شابىندىققا شالعى ءتۇستى

اسىرەسە باياناۋىل, اقتوعاي اۋداندارى مەن ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدىق ايماقتارىندا جاع­­داي ءماز ەمەس. مۇندا گەكتارى­نان جينالاتىن ءشوپ نەبارى – 4-5 تسەنت­­­نەر. از عانا جەمشوپ ءۇشىن دۇ­نيە­نىڭ تراكتور وتىنىن شىعىنداعان شارۋا­لار­دىڭ ەڭبەگى ەش, تەرى سور بولۋدا.

جالپى, وبلىس بويىنشا قازىر ءبىر تۇك ءشوپتىڭ ورتاشا باعاسى 800-900 تەڭگەگە دەيىن بارادى. جول شىعى­نىن ەسەپتەۋمەن ءار تۇك ءشوپ شا­رۋانىڭ قوراسىنا جەتكەندە 900-1000 تەڭگەگە باعالانادى. ءبىر بۋ­ما­دا نەبارى 20 كگ ءشوپ بار. سوندا ءبىر توننا مال ازىعى ءۇشىن اۋىل ادامدارى ورتاشا ەسەپپەن 45-50 مىڭ تەڭگە شىعىندالىپ وتىر دەگەن ءسوز.

وڭىردە قىس ۇزاق بولاتىن­دىقتان مال ازىعىن مولىنان قام­­تى­عان دۇرىس. وسىنى نەگىزگە العان شارۋاشىلىقتار جىل سا­يىن جوس­پاردان اسىرا ءشوپ شاۋىپ ءجۇر. ماسەلەن, بىلتىر ءشوپ استا-توك شىعىپ, فەرمەرلەر ءبىر جارىم جىلعا جەتەتىن قور قۇردى. ال بيىل كەي شارۋاشىلىق ءۇشىن مال ازىعىن دايىنداۋ شىعىن بولىپ تۇر.

مىسالى, ماي اۋدانىنىڭ شارۋالارى قىرداعى ءشوبىن شاۋىپ الاتىن از عانا جەرلەردى بيىل كيىك تاپتاپ كەتكەنىن ايتا­دى. اۋىل ادامدارى نەگىزگى قوردى ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلمالارىنان جينايدى. بىراق كەيبىر شا­رۋاشىلىقتار جايىلمادان الىس ورنالاسقان, سوندىقتان قىردىڭ شوبىنە تاۋەلدى. ولاردىڭ ايتۋىن­شا, بۇعان دەيىن بىتىك شىققان شا­بىندىقتاردىڭ باسىم بولىگىن كيىكتەر وتاپ تاستاعان. ولاردىڭ قايتا كوتەرىلە قويۋى نەعايبىل.

اۋدان باسشىسى قادىلجان ساتيەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مال وسىرۋشىلەر شامامەن 100 مىڭ توننانىڭ ۇستىندە مال ازىعىن قامتۋى كەرەك.

«كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتەردە حالىق سانى كوپ ورنالاسقانىنا وراي, مىسالى, كەڭتۇبەك پەن كوكتوبەدە شابىندىق جەرلەر جەتىسپەي جاتىر. ولارعا وزگە اۋماقتاردان جەر قاراستىرۋعا تىرىسامىز. كەيبىر بوس جاتقان شابىندىقتار بولادى, سولاردى بىرنەشە شارۋاعا تەڭ ءبولىپ بەرەمىز. شابىندىقتاردىڭ كيىك تاپتاۋ ماسەلەسى بىزدە اسا وزەك­تى ەمەس, سەبەبى ءشوپ شاباتىن شال­عىندى اۋماقتاردىڭ بارلىعى دەر­لىك جايىلمالاردا ورنالاسقان. ال اقبوكەندەر جايىلماعا جولامايدى», دەپ سەندىردى اكىم.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىن­دا شامامەن 30 مىڭ كيىك بار. ولاردىڭ دەنى ماي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا كەزدەسەدى. كيىكتەر مال جايىلىمدارىن تاپتاپ, ءتورت ت ۇلىك اراسىندا ءتۇرلى اۋرۋدىڭ كوبەيۋىنە سەبەپكەر.

ماي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىنى, شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قايرات بەيسەكەنوۆ كيىكتەرگە قاتىستى ماسەلە بار ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىس پەن كوكتەمدە جۇزدەگەن كيىك كوتەرەم بولىپ نەمەسە اۋرۋدان ساي-سالادا جۋساپ قالادى. ول ۋاقىتىندا جينالماعان سوڭ, يىستەنىپ, ءتۇرلى اۋرۋدىڭ وشاعىنا اينالادى. اسىرەسە سۋاتتاردا ءالى كۇنگە جاتقان ولەكسەلەر بار.

«سۋاتتان سۋ ىشكەن بىرنەشە جىلقىم ءولىپ قالدى. كەيىن ول جەر­دە كيىكتىڭ ولەكسەسى جاتقانىن ءبىلدىم. كوكتەمدە 10 شاقىرىم راديۋستا 30–40 كيىكتىڭ ولەكسەسى جاتقانىن كورگەنمىن. بىراق ولار­دىڭ بارلىعى جينالعان جوق, ساي-سالادا ءالى دە ءتۇز جانۋار­لارى­نىڭ ولەكسەلەرى جاتىر. جاۋاپتى ورگاندار مەن ۆەتەرينارلار وسى ماسەلەنى ەسكەرسە ەكەن دەيمىز», دەيدى شارۋا.

ال اۋدان باسشىلىعى يگەرۋسىز جاتقان دالالى جەرلەر شامامەن 1,8 ملن گەكتاردى قۇرايتىنىن, سوعان وراي نازاردان تىس قالعان كيىك ولەكسەلەرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ۇستىنە اقبوكەننىڭ ولەكسەلەرىن جيناۋ, جويۋ زاڭدىق تۇرعىدان العاندا ماشاقاتى مول جۇمىس كورىنەدى. بۇل شارۋالاردى اۋىل اكىمدەرى ۇيلەستىرەدى. اكىمدەر ۆەتەرينارلارمەن, ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەرمەن بىرگە حاتتامالار تولتىرادى, كيىكتىڭ نەدەن ولگەنىن انىقتاۋ ءۇشىن ماتەريالدار الىپ, زەرتحاناعا جىبەرەدى. تەك قورىتىندىسى شىققان سوڭ عانا بارىپ, ونى قورىمعا اپارىپ جويۋعا رۇقسات. مۇنداي ماشا­قات – كيىكتەن كەلەتىن كەساپاتتى ۋاقى­تىندا جويىپ وتىرۋعا ۇلكەن كەدەرگى.

وكىنىشكە قاراي, باياناۋىلداعى كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى بيىل جەتكىلىكتى ءشوپ جيناي الماي وتىر. مامىر-ماۋسىم ايلا­رىن­­دا جاۋىن-شاشىننىڭ وتە از كو­لەم­دە ءتۇسۋى, اپتاپ ىستىقتىڭ ايلاپ تۇرىپ الۋى شابىندىقتار­دىڭ كۇيىپ كەتۋىنە سوقتىرعان. تاۋ بوكتەرلەرىندەگى كودەشوپ­تى امالداپ شاۋىپ الىپ جاتقان مال يەلەرى گەكتارىنان ەڭ كوبى 4-5 تسەنتنەر جينايتىندارىن ­ايتىپ قىنجىلدى. امالى قۇرى­عان شارۋالار قازىر اققۋلى مەن شارباقتى اۋداندارىنان ءشوپتى بۋمالاپ تاسىپ جاتقان كورىنەدى.

باياناۋىل اۋدانى كاسىپكەر­لىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى باقىتجان كۇلجان بيىل جەرگىلىكتى شارۋا­لار 172 مىڭ توننا ءشوپ ءۇيۋدى جوس­پارلاعان. بىراق شاۋىپ الۋعا شابىندىق جەتكىلىكسىز.

«بىلتىردان قالعان ءشوپ تە بار, بىراق بيىل قور جاساماسا بول­مايدى. مىنا لەكەر قاجى, ايماۋىتوۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرى­نىڭ حالقى شارباقتى, اققۋلى اۋداندارىنان ءشوپ ساتىپ اكەلىپ جا­تىر. ءبىر وراماسى 8–9 مىڭ تەڭگە تۇ­رادى. ال تەڭدەپ بۋىلعان ءبىر تۇگى – 850–900 تەڭگە. باعا قىمباتتاي قويماعان, بىلتىرعى جىلدىڭ دەڭگەيىندە. اۋدان بويىنشا 73 مىڭ ءىرى قارا, 110 مىڭ قوي-ەشكى, 54 مىڭ جىلقى بار. جىلداعى شابىندىق كولەمى – 240 مىڭ گەكتار. بىلتىر ءشوپتىڭ ونىمدىلىگى گەكتارىنا 11 تسەنتنەرگە دەيىن بارعان ەدى. بيىل ەكى جارىم ەسە تومەندەپ كەتتى. بۇعان جازدىڭ ىستىق بولۋى اسەر ەتتى», دەيدى ول.

وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلى­عى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى الىبەك قالەنوۆتىڭ دە­رە­گىنشە, الداعى قىسقا 1 ملن 770 مىڭ توننا مال ازىعى قامدالۋعا ءتيىس. ونىڭ ىشىندە 1,2 ملن توننا ءشوپ شابىلۋى كەرەك. ءشوپ شامامەن ءبىر جارىم ميلليون گەكتاردان جينالادى. سونداي-اق 86,5 مىڭ توننا پىشەندەمە, 182 مىڭ توننا سۇرلەم, 317 مىڭ توننا سابان دايىندالادى. بۇل كولەمدەر جەم-ءشوپتىڭ تولىققاندى قورىن قۇرىپ, مال باسىنىڭ ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس. ايماقتا گەكتارىنان ورتاشا العاندا 7,8 تسەنتنەر ءشوپ شابىلىپ جاتىر.

ءشوپتىڭ شىعىمدىلىعى بو­يىنشا پاۆلودار اۋدانىنداعى شابىندىقتار ءتاۋىر ناتيجە كور­سەتىپ, گەكتارىنان 10,4 تسەنتنەردەن اينالىپ وتىر. ماي (جا­يىلما جەرلەردە), اققۋلى اۋدان­دارىندا دا كورسەتكىش جامان ەمەس. تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن ۇستاپ وتىرعان شارۋاشىلىقتار قىسقى ۋاقىتقا پىشەندەمە دايىن­داپ جاتىر. بۇعان قوسا كەيبىر شارۋاشىلىقتار جىلداعىداي سۇر­­لەم ازىرلەۋ ۇستىندە. ونى تو­لىق­­تاي جۇگەرىدەن باستىراتىنى سەبەپتى, جازعى اگروتەحنيكالىق شارالاردىڭ تولىقتاي اياقتالۋىن كۇتىپ وتىرعان جايى بار.

ء«ۇش اۋداندا ءشوپتىڭ ونىمدىلىگى وتە تومەن, باياناۋىلدا – 4,5 تسەنتنەر, اقتوعايدا – 5,3, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اۋىلدىق ايماعىندا – 6,4 تسەنتنەر. جايىلمالارداعى سۋ قايتتى, قازىرگى تاڭدا ەرتىس وزەنى بويىندا ورنالاسقان اۋىلدار توعايداعى ءشوپتى شاۋىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنى ولاردان 183,7 مىڭ توننا ءشوپ دايىندالدى, ورتاشا ونىمدىلىك – گەكتارىنا 19 تسەنتنەر», دەپ باياندادى ءا.جايىق ۇلى.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى سويلەتسەك, وبلىستا 499,7 مىڭ باس ءىرى قارا, 700 مىڭعا جۋىق قوي-ەشكى, 305,4 مىڭ جىلقى بار. قىستاقتارعا 450,6 مىڭ باس ءىرى قارا, 615 مىڭ قوي-ەشكى, 273,1 مىڭ باس جىلقى كىرەدى دەگەن جوسپار تۇر.

وسىنشاما مالدى قاقاعان قىستا ازىقپەن قامتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وتكەن قىس جىلى بولىپ, جەكە اۋلالار مەن شارۋاشىلىقتار قىستىڭ ءبىراز بولىگىندە ءتورت ت ۇلىگىن دالادا جايىپ شىقتى. ال الدىمىزدا قانداي قىس كەلە جاتقانىن بولجاپ ايتۋ قيىن.

پاۆلودار وبلىسى