سۋرەتتە: ورتادا قاجىمۇقان بالۋان, ونىڭ الدىندا ۇلى ايدارحان, ونىڭ سول جاعىندا داۋلەن بالۋان. ارتقى جاقتاعى كيمەشەكتى ايەل ءماريام جوگارقىزى (ماريا ەگوروۆنا رىكينا), ونىڭ جۇبايى دۇيسەن (وڭ جاقتا ءبىرىنشى).
تۋعانىنا عاسىر تولعان ۇلى اقىن تويىنىڭ كۋاگەرى ءھام ۇيىمداستىرۋ ىسىنە جاۋاپتى ادامنىڭ ءبىرى جازۋشى ءادي ءشارىپوۆ «كورگەنىم, كوڭىلگە تۇيگەنىم» اتتى ەستەلىگىندە: «اباي تويى – اۋىر سوعىس جىلدارىن باستان كەشكەن حالىقتىڭ كوڭىلىن سەرپىلتكەن زور وقيعا بولدى ءارى جالپىحالىقتىق سيپاتتا ءوتتى», دەپ جازىپتى. تويدى جالپىحالىقتىق سيپاتتا بولدىرۋ ءۇشىن كۇللى قازاققا تانىمال قايراتكەرلەر شاقىرىلدى. سونىڭ ءبىرى – اتاقتى بالۋان قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ. ويتكەنى توي بالۋانسىز بولمايدى. دەمەك كۇش اتاسى قاجىمۇقان تويدىڭ تورىندە وتىرۋى زور مارتەبە.
وسى ءبىر وقيعا حاقىندا: ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن دايىنداپ, وتكىزۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك مەرەيتويلىق كوميتەتتىڭ عىلىمي حاتشىسى ءھام ابايتانۋشى-عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ «مەن كورگەن قاجىمۇقان» اتتى ەستەلىگىندە: «...مەرەيتويعا ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى ازاماتتارىن شاقىرىپ, اباي رۋحىن ۇلىقتاۋ – مەنىڭ پارىزىم ەدى. سول جولى قاجىمۇقان اتامىزعا ارنايى شاقىرۋ جىبەردىك. ول كوپ كەشىكپەي ۇلىمەن بىرگە سەمەيگە كەلدى. قاجىمۇقان وتە قاراپايىم, كىشىپەيىل جان ەكەن. بىراق ونىڭ بويىنان ءبىر شەكسىز رۋح, كوزىنەن تەرەڭدىك پەن دانالىق كورىنىپ تۇردى. وعان قاراساڭ, ءبىر ءداۋىردىڭ بەينەسىن كورگەندەي بولاسىڭ. سول كۇندەرى مەن قاجىمۇقاننىڭ جانىنان تابىلىپ, قولىمنان كەلگەنشە كومەكتەستىم. وعان ارنايى كوستيۋم مەن ساپالى اياقكيىم تىكتىرىپ, داستۇرگە ساي شاپان جاۋىپ, سىي-قۇرمەتىمىزدى كورسەتتىك. الىپ دەنەسىنە لايىق توسەك تابۋ قيىن بولعاندىقتان, ول جەرگە جايىلعان كورپەدە ۇيىقتايتىن. تاعامعا دەگەن تابەتى دە سپورتشىلارعا ءتان ەدى – ءبىر تۇستە جارتى قويدى جەپ قوياتىن. بىراق سول ساتتەردىڭ وزىندە دە ول ەشكىمنىڭ مازاسىن المايتىن, سالماقتى, سابىرلى ەدى.
ەڭ كەرەمەتى – قاجىمۇقاننىڭ رۋحاني الەمى. ول مەنىڭ اڭگىمەلەرىمدى – قازاق تاريحى, اباي مۇراسى, سەمەي توپىراعىنىڭ كيەسى تۋرالى ايتقان سىرلارىمدى ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن تىڭدادى. ءبىز ۇزاق وتىرىپ ەل مەن جەر, تاعدىر مەن تاريح جايىندا سىرلاستىق. سول ءبىر كۇندەر مەنىڭ جۇرەگىمدە ماڭگىلىك ءىز قالدىردى. قاجىمۇقان – ۇلى تۇلعا عانا ەمەس, ناعىز حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان ەر. ول تەك كۇرەس مايدانىندا ەمەس, رۋح مايدانىندا دا جەڭىمپاز بولدى. قاجىمۇقاندى كورۋ – ءبىر داۋىرمەن جۇزدەسكەندەي اسەر قالدىردى», دەپ جازادى.
* * *
وسىلاي سەمەي قالاسىندا باستالعان توي تامىز ايىنىڭ سوڭىنا تامان اباي اۋدانى شىڭعىستاۋدا جالعاسادى. بۇل جەرگە قاجىمۇقان بالۋان بارۋعا ءتيىس ەدى. بىراق جايپاق كولىككە كۇش اتاسى سىيمايدى. اقىرى بۇل كىسىگە ارنايى جۇك كولىگىن شىعاردى. وسى وقيعا تۋرالى بايانداعان پەداگوگ-جازۋشى مۇحامەدجان رۇستەموۆتىڭ «اباي تويىندا» اتتى جازباسى بار. وسى ەسسەدە: «...الماتىدان كەلگەن قوناقتاردى وبلىس باسشىلارى قارسى الىپ, ەرتەڭىندە ولاردى تويدىڭ جالعاسى وتەتىن اباي اۋدانى شىڭعىستاۋعا اتتاندىردى. تويدىڭ قۇرمەتتى قوناعى قاجىمۇقان بالۋان:
– قاراقتارىم, مەن جەڭىل ماشينامەن الىس جولعا جۇرە المايمىن, وكپەم قىسىلادى. ونىڭ ۇستىنە سالماعىما ماشينا شىداس بەرمەيدى. «ويبايىمنان بايبايىم تىنىش» دەگەندەي, مەنى جۇك ماشيناسى كوتەرۋگە جارار. ەتەك-جەڭىمدى كەڭ تاستاپ, اباي دالاسىنا ەمىن-ەركىن كوز تاستايىن, – دەدى. وبلىس اتقا مىنەرلەرى:
– اباي تويىندا جۇك ماشيناعا وتىرعانىڭىز ۇيات, سىزگە جاراسپاس, – دەيدى.
– وقاسى جوق. سەندەر مەنىڭ ابىرويىمدى ويلاپ وتىرسىڭدار. ء«توس ايىلدىڭ باتقانىن يەسى بىلمەس, ات بىلەر» دەگەندەي مەن ءوز جايىمدى بىلەم عوي. قىسىلماڭدار. ماعان جۇك كولىگى جارايدى. تەك قاسىما مىنا نارتاي (بەكەجانوۆتى ايتادى) دوسىمدى قوسىڭدار, – بالۋاننىڭ ايتقانى ورىندالدى», دەپ جازىپتى.
سول سياقتى ادەبيەتشى عالىم اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ ء«باھادۇر» اتتى ەستەلىگىندە اقىن تويىنا قاتىسقان قاجىمۇقان بالۋاننىڭ اڭگىمەسىن جازىپ العان ەكەن. – شىڭعىستاۋدا ابايدىڭ تويى ءوتتى. قازاقستاننىڭ جەر-جەرىنەن ادامدار قاتىستى. عىلىم اكادەمياسىنان كەلگەن ءبىر توپ عالىممەن بىرگە سول تويدا بولدىم. قاراۋىل وزەنىنىڭ ەكى جاعىنا سانسىز كوپ ءۇي تىگىلدى. سول ۇيلەردىڭ ءبىرى ماعان بۇيىردى. مەنى كورمەككە كەلگەن جۇرت قاۋمالاپ ءۇيدى جىعىپ كەتە جازدادى. سودان حالىقتى سىيلاپ, بيىك تاستىڭ ۇستىنە شىعىپ وتىردىم, – دەپ ايتقان بالۋاننىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى.
* * *
شىڭعىستاۋداعى تويدى اباي اۋداندىق اتكوم توراعاسى مىڭجاساروۆ اشىپ, ودان كەيىن پروفەسسور جارمينسكي, تۇرىكمەنستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي حاتشىسى كاريەۆ, وزبەكستاندىق ابايتانۋشى پروفەسسور ءابدىراحمان ساادي, قازاقستان جازۋشىلارى اتىنان مۇحتار اۋەزوۆ ءسوز سويلەيدى. ودان كەيىن ءسوز كەزەگى اتاقتى بالۋان, تويدىڭ قۇرمەتتى قوناعى قاجىمۇقانعا تيەدى. كۇرىلدەي سويلەگەن بالۋان:
– حالايىق, مەن ابايدىڭ كوزىن كورىپ, قولىنان ءدام تاتىپ, داستارقانداس بولعان, سىي-سىياپاتىن كورگەن اداممىن. وسىدان 40 جىل بۇرىن (1898–1899 جىلدارى) ومبىعا كەلگەنىمدە اباي مەنى ىزدەپ تاۋىپ, جولداس-جورالارىمەن بىرگە قاراقوجا دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە كۇتىپ, سىيلاپ قوناق ەتتى. مۇنداي جاقسىلىقتى ۇمىتۋعا بولا ما؟ وسى كەزدەسۋدە اباي ماعان اقىلىن ايتىپ, «حالقىڭنىڭ نامىسىن قورعا» دەدى. مەن سول اعا سەنىمىن اقتاعان سياقتىمىن, – دەگەندە جۇرت ريزاشىلىق تانىتىپتى («قاجىمۇقان قاعاناتى». – شىمكەنت: «ورداباسى», 2001. - 335 -ب).
* * *
تويدىڭ ءسانى ات بايگەسى مەن بالۋان كۇرەسى. اباي تويىنىڭ باس بالۋانى رەتىندە قاجىمۇقان تانىلعان. بىراق ول جاسى كەلگەندىكتەن كۇرەسپەگەن. بۇل وقيعا تۋرالى جازۋشى قاليحان التىنباەۆتىڭ جازعان ەستەلىگى بار. وندا بىلاي دەيدى: «ول اسىقپاي-ساسپاي بالۋاندار توبىنىڭ ءبىر جاق شەتىنە جۇرەلەي وتىردى. تۇلا بويى شويىننان قۇيىلعانداي تۇپ-تۇتاس, وعان كىم قارسى شىقسىن. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن سوڭ ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ باستىعى حالىققا قاراپ: «اتان تۇيە باستاتقان ءبىر توعىز قاجەكەڭە جول رەتىندە كۇرەسپەي بەرىلەدى», دەپ جاريالادى. كۇش اتاسى بالپاڭ باسقان كۇيى, جۇبايى ءمىنايىمنىڭ جانىنا بارىپ, 12 جاسار ۇلى ايدارحاندى الدىنا الىپ, كۇرەستىڭ ودان ارعى بارىسىن تاماشالادى...» («قازاق بالۋاندارى». استانا, 2006. – 363-ب).
* * *
تويدىڭ باس بايگەسىن اتاقتى بالۋان كۇرەسپەي العان سوڭ قاجەكەڭنەن قالعان كەيىنگى بايگە قالى كىلەم جابىلعان اتان تۇيە ءۇشىن ابىرالى ەلىنىڭ جويقىن كۇش يەسى اشكەن مەن اقسۋات ءوڭىرىنىڭ بالۋانى داۋلەن بەلدەسەدى. اينالاسى بەس-التى مينۋتقا جەتكىزبەي جاسى قىرىققا يەك ارتقان داۋلەن ابىكەنوۆ قارسىلاسىن توڭكەرىپ تاستايدى. وسى كۇرەستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ارىستاردىڭ ايقاسىن كوزبەن كورگەن حالىق اقىنى تولەۋ كوبدىكوۆتىڭ:
بالۋاندار جاعالاسىپ جارماسقاندا,
الىسىپ ايداھارداي ارباسقاندا,
بالۋانى اقسۋاتتىڭ لاقتىرىپ,
شىعاردى بۇرق ەتكىزىپ شاڭدى اسپانعا... –
دەيتىن ۇزاق جىرى بار. ءسويتىپ, قارسىلاسىن «شاڭدى اسپانعا شىعارىپ» جەڭگەن داۋلەن بالۋان اتان تۇيە بايگەسىن قاجەكەڭە سىيعا تارتىپ, قوناقكادە جاسايدى. وسى توي كەزىندە قاجىمۇقان بالۋاندى ورتاعا الىپ, داۋلەن ابىكەنوۆ, ءماريام جاگورقىزى مەن ونىڭ كۇيەۋى دۇيسەن قاتارلى كوپ ادام بىرگە فوتوعا تۇسكەن ەكەن (سۋرەتتە).
