قاسيەتتى مەكەنگە ارنايى ساپار شەگىپ, ارداقتىلارىمىزدىڭ تابانى تيگەن, الاقانىنىڭ تابى قالعان نىساندارعا زيارات ەتۋ باقىتى بىزگە دە بۇيىردى. كونە جادىگەرلەرىن قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كوردىك. تەرەڭ رۋحاني الەمىنە ەندىك. نەگىزگى ۋاقىتىمىزدى «قازىرگى زامان تاريحىن قۇجاتتاندىرۋ ورتالىعى» دەپ اتالاتىن اباي وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە وتكىزۋگە تالاپتاندىق.
دەرەكتەردى سويلەتسەك, وبلىستىڭ قۇرىلۋ تاريحى 1854 جىلدان باستاۋ الادى. كەيىننەن ول گۋبەرنيا بولىپ جۇمىسىن جالعاستىرادى. سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ تەرريتورياسى جالپى فرانتسيانىڭ جەر كولەمىنەن ءبىر جارىم ەسە ۇلكەن بولعان دەسەدى. 1939–1997 جىلدار ارالىعىندا ءوڭىر – سەمەي وبلىسى اتانىپ, ال سەمەي قالاسى – وبلىستىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى مىندەتىن اتقاردى.
سەمەي تاريحى 1718 جىلدان باستاۋ الادى. زەرتتەۋلەر ەرتە زامانداردا ساۋدا-ساتتىق پەن ءوندىرىستىڭ ءىرى وشاعى بولعانى تۋرالى جازادى. رۋحاني الەمىنە قۇلاش ۇرساق, ادەبيەت الىپتارى اباي مەن شاكارىمنىڭ ءىزى قالعان, تامىر جايىپ, ءنار العان اعارتۋ وشاعى. مۇحتار مەن جۇسىپبەك, قانىش پەن الكەي سەكىلدى ارداقتىلارىمىزدىڭ كوكىرەك كوزىن اشقان ءبىلىم بۇلاعىنىڭ باستاۋى.
سەمەي – الاشتىڭ تۋ تىككەن قۇتمەكەنى. دەرەكتەردە شاھاردىڭ ءبىر بولىگى «الاش قالاسى» اتالىپ, الاشوردانىڭ ورتالىعى بولىپ جاريالانعانى دايەكتەلەدى. رايىمجان مارسەكوۆ قول قويعان «الاش قالاسى تۋرالى» حاتتامادان 1917 جىلعى 29 شىلدەدە تۇرعىنداردىڭ جينالىسى ءوتىپ, شەشىمنىڭ سول جينالىستا قابىلدانعانىنا كوز جەتكىزەمىز. الاش اۆتونومياسىنىڭ ۇكىمەتى – الاشوردانىڭ اكىمشىلىك جانە رۋحاني استاناسى بولىپ ەرتىستىڭ سول جاعالاۋى, ياعني الاش قالاسىنىڭ بەلگىلەنگەنى جونىندە ءبىر-بىرىنە سىلتەمە جاساعان جازبالار از ەمەس.
كەڭەس وداعى كەزەڭىندەگى جاعدايى ءماز بولدى دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى. 1949–1991 جىلدار ارالىعىندا 470 يادرولىق سىناق وتكىزىلىپ, 118 جارىلىس اۋادا (1963 جىلعا دەيىن), 352 جارىلىس جەر استىندا جاسالدى (1963 جىلدان 1991 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتا). سونىڭ سالدارىنان وبلىس اۋماعى يادرولىق رادياتسياعا تولىپ, حالىق قاسىرەت شەكتى. ساۋلەگە شالدىققان ادامدار سانى 500 مىڭعا جەتتى. ال قايتىس بولعانداردىڭ ەسەبىنە جەتۋ مۇمكىن بولمادى.
بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى حەربەرت بەرستوك سەمەي قاسىرەتىنىڭ زاردابىن: «ولاردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىداعى كەلەشەگى مەن ەڭ قىمبات دەگەن دەنساۋلىعى كوپتەگەن ۇرپاق بويى قاۋىپ-قاتەرگە بايلانىپ وتىر», دەپ كورسەتتى. اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن 1989 جىلدىڭ 28 اقپانىندا «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى قۇرىلدى. قوزعالىس ءبىراز باستاماعا قوزعاۋ سالدى.
وبلىستىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەرەكشە ەڭسە تىكتەگەن كەزى حاكىم ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ تۇسى. ارحيۆ دەرەكتەرىنەن بايقاعانىمىزداي, يۋنەسكو اياسىندا تويلانعان مەرەيتويعا الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن جوعارى لاۋازىمدى, ابىرويلى مەيماندار شاقىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ ساياسي تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىمى مۇمكىندىگىنشە تۇگەل قاتىستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا, يران, اۋستريا, چەحيا, موڭعوليا, قىتاي, اۋعانستان, رەسەي, وزبەكستان مەملەكەتتەرىنەن قازاق دياسپورالارىنىڭ وكىلدەرى دە ارنايى شاقىرىلعان. مەرەيتوي شاراپاتىمەن ءوڭىردىڭ دامۋ كورسەتكىشى دە بىرنەشە سالادا وڭعا باسقان. ول كەزەڭ سەمەيدىڭ جەكە وبلىس بولىپ تۇرعان كەزى ەدى.
1997–2022 جىلدار ارالىعىنداعى شيرەك عاسىردا سەمەي وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, وبلىستىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىنە عانا يەلىك ەتىپ قالدى. ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى قۇلدىراي باستادى. ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى ۇلتتىق ءھام مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى جولى وسى بولعاندىقتان, جوعارعى بيلىكتىڭ مۇنداي قادامدارعا امالسىز بارعانىن كوزىقاراقتى جاندار بىلۋگە ءتيىس.
2022 جىلى ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن اباي وبلىسى قايتا قۇرىلدى. قۇرامىنا 1997 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتاردا سەمەي وبلىسىنا قاراعان اۋداندار كىردى. ءسۇيىنشى جاڭالىقتان سوڭ, كوپ ۇزاماي, اباي وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن ارنايى كەزدەسكەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ەندى ءوڭىردىڭ تۇرمىسى ورگە باساتىنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, تۇرعىنداردى تاريحي وقيعامەن قۇتتىقتادى. ء«بىز جاڭادان قۇرىلعان وبلىستى ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعاسىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە اباي دەپ اتادىق. ويتكەنى اباي – ۇلت پەن جۇرتتىڭ رامىزىنە اينالعان ۇلى تۇلعا. سەمەي مەن اباي – ءبىر-بىرىنەن ەشقاشان اجىرامايتىن ۇعىمدار. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, بارشاڭىزدى اباي وبلىسىنىڭ قۇرىلۋىمەن تاعى دا قۇتتىقتايمىن!», دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونىمەن, قازاقستانداعى ءبىر وبلىس ادەبيەت الىبىنىڭ اتىمەن اتالاتىن بولدى. ەل بيلىگىنىڭ بۇل شەشىمى ۇلت رۋحىن سەرپىلتتى.
جوعارىدا ادەبي تۇلعامىزدىڭ ەسىمىمەن وبلىستىڭ اتىن اتاپ, دارىپتەۋ, بىرىنشىدەن, ءتول ادەبيەتىمىزگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەت بولسا, ەكىنشىدەن, حالقىمىزعا الەمدىك اقىل-وي الامانىندا قازاق ەلىنىڭ قاراجاياۋ ەمەس ەكەنىن دالەلدەۋ مىندەتىن جۇكتەيدى دەدىك. بۇل مىندەت اباي مەن اباي داستۇرىنەن اينىماعان الىپتارىمىزدىڭ شىعارمالارى ارقىلى جۇزەگە اسىپ, ولاردىڭ مۇرالارىنا اۋەلى ءوزىمىز ماقتانىشپەن قاراي الساق قانا ءىس العا باسپاق. ەلدىگىمىزدى وزگەلەرگە دارىپتەۋدىڭ قاراپايىم جۇيەسى وسى بولسا كەرەك. بۇل ورايدا بەلگىلى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن تۋريستىك تاكتيكانىڭ ءرولى ماڭىزدى دەپ ويلايمىز. قازىناسىن تۋريزممەن قامپايتۋدى داستۇرىنە اينالدىرعان ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ, ونى وتانىمىزدىڭ مۇددەسىنە ىڭعايلاۋ نەگىزگى تاسىلىمىزگە اينالسا دەيمىز. ويىمىز ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاساپ كورەلىك.
2017 جىل. قازاق راديوسىندا قىزمەت ەتەتىن كەزىمىز. تۇركياداعى تۇرىك ارىپتەستەردىڭ شاقىرۋىمەن ءبىر اپتا يزمير قالاسىندا قوناقتا بولدىق. ەگەي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنان قازاق جانە «شالقار» راديولارىنىڭ ەفيرىنە قوسىلدىق. بۇل الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تاسپاسىز, تىكەلەي ەفيردە كولەمدى حابار تاراتۋدىڭ العاشقى ۇلگىسى ەدى. قاتەلەسپەسەك, قازاق راديوسى تەحنيكالىق قىزمەتىنىڭ تىكەلەي ەفير قوسىلىمىنا ينتەرنەتتىڭ مۇمكىنىدىگىن تۇڭعىش پايدالانۋى. تۇرىكتەر تەڭىز جاعالاۋىنا كوشپەلى ستۋديا قۇرىپ, كۇنى بويى سويلەسەڭىزدەر دە ءوز ەرىكتەرىڭىز دەپ, بىزگە بار مۇمكىندىكتى جاسايتىنىن جەتكىزدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان رەسمي وكىل رەتىندە نەگە مۇنشا شىعىندالىپ جاتىر ەكەن دەپ, ءمان-جايدى زەرتتەگەندەي بولدىم. سويتسەك, بۇل – اينالا قابىرعاسىنىڭ ءبارى شىنىدان جاسالعان كوشپەلى ستۋديانىڭ ىشىندە وتىرىپ, تەڭىزدىڭ اسەمدىگى مەن تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىن ايتقان سايىن ميلليونداعان اۋديتورياسى بار قوس راديوارنامىزدىڭ تىڭدارماندارىن تۋريست رەتىندە تارتۋعا توتە جول ەكەن. سونى سەزدىك تە, سول قالادا وقيتىن قازاق بالالارىن ستۋدياعا شاقىرىپ, ءسان-سالتاناتى جاراسقان ءيزميردىڭ ءار نىسانىن ايتقان سايىن «قازاقستاننىڭ بۋرابايى دا كەرەمەت», «الاكولىمىز دە تاماشا», «تۇركىستانىمىزدىڭ ورنى بولەك» دەگەندەي سوزدەرمەن ويىمىزدى تۇيىندەپ وتىرۋدى ستۋدەنت جاستاردىڭ اۋزىنا سالىپ بەرگەنىمىز بار. ەلگە قايتۋدان ءبىر كۇن بۇرىن اقپارات, مادەنيەت, تۋريزم سالالارىنا جاۋاپتى مينيسترلەر 22 مەملەكەتتەن جينالعان راديوجۋرناليستەرگە سالتاناتتى داستارقان جايىپ, رەسمي قابىلداۋ وتكىزدى. بۇدان بۇل ءىس-شارانىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن تۇيسىندىك.
مىنە, جاڭا زاماننىڭ ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويىپ وتىرعان جاڭا تالابى دا وسى سياقتى. ەلىمىزدەگى تۋريستىك نىساندار مەن تاريحي ورىنداردان, سونداي-اق, دەمالىس ايماقتارىنان حالىقارالىق جانە ەلىشىلىك اقپاراتتىق تۋرلار مەن سوعان ۇقساس ءىس-شارالاردى جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ۇسىنىلعان جوبا ۇلى كەمەڭگەرىمىزدىڭ كىندىك قانى تامىپ, بەسىگى بولىپ تەربەتىلگەن, الاش ارىستارىنىڭ ءىزى قالىپ, ىزگى ارمانىنا كۋا بولعان اباي وبلىسى مەن سىرلى سەمەيدى اينالىپ وتپەۋگە ءتيىستى. «ابايدى جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاجەت» ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇكىل قازاق اباي رۋحانياتىمەن كەمەلدەنىپ, الاش رۋحىمەن ايباتتانسىن دەسەك, بۇل ءۇردىس ءبىرىنشى كەزەكتە شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىنان باستاۋ العانى تاريحي ادىلەتتىلىك دەپ سانايمىز. سەبەبى ءبىر كەزدەرى يادرولىق سىناق الاڭىنا اينالعان تاعدىرلى مەكەن – ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ يادروسى ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنەر ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. سەمەيگە جاسالعان شابۋىل – ۇلتتىق يادرومىزعا جاسالعان قيانات, سەمەيگە جاساعان جاقسىلىق – ۇلتتىق يادرومىزعا جاساعان شاراپات ەكەنىن ءتۇيسىنۋ ءار قازاقتىڭ قاسيەتتى بورىشى. سول سەبەپتى, اباي ەلى (اباي وبلىسى) مەن الاش قالاسىنا (سەمەيگە) ساياحاتتايتىن جۇرتشىلىق سايران سالۋعا ەمەس, تۇلعالار تاعىلىمىنان ساباق الۋعا, سول ارقىلى ساۋاپ الۋعا نيەت ەتۋگە ءتيىس. ارىستارىمىزدىڭ ارۋاعى قونعان قۇتتى مەكەننىڭ تەرەڭ تاريحىنا بويلاپ, تىلسىم سىرىنا ءۇڭىلۋدى ماقسات تۇتسا دەيمىز.
سەرىك سەيىتمان,
«القا» راديوسىنىڭ باس رەداكتورى
