەر­مەرگە اۋرە-سارساڭ جوق, ساراپشى شاقىر­مايدى, ءوتىنىش جازىپ جۇرمەيدى. بار­لىعى قاشىقتان جاسالادى», دەيدى مامان.

تۇرعىن ءۇيدى ساقتاندىرۋدى مىندەتتەۋ قاجەت

ال جاقىن ارادا تۇرعىن ۇيلەردى تابيعي اپاتتاردان مىندەتتى تۇردە ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى. بۇل تۋرالى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا ايتتى.

«جاڭا زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر. ساقتاندىرۋ بىرنەشە دەڭگەيدەن تۇرادى. ءبىرىنشى دەڭگەي – مەملەكەت تاراپىنان تولەنەتىن وتەماقى. ەگەر اپات بولسا, العاشقى كومەك رەتىندە ۇكىمەت بەلگىلى ءبىر كولەمدە قارجى بولەدى. ەكىنشى دەڭگەي – حالىقارالىق ۇيىمداردان الىناتىن توتەنشە قارىزدار. بۇل ۇلكەن اپات بولعان جاعدايدا عانا قاراستىرىلادى. بىراق ول ءۇشىن الدىن الا مەحانيزمدەر قۇرىپ قويۋ قاجەت. ءۇشىنشى دەڭگەي – تۇرعىنداردىڭ ءوز ۇيلەرىن مىندەتتى ساقتاندىرۋى. ساقتاندىرۋ قۇنى ءوڭىردىڭ اپاتقا بەيىمدىلىگىنە بايلانىستى بولادى. ساقتاندىرۋ جارناسى تۇرعىن ءۇي سالىعىنا ۇقساس ەسەپتەلەدى. ازىرگە ەسەپتەۋلەر بويىنشا جىلىنا 1 مىڭنان 10 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بولۋى مۇمكىن. بۇل – حالىققا اۋىر سالماق تۇسىرمەيتىندەي سوما», دەدى توراعا.

ساقتاندىرۋ تولەمىنىڭ كولەمى دە جارنا مولشەرىنە قاراي انىقتالادى. ياعني كىم قانشا تولەسە, اپات كەزىندە سوعان سايكەس وتەماقى الادى. بىراق ول بارلىق شىعىندى تۇگەل جابا المايدى. العاشقى ءۇش جىل ىشىندە جينالعان قارجى ارنايى مەملەكەتتىك قورعا جينالادى. كەيىنىرەك بۇل ىسكە جەكە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى دا قاتىسۋى مۇمكىن.

«بۇل جۇيە ءۇيدى تولىق قالپىنا كەلتىرۋگە جەتپەيدى. تەك ەڭ نەگىزگى شىعىن­داردىڭ ورنىن تولتىرۋعا كومەكتەسەدى. قازىر بىزدە مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ كومپانياسى بار, سول العاشقى كەزەڭدە وسى قاراجاتتى جيناپ, باسقاراتىن ورگان بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. جارنانىڭ كولەمى ءوڭىردىڭ اپاتقا بەيىمدىلىگىنە بايلانىستى ەسەپتەلمەك. ازىرگە ەسەپ بويىنشا جىلىنا 1 000 تەڭگەدەن 20 000 تەڭگەگە دەيىن بولادى. بۇل سوما شامامەن تۇرعىن ءۇي سالىعىنا تەڭ. ياعني بارىنە قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. ياعني الماتىدا ءۇيىڭىز بولسا, جارنا كوبىرەك بولۋى مۇمكىن, ال قاۋىپسىز ايماقتاردا ازداۋ», دەپ ءتۇسىندىردى اگەنتتىك باسشىسى.

ەسكە سالا كەتەيىك, بۇعان دەيىن ۆيتسە-پرەمەر قانات بوزىمباەۆ «مىندەتتى ساقتاندىرۋ 2026 جىلدان باستاپ, اپات قاۋپى جوعارى وڭىرلەردە ەنگىزىلەدى» دەگەن بولاتىن. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى ەلدە اپاتتار جيىلەپ كەتتى. 2023 جىلعى ورمان ءورتى, 2024 جىلعى جەر سىلكىنىسى مەن سۋ تاسقىنى تالاي وتباسىنىڭ ءۇيىن قيراتىپ, ادامدار قولداۋ تاپپاي قالعان ەدى. مەملەكەتتەن بولىنگەن كومەك جەتپەي جاتادى, ال ەرىكتى ساقتاندىرۋعا حالىقتىڭ كوبى اقشا قوسپايدى.