كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ماقالا اۆتورى – حالەل ادىلگەرەەۆ (1906–1974) دەگەن تاريحشى. بۇل تۇلعا قازاقتان شىققان تۇڭعىش تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى ءھام ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى. وفيتسەرلىك شەنى – مايور. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى عالىم ەرمۇحان بەكماحانوۆتى قولداعانى ءۇشىن ساياسي قۋعىنعا ۇشىرايدى.
گازەتتەگى جازباعا توقتالار بولساق, اۆتور ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن تاريحشى ماقسۋديدىڭ «التىن توعاي» اتتى كىتابىندا جازىلعان دەرەكتەردى العا تارتادى. وندا ەجەلگى وعىز مەملەكەتىنىڭ قۇرىلىمى ءۇش ورداعا ء(ۇش ءجۇز) ءبولىنىپ باسقارىلعانى تۋرالى دالەل كەلتىرەدى ءارى شىعىستانۋشى عالىم رادلوۆتىڭ «عۇز» بەن ء«جۇز» ءبىر ۇعىم دەگەن تۇجىرىمىن قولدايدى.
ودان كەيىن جوشى ۇلىسىن زەرتتەگەن تاريحشى ۆاسسافتىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنىپ اتالعان ۇلىس قۇرامى: ساقسىن, قىپشاق, حورەزم, بۇلعار, قىرىم, ۇكەك ت.ب. ءىرى تايپالاردان قۇرالعانى تۋرالى جازادى. وسىلاردىڭ ىشىندە «قىپشاق» تايپاسىنا ارنايى توقتالىپ: «قىپشاقتاردىڭ مەكەن ەتكەن جەرى ەدىلدەن شىعىسقا قاراي سوزىلىپ جاتىر. وسىنداعى يمپەريا قۇرعان قىپشاق-تۇركى تۇقىمدارىن ءحىى عاسىردا موڭعولدار جاۋلاپ الىپ, ولار جوشىنىڭ ۇلىسىنا قاراپ قالدى. ياعني جوشى ۇلىسى نەگىزىندە قالىپتاسقان موڭعول ۇستەمدىگى, بىرىنشىدەن, ساياسي كۇش بولىپ توپتالعان قىپشاقتاردى ىعىستىردى. ەكىنشىدەن, بۇل حالىقتىڭ تۇقىم, رۋ جاعىندا وزگەرىستەر بولدى. موڭعولدار جاۋلاپ العاننان كەيىن قازاق اراسىنا موڭعول رۋلارى ەنىپ كەتتى», دەپ جازادى.
كوپتەگەن تاريحشى جوشى ۇلىسىن شىڭعىس قاعان قۇرعان موڭعول يمپەرياسىنىڭ باتىس بولىگى دەپ تانيدى. شىن مانىندە, جوشى ۇلىسىنىڭ ەتنوستىق قۇرامى قىپشاقتار ەكەنى انىق. ال تاريحشى بولسا يبن نۋراللا ەلوماريدىڭ (1299–1349) ء«تۇرلى مەملەكەتتەر تاريحىنا شولۋ جولدارى» اتتى جازباسىندا: «التىن وردا بۇرىنعى قىپشاق ەلى. موڭعول جاۋلاپ العاننان كەيىن قىپشاقتار سولارعا باعىندى. مۇنان كەيىن جاۋلاۋشى موڭعولدار قىپشاقتارمەن ارالاسىپ, تۋىستاسىپ كەتتى. وسىنىڭ اسەرى موڭعولداردىڭ تەگىنە, راساسىنا بىتكەن سيپاتتارىن جويىپ جىبەردى, ولاردىڭ ءبارى ءبىر رۋدان تارالعان ادامداي, دالمە-ءدال قىپشاقتار سياقتى بولىپ كەتتى», دەگەن پايىمىن العا تارتادى.
