بۇگىنگى عىلىمعا اباي شىعارمالارى قامتىلعان وننان اسا قولجازبا بەلگىلى بولىپ وتىر. ولاردى كاديكولوگيا-ماتىنتانۋلىق تۇرعىدان زەرتتەپ-زەردەلەۋ ماڭىزدى. بىزگە دەيىن جەتكەن سول قۇندى قولجازبالاردىڭ قىسقاشا سيپاتتاماسى تومەندەگىشە:
1) 1897 جىلى كوشىرىلگەن كىناز حۋداشەۆتىڭ قولجازباسى. قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋمەن اينالىسقان ك.حۋداشەۆ ءوز زامانىندا ابايدىڭ بىرنەشە ولەڭىن كوشىرگەن. قادىمشا قولجازبانىڭ ءبىرىنشى بەتىندە: «كىناز حۋداشەۆتىڭ قولجازباسى (اۆتوگراف). 1897 جىلى جازىلعان» دەگەن مالىمەت بەرىلسە, ەكىنشى بەتىندە «ا.ق- ۇلىنىڭ قازاق ەلىنىڭ وسى زامانداعى پەيىلدەرىنە قاتىستى (تولعاۋ) ولەڭدەرىنەن», دەپ كورسەتىلگەن.
قولجازبادا ابايدىڭ ولەڭدەرىمەن بىرگە قوعام قايراتكەرى, اقىن سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ دا (1849–1927) بىرنەشە ولەڭى قالعان. ەكى اقىننىڭ ولەڭدەرىن اجىراتىپ جازۋ ءۇشىن كاتىپ (كوشىرۋشى) ك.حۋداشەۆ ولەڭدەردىڭ سوڭىنا كىمنىڭ قالامىنا تيەسىلى ەكەندىگىن («ا.ق.; س.ش.») دەپ اشىپ كورسەتىپ وتىرعان. حۋداشەۆ بۇل ولەڭدەردى ءوزى ءۇشىن كوشىرگەندىكتەن, ءداستۇرلى قولجازبالارعا ءتان قاعيدالاردى كوپ ەسكەرە بەرمەگەن. سوندىقتان دا بىرىزدىلىك ساقتالماعان.
حۋداشەۆتە ابايدىڭ ون التى ولەڭى بەرىلگەن. كوشىرۋشى اقىن ولەڭدەرىنىڭ كەيبىرىن جۇيەلەپ بەرۋگە تىرىسقان. اقىننىڭ بۇگىنگى جيناقتاردا جەكە تۋىندى رەتىندە بەرىلىپ جۇرگەن «جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات», «تالاي ءسوز مۇنان بۇرىن كوپ ايتقانمىن» ولەڭدەرى «سۇحبات» دەگەن اتپەن ءبىر ولەڭ رەتىندە بەرىلسە, «ۇرلىق, سۇمدىق, قۋلىقپەن مال تابىلماس», «اش قارىن جۇبانا ما مايلى اس جەمەي» دەگەن شىعارمالارى «كاسىپ» دەگەن اتپەن بىرىكتىرىلگەن.
عىلىمدا «حۋداشەۆ نۇسقاسى» اتالىپ كەتكەن بۇل قولجازبانىڭ كولەمى شاعىن بولعانىمەن دە, حرونولوگيالىق تۇرعىدان ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە كوشىرىلگەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
2) قوعام قايراتكەرى, اقىن سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ «باسشى» دەگەن اتپەن جيناقتاعان قولجازباسى (سادۋاقاس شورمانوۆ, 1897). 1897 جىلى كوشىرىلگەن. قولجازبانىڭ كوشىرىلۋ سەبەبىن كاتىپ (كوشىرۋشى) بىلاي تۇسىندىرگەن: «مىنا پاقىردان كەيبىر قازاق باۋىرلارىمىز ءوتىنىپ ايتتى: «قازاق تىلىندە بولىپ ايتىلعان ماقال, بايىتتەر, ءماسريا (جوقتاۋ), اتاقتى ادامدار تۋرالى (ايتىلعانداردى) جيىپ, جيناق جاساساڭ. جارىققا شىقسا, ءبىزدىڭ شىعارمالارىمىز دا زايا كەتپەستەن, مايدانعا تۇسسە, پايدا بولماسا, زيانى بولماس ەدى», دەگەن وتىنىشتەرىنە وراي بىرنەشەۋىن جيىپ, باسقالارعا باسشى بولسىن دەگەن ۇمىتپەن وسى كىتاپشاعا «باسشى» دەپ ات قويدىم ءامين. ءار ءبايىتتىڭ سوڭىنا كىمنىڭ جازعانى بەلگىلى بولۋى ءۇشىن ايتۋشىلاردىڭ اتتارىن دا ءبىر-ەكى ارىپپەن يشارا ەتتىم. سادۋاققاس مۇسا ۇلى شورمانوۆ, 1897».
س.شورمانوۆتىڭ ءوزى جازعانىنداي, «باسشى» دەپ اتالاتىن قولجازبادا اباي ولەڭدەرىمەن بىرگە قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىنەن ۇزىندىلەر دە بار. مۇندا ابايدىڭ ونشاقتى ولەڭى بەرىلگەن.
سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ «باسشىسى» كاسىبي تۇرعىدا كوشىرىلگەن. ءار بەتتىڭ سوڭىندا كەلەسى ءبايىتتىڭ باستاپقى ءسوزى تۇر. ءداستۇرلى قولجازبا دايىنداۋ قاعيدالارى قاتاڭ ساقتالعان. ماتىندەردىڭ ورنالاسۋى ورتاعاسىرلىق ۇلگىلەرگە ۇقسايدى. دەرەكتەردە سادۋاقاس شورمانوۆ وسى جيناقتى باستىرۋ ءۇشىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا الىپ بارىپ, پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى تۇركىتانۋشى عالىم پ.ي.مەليورانسكيگە تابىستاعانى كورسەتىلگەن. الايدا وسى ساپارىندا س.شورمانوۆ سىرقاتتانىپ ەلگە قايتىپ كەتكەندىكتەن دە, كىتاپ ەتىپ شىعارا الماعان. ەڭبەك (كولەمى 153 بەت) دەر كەزىندە كىتاپ بولىپ حالىق اراسىنا تاراماعانىمەن, ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە كوشىرىلگەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
جالپى, كىناز حۋداشەۆ پەن سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ قولجازبالارىن 1946 جىلى لەنينگرادتاعى گەوگرافيا قوعامىنىڭ ارحيۆىنەن تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا قوسقان اكادەميك الكەي مارعۇلان بولاتىن. تابىلعان كۇننەن ابايتانۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتقان ەڭبەكتەر اباي مۇراسىن جارىققا شىعارۋدا كوپ سەپتىگى تيگەنى بەلگىلى.
3) مۇرسەيت بىكى ۇلىنىڭ عىلىمعا بەلگىلى ءۇش قولجازباسىنىڭ ءبىرى – 1906 جىلى كوشىرىلگەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل نۇسقا 1905 جىلى حاتقا ءتۇستى دەگەن پىكىر قالىپتاستى. الايدا مۇرسەيىت ولەڭدەردىڭ كوشىرىلۋى تۋرالى: «اۆتور يبراھيم مارقۇم قۇنانباي ۇلىنىڭ قازاقتىڭ مىنەزدەرى تۋرالى ايتقان ءسوزى مەن ناسيحاتى, جادىگەر ميكايىل يبراھيم ۇلىنا تيەسىلى, پايعامبارلاردىڭ سوڭىنىڭ (ياعني, مۇحاممەد) ھيجرەتىنىڭ 1324 جىلى, ءميلادي 1906 جىلى جازىلدى» دەپتى. وسىدان-اق مۇرسەيىت ابايدىڭ ۇلى ميكايىلگە ارناپ 1906 جىلى كوشىرگەنىن اڭعارۋعا بولادى.
قولجازبا ەكى نەگىزگى بولىكتەن تۇرادى. العاشقى جارتىسىندا اقىننىڭ ولەڭدەرى بەرىلسە, ەكىنشى بولىگىندە – قارا سوزدەرى. قارا سوزدەر تورتكە بولىنگەن: قارا سوزدەرى, «كيتاب تاسديق», «ناسيحات» جانە «سوحرات حاكىمنىڭ ءسوزى». وكىنىشتىسى, 202 بەتتىك قولجازبا توزعان, العاشقى ءھام سوڭعى بەتتەگى جازۋلار وقىلمايدى. العاشقى سەگىز بەتتەگى ولەڭ جولدارىنىڭ وڭ جاقتاعى بولىگىنىڭ باس جاعى ءوشىپ قالعان. كەيبىر بەتتەرى جىرتىلسا, كەيبىر بەتتەرى جوعالعان.
4) «كىتاپ يبراھيمنىڭ «قازاقتىڭ ءمىنازلارى». مۇرسەيىت كوشىرمەسىندە» دەگەن اتاۋمەن ساقتالعان مۇرسەيىتتىڭ كەلەسى قولجازباسى دا ابايتانۋ ءۇشىن وتە قۇندى دەرەككوز بولىپ تابىلادى. ونىڭ ەكىنشى بەتى, «كيتاب ‘اقلي» دەگەن جەردە: «يبراھيمنىڭ قازاقتىڭ مىنەزدەرى... جازىپ جادىگەر قالدىرعان ءسوزىن جازدىم... بىكى ۇلى, ھيجرەتتىڭ
1325 جىلى, مۋحاررام (ايى), ءميلادي 1907 جىل, مارت» دەپ كورسەتىلگەن.
بۇل دا ەكى بولىكتەن تۇرادى. العاشقى جارتىسىندا اقىنىڭ قارا سوزدەرى بەرىلگەن. ولار تورتكە بولىنگەن: «كيتاب ‘اقلي», ناسيحات, «كيتاب تاسديق» جانە «سوحرات حاكىمنىڭ ءسوزى».
«كيتاب تاسديق» بولىمىندەگى كەيبىر سويلەمدەر قارا قارىنداشپەن حاشيا تۇرىندە تاڭبالانعان. ءاسىلى كاتىپ كوشىرگەن ۋاقىتتا ۇمىتىپ كەتىپ, كەيىننەن تۇزەتىپ, اينالاسىنا قايتا جازىپ شىققان بولۋى ىقتيمال. وسى «يمان كىتابى» جازىلعان بەتتەر دۇرىس ساقتالماعاندىقتان, قاعازدىڭ تومەنگى جاقتارىنا سۋ ءتيىپ, ارىپتەرى ءوشىپ كەتكەن.
ابايدىڭ قارا سوزدەرىن «سوحرات حاكىمنىڭ ءسوزى» اياقتايدى. سودان كەيىن اقىننىڭ ولەڭدەرى ورنالاسقان. وكىنىشكە قاراي, قارا سوزدەر اياقتالىپ, ولەڭدەر باستالاتىن جەردە ەكى بەت جەتىسپەيدى. اقىننىڭ ولەڭدەرى «ەكەۋىنىڭ ءبىرى جوق اۋىل كەزىپ, نە قورلىق قۇر قالجىڭمەن كۇن وتكىزبەك؟» دەگەن جولدارمەن باستالعان. اقىننىڭ «بىرەۋدەن بىرەۋ ارتىلسا, ونەر ولشەنىپ تارتىلسا» دەگەن ولەڭدەرىنىڭ «يت كورگەن ەشكى كوزدەنىپ, ەلەرمە جىندى سوزدەنىپ» دەپ باستالاتىن بەسىنشى شۋماعى قارا سيامەن جازىلسا, وسى ولەڭنىڭ التىنشى ءھام جەتىنشى («كىسىمسىپ بەلگىلى بىلگىش, بىرەۋگە سونداي-اق كۇلگىش» دەگەن جولدان باستاپ) شۋماقتارى حاشيا تۇرىندە بەرىلگەن. سوعان قاراعاندا, كاتىپ قولجازبانى كوشىرىپ شىققان سوڭ, كەيىننەن ۇستىنەن قاراپ, قارا سيامەن قايتا تولىقتىرعان بولۋى مۇمكىن. كەيىننەن قايتا تولىقتىرىلعان مۇنداي تۇستار بىرنەشە جەردە كەزدەسەدى.
اباي ولەڭدەرىنىڭ توپتاماسى «قاراساڭشى بويىڭا, باياعى ۇزىن قۇلاق قالپىڭ عوي. جۇرت ەرگەنى سوڭىڭا, — ۇستىندەگى التىن عوي» دەگەن جولدارمەن اياقتالعان. الايدا وسى بەتتىڭ تومەن جاعىندا «سونىمەن بەت-بەتىمەن تارقاپ كەتتى, ايتەۋىر, تارقايتۇعىن ۋاقىت جەتتى» دەپ, «ماسعۇت» پوەماسىنىڭ سوڭعى ەكى شۋماعى كەلتىرىلگەن.
قولجازبانىڭ 228-229 بەتتەرى جوعالعان. سوڭعى ءۇش بەتىندە ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋرالى» قارا سوزىنەن باسى نە اياعى جوق ۇزىندىلەر بەرىلگەن.
5) مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ كەلەسى ءبىر قولجازباسى 1910 جىلى كوشىرىلگەن. كاتىپ بۇل قولجازبا تۋرالى: «كىتاپ تاسديق» قايىرلى ساعاتتا جەتسىن دەپ دايىرباي حوجان ۇلىنا ارناپ جازدىم, ھيجرەتتىڭ 1327, ءميلادي بويىنشا 1910 جىلى, ءساۋىردىڭ 20-شى كۇنى جازعان مۇرسەيىت بىكى مىرىعى ۇلى». بۇدان مۇرسەيىت بۇل نۇسقانى دايىرباي حوجان ۇلىنا ارناپ كوشىرگەندىگى بەلگىلى بولادى.
مۇندا ابايدىڭ شىعارمالارىمەن بىرگە تۋراعۇل مەن ماعاۋيانىڭ دا ولەڭدەرى بار. ولار قولجازبانىڭ سوڭعى جاعىنان ورىن الىپ, كەيبىر ولەڭدەردىڭ كىمدىكى ەكەنى ناقتىلانعان.
قولجازبا ەكى بولىكتەن تۇرادى. 1-166 بەتتەر اراسىندا ابايدىڭ (ارا-اراسىندا ماعاۋيا مەن تۋراعۇلدىكى) شىعارمالارى بەرىلسە, 168 بەتتەن باستاپ سوڭىنا دەيىن ماعاۋيانىڭ «مەدعات-قاسىم» (مۇرسەيىت 1910: 168-186), «قيسسا داعىستان ءجۇسىپ» (مۇرسەيىت 1910: 187-204) پوەمالارى ورنالاسقان. 167 بەتتە, ياعني «ماعاۋيا» دەپ, وسى بەتتەن كەيىنگى شىعارمالار كىمگە تيەسىلى ەكەنى انىق تۇر.
قولجازبادا اباي شىعارمالارى نەگىزگى ءۇش بولىكتەن تۇرادى: ءبىرىنشى ءبولىم – «كيتاب تاسديق», «كيتاب ‘اقلي», «ناسيحات», «سوحرات حاكىمنىڭ ءسوزى»; ەكىنشى ءبولىم: اباي ولەڭدەرى مەن اۋدارمالارى; ءۇشىنشى ءبولىم: «ەسكەندىر پاتشا اڭگىمەسى», «ماسعۇت اڭگىمەسى».
جالپى كولەمى 218 بەتتەن تۇراتىن بۇل ەڭبەك بۇگىنگى ابايتانۋداعى نەگىزگى دەرەككوزدەردەن سانالادى.
6) اباي ولەڭدەرىن كوشىرىپ جازعان تاعى ءبىر كاتىپتىڭ (كوشىرۋشىنىڭ) ءبىرى – تولەۋ تۇگەلباي ۇلى. 1913–1914 جىلدار ارالىعىنا تيەسىلى. تولەۋ تۇگەلباي ۇلى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. 91 بەتتەن مۇرادا اقىننىڭ ءبىراز ولەڭدەرى حاتتالعان.
ولەڭدەردىڭ بەرىلۋ ءتارتىبى وسىعان دەيىنگى اباي شىعارمالارىنا قاتىستى قولجازبالار مەن 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن ليتوگرافياعا جاقىن كەلەدى. الايدا كوشىرۋدە قاي نۇسقاعا ارقا سۇيگەنى بەلگىسىز. سەبەبى مۇندا اقىن ولەڭدەرى ءبىراز «وڭدەلىپ», ياعني وزگەرتىلىپ كوشىرىلگەن. مىسالى, «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» ولەڭىندەگى مىنا شۋماقتار «جاراتقان ماحابباتپەن ادامزاتتى, سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى» دەگەن جولدارداعى سوزدەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى اۋىسىپ تۇسكەن. مۇنداي وزگەرىسكە تۇسكەن جولدار ءجيى كەزدەسەدى. ياعني كاتىپ تولەۋ اقىننىڭ شىعارمالارىن كوشىرگەندە وزىنە دەيىنگى قولجازبالارداعى ولەڭدەردى بەرۋ ءتارتىبىن قابىلداعانىمەن دە, كوبىنەسە اباي جىرلارىنىڭ ەل اراسىنداعى انمەن ايتىلۋ جاعىنا باسا نازار اۋدارعان سياقتى.
7) اباي شىعارمالارىن كوشىرگەندەردىڭ ءبىرى – شەريازدان مارسەكوۆ (1882–1938). ءوز زامانىندا كوزى اشىق جانداردىڭ ءبىرى بولعان ش.مارسەكوۆ اباي مەن شاكارىمنىڭ شىعارمالارىن 1934 جىلى قايتا كوشىرىپ شىققان.
قولجازبا باستالاتىن تۇستا «1-دەن باستاپ 84-كە دەيىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تالىمدەرى, 85-تەن اياعىنا دەيىن شاكەرىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ تالىمدەرى» دەپ جازىلعان. بۇدان قولجازبانىڭ العاشقى بەتىنەن 84-بەتكە دەيىن اباي ولەڭدەرى كوشىرىلگەنىن اڭعارامىز. ەكىنشى بەتىندە ورتا تۇستا قارا ءتۇستى سيامەن «جيناۋشى شەريازدان مارسەكوۆ» دەپ كورسەتكەن. حاكىم ولەڭدەرى اياقتالار تۇستا كاتىپ «1934.ءىىى.16» دەپ, 1934 جىل ناۋرىزدىڭ 16-شى جۇلدىزى ەكەنىن ايعاقتاعان.
مارسەكوۆ 1909 جىلعى العاشقى باسىلىمدى باسشىلىققا العانى انىق. ءتىپتى سول جيناقتا بەرىلگەن كاكىتايدىڭ العىسوزىن دە قوسا كوشىرگەن. الايدا تاسباسپادا بەرىلگەن ولەڭدەردىڭ كەيبىرى بۇل قولجازبادا كەزدەسپەيدى. جانە باسقا نۇسقالار مەن العاشقى تاسباسپالاردان باستى ايىرماشىلىعى – ءجاديد ۇلگىسىندە, ياعني توتە جازۋدا كوشىرىلگەندىگىندە. كاتىپ توتە جازۋدىڭ بارلىق تالاپتارىن ساقتاماعانىمەن, ءبىر دىبىسقا ءبىر تاڭبا قاعيداسىنان الشاق كەتپەۋگە تىرىسقان.
8) ابايتانۋ ءۇشىن ماڭىزدى قولجازبالاردىڭ ءبىرى – احات شاكارىم ۇلىنىڭ (1903–1984) نۇسقاسى. ول نەمەرە اتاسىنىڭ شىعارمالارىن قايتا كوشىرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋدى وزىنە مىندەت ساناعان سەكىلدى. 1949 جىلى ارابتىڭ توتە جازۋىمەن كوشىرىلگەن. 255 بەتتەن تۇرادى. بۇگىندە عىلىمي اينالىمعا كوپ تۇسە قويماعان. ءبىر قاراپ شىققاندا, ابايدىڭ ولەڭدەرى يدەيا-تەماتيكاسىنا بايلانىستى بىرنەشە بولىكتە قاراستىرىلعانى بايقالادى. مۇنداي تاقىرىپتار مەن بولىمدەرگە ءبولىپ جازۋ 1909 جىلعى ليتوگرافيادان باستالدى. احات شاكارىم ۇلىنىڭ العاشقى جيناقپەن تانىس بولعانى انىق. سونداي-اق عىلىم الەمىنە بەلگىلى قولجازبالاردىڭ كەيبىرىمەن تانىستىعى تالاس تۋدىرمايدى.
9) عىلىم الەمىنە بەلگىلى, بىراق كوپ زەرتتەلە قويماعان قولجازبانىڭ ءبىرى – ابايدىڭ ۇلى تۋراعۇلدىڭ قولجازباسى. كوشىرىلگەن جىلى بەلگىسىز. جازىلۋ گرافيكاسىنا قاراپ بەرتىندە, ياعني احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ توتە جازۋى قولدانىسقا ەنگەننەن كەيىن تاڭبالانعانىن اڭعارامىز. كونەرىپ توزعان جانە قۇرىلىمى ىشتەي بىرنەشە تاقىرىپتار مەن بولىكتەردەن تۇرادى. ولەڭدەرىمەن بىرگە قارا سوزدەرى دە بار. سونداي-اق ابايدىڭ ورىس كلاسسيكتەرىنەن اۋدارمالارى دا ەنگەن. تولىق زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى.
بۇل قولجازبانىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەتىن ەكى نارسە بار. ءبىرىنشىسى – تۋراعۇل ابايدىڭ كىشى ۇلى. اكە مۇراسىنا بارىنشا جاناشىر. ەكىنشىسى – ابايدىڭ العاشقى جيناعىن باستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. ياعني 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى «ۆوستوچنايا» باسپاسىنا ۇسىنۋعا تىكەلەي اتسالىسقان.
10) اباي شىعارمالارى كوشىرىلگەن قولجازبالاردىڭ ىشىندە كوشىرۋشىسى بەلگىسىز نۇسقالار دا بار. سونىڭ ءبىرى – جاقىپوۆ امانجانعا تەلىنىپ جۇرگەن نۇسقا. توتە جازۋ تاڭباسىندا. مۇقاباسىندا: «ابايدىڭ 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ جيناعىنىڭ قولجازباسى. اباي ولەڭدەرى قولجازبا تۇرىندە قىتاي, شىعىس تۇركىستان قازاقتارى اراسىندا وسى قولجازبا تۇرىندە تاراپ ساقتالعان. لەرمونتوۆ پەن كرىلوۆتىڭ مىسال ولەڭدەرى بار», دەلىنگەن. «جازىلعان مەرزىمى مەن جەرى» دەگەن تۇستا «سانك-پەتەربۋرگ, 1909 جىل» دەپ كورسەتىلگەن. قولجازبانىڭ سوڭعى بەتىندە ءماتىن كوشىرىلگەن قالامنان باسقا تۇستەگى سيامەن 1943 جىلى جازىلعانى كورسەتىلگەن. بۇدان وسى نۇسقانىڭ 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلعان ليتوگرافيادان 1943 جىلى كوشىرىلگەنىن اڭعارۋعا بولادى.
كوشىرۋشى 1909 جىلى قادىم ۇلگىسىندە باسىلعان العاشقى جيناقتى توتە جازۋمەن قايتا كوشىرىپ شىعۋعا تىرىسقانىمەن دە, ول جازۋدىڭ ورفوگرافيالىق وزگەشەلىكتەرىن تولىق ساقتاي بەرمەگەن. ەكى ءتۇرلى جازۋ مانەرى اڭعارىلادى. ءبىرىنشى قولتاڭبادا ءاربىر ءارىپ تىك ءارى ناقتى تاڭبالانسا, ەكىنشىسى – وڭعا قاراي قيسايتا جازىلعان, ياعني جۇگىرتپە جازۋعا كەلەدى.
جازىلۋ مانەرىنىڭ ەكى ءتۇرلى بولۋى – نە كاتىپتىڭ ەكى ءتۇرلى كۇيدە كوشىرگەنىن نەمەسە قولجازبانىڭ ەكى ادامعا تيەسىلى ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.
11) كاتىبى (كوشىرۋشىسى) بەلگىسىز قولجازبالاردىڭ كەيبىرىنىڭ قاشان كوشىرىلگەنى دە انىق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – «ادەبيەت جيناعى. بۇل جيناقتا اباي, ءشادى, ءماشھۇر ءجۇسىپ, شاكارام, تاعى باسقا اقىنداردىڭ ولەڭدەرى بار» دەگەن اتپەن ساقتالعان. ياعني قولجازبادا ابايدىڭ ولەڭدەرىمەن بىرگە سول زاماننىڭ ءسوز زەرگەرلەرىنەن ءشادى تورە جاڭگىر ۇلىنىڭ, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ جانە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ولەڭدەرى بار. وكىنىشكە قاراي, بۇل قولجازبا تۋرالى ناقتى مالىمەت بولماعاندىقتان ءارى ءماتىننىڭ ىشىندە كاتىپ نە جازىلۋ تاريحى تۋرالى جازبا كەزدەسپەگەندىكتەن دە, اۆتورى ءھام تاريحى تۋرالى اشىپ ايتۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى دەر ەدىك. ەكىنشى بەتىندە: «ىبراي قۇنانباي وعلۇنىڭ اقىنلىقمەن ايتقان, نازىم قىلىب, عيبرات الماققا ايتقان بايىتلەرى», دەپ جازىلعان. ولەڭدەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى مەن قۇرىلىمى 1909 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگ نۇسقاسىمەن سايكەس كەلەدى. كاتىپ كەيبىر ولەڭ جولدارىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مىسالى, اقىننىڭ «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» دەگەن ولەڭىن «قارتايساڭ, قايعى ويلايسىڭ, ۇيقى سەرگەك» دەپ كوشىرگەن.
141 بەتتەن تۇراتىن بۇل ەڭبەك وتە جاقسى ساقتالعان. بوياۋى قانىق, ارىپتەرى انىق تۇسكەن. سوندىقتان دا زەرتتەۋشىلەردىڭ ءالى دە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋىنە قيىندىق تۋعىزا قويماسى انىق.
12) عىلىم الەمىندە مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ اتىنا تەلىنىپ جۇرگەن ءبىر قولجازبا بار. بىراق قانشالىقتى مۇرسەيىتكە تيەسىلى ەكەندىگى بەلگىسىز. مۇقابانىڭ ىشكى بەتىندە كەيىنىرەك ورىس تىلىندە جازىلعان «رۋكوپيس مۋرسەيتا بەكينا» دەگەن جازۋ كەزدەسەدى. جازىلعان جىلى بەلگىسىز. قادىم ءھام توتە جازۋ بەلگىلەرىن اڭعارۋعا بولادى. بىزگە بەلگىلى مۇرسەيىتتىڭ ءۇش قولجازباسى دا قادىمشا تەرىلگەن. كولەمى 160 بەتتىك مىنا قولجازبادا ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن ون جەتى قارا ءسوزى بەرىلگەن. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – تۇبىرگە جالعانعان كەيبىر جالعاۋ, جۇرناقتاردىڭ قادىمشا (ەسكىشە) ەمەس, بۇگىنگى تىلدىك نورمالار تۇرعىسىنان جازىلۋى دەر ەدىك. سوندىقتان ەكىنشى بەتىندە بۇل نۇسقا مۇرسەيتتىڭ قالامىنا تيەسىلى ەكەندىگى جازىلعانىمەن, ونىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن انىقتاپ ءبىلۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى دەر ەدىك.
اباي مۇراسى قامتىلعان بىزگە بەلگىلى قولجازبالاردىڭ قىسقاشا سيپاتتاماسى وسىنداي. وسى اتالعان قولجازبا كوشىرمەلەرىن ءوزارا سالىستىرا زەرتتەۋدىڭ ابايتانۋ ءۇشىن ماڭىزى زور بولماق.
ءتورالى قىدىر,
قمدب يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, دوتسەنت
