سارباز زيراتىنا قاشالعان جىر
بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى 1994 جىلى «اباي تاعىلىمى» اتتى مونوگرافياسىندا «اباي شىعارمالارى مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحاني ازىعى رەتىندە 1943 جانە 1944 جىلى تاڭدامالى جيناقتارى «اسكەري كىتاپحانالار» دەگەن ايدارمەن دۇركىن-دۇركىن جاريالاندى. بۇل شىعارمالار مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە رۋحاني تىرەك بولىپ, اباي كىتابى قازاق دالاسىنان بەرلينگە دەيىن جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە ساپار شەكسە, كەيدە اقىن ولەڭدەرىنىڭ قازا تاپقان سولدات قابىرىنە جازىلۋى ۇلى اقىنعا دەگەن سەزىمنىڭ قانشالىقتى قالىپتا ەكەنىن كورەمىز», دەپ بايانداپتى (116-ب).
جوعارىداعى ابايتانۋشى عالىمنىڭ پىكىرىنە دالەل بار ەكەن. اتاپ ايتار بولساق, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1945 جىلعى 11 تامىز كۇنگى № 165 سانىندا باسىلىم ءتىلشىسى ءارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر الىشەر توقماعامبەتوۆتىڭ «ەكى جازۋ» اتتى شاعىن ماقالاسى جاريالانىپتى.
اۆتور مايدان دالاسىندا ءوزى كۋا بولعان مىنا ءبىر وقيعانى باياندايدى: «ۆارشاۆاعا باراتىن تاسجولدىڭ وڭ جاق وڭىرىندە بيىك-بيىك بەلدەر بار, – دەيدى مايدانگەر-ءتىلشى. – وسى بەلدەردىڭ بيىك شوقىسىن جەرگىلىكتى حالىق «مايدانەك توبە» دەپ اتايدى ەكەن. توبەنىڭ ۇشار باسىندا التى ءتۇپ اق قايىڭ ءوسىپ تۇر.
ءدال وسى توپ قايىڭنىڭ تۇبىندە جاۋ قولىنان قازا تاپقان جاس قازاق جاۋىنگەرىنىڭ مولاسىن كوردىم. زيراتقا «اسانوۆ ەرعاش» دەپ مارقۇمنىڭ اتى-ءجونى جازىلىپ, ونىڭ استىنا قىزىل سيامەن اشەكەيلەپ, تاسقا باسقانداي ەتىپ ءبىر اۋىز ولەڭ قاشالىپتى:
«جايناعان تۋىڭ جىعىلماي,
جاسقانىپ جاۋدان تىعىلماي,
جاساۋلى جاۋدان بۇرىلماي,
جاۋ جۇرەك جومارت قۇبىلماي,
جايدارى ءجۇزىڭ جابىلماي,
جايداقتاپ قاشىپ سابىلماي,
جان تاپسىردىڭ ەرعاشتاي».
ءدال وسى ءبىر شۋماق جىردىڭ سوڭىنا جاۋىنگەردى جەرلەگەن مايدانداس دوس-جورالارى اتتارىن جازىپ, قولدارىن قويىپتى.
«ولەڭدى ەكى-ءۇش قايتارا وقىپ شىقتىم دا, بۇل ۇلى ابايدىڭ ءسوزى ەكەنىن اڭعاردىم. ارينە, بۇل ولەڭدى توبەنىڭ ەتەگىندە بولعان قىزۋ سوعىستا ارىستانشا الىسىپ, قىرعيشا قىرقىسىپ, جاۋدان جاستىعىن الا كەتكەن باتىر بالاسىنا دانا اقىننىڭ تارتقان سىيى دەپ ءبىلدىم» دەپ جازىپتى گازەت ءتىلشىسى.
رەيحستاگ قابىرعاسىنداعى شەرلى شۋماق
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كەڭەس اسكەرلەرى فاشيستەردى جەڭىپ, جاۋدىڭ ورداسى رەيحستاگقا تۋ تىككەنىن بىلەمىز. وسى ءبىر تاريحي وقيعانىڭ ورتاسىندا بولعان جوعارىدا اتى اتالعان تەگى قىزىلوردالىق مايدانگەر-جۋرنالشى ءھام سوعىستان كەيىن 1946–1948 جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارعان, سونداي-اق 1950 جىلدارى ابايتانۋ تاقىرىبىنا دا قالام تارتىپ, «اباي شىعارماشىلىعىنىڭ ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى» اتتى ەڭبەك جازعان الىشەر توقماعامبەتوۆ (1913–1953) بىلاي دەپ جازادى:
«قىزىل ارميا بەرليندى ءبىرجولا باسىپ الىپ, رەيحستاگ توبەسىنە سوۆەتتىڭ تۋىن تىككەن كۇنى رەيحستاگتىڭ ءىشىن ارالاي المادىم. ءبىرسىپىرا كۇن وتكەن سوڭ بارىپ, ەرىنبەي ءىشى مەن سىرتىن تەگىس ارالاپ شىقتىم. رەيحستاگتىڭ قابىرعالارىنا مىڭداعان كىسىنىڭ اتتارى اق بورمەن ەرسىلى-قارسىلى جازىلىپتى. سول قيسىنسىز جازۋلاردىڭ كەيبىرى گرۋزينشە, كەيبىرى تاتارشا, باشقۇرتشا, ۋكراين تىلىندە, كوبى ورىسشا جازىلعان.
سول كوپ جازۋدى ءبىرىن قالدىرماي وقىپ كەلە جاتىپ, تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ لاتىن ارپىمەن قازاقشا جازىلعان تاماشا جازۋ مەنى وزىنە تارتتى. ول جازۋدى وقىدىم:
«جانىڭنىڭ اۋىر جۇگى جەڭىلگەندەي,
كوڭىلدەن كورىنگەن كەك كەمىگەندەي.
بولادى جىلاۋعا دا, كۇلۋگە دە,
جۇرەكتىڭ باسىنان ۋ توگىلگەندەي».
ولەڭنىڭ سوڭىنا «كوپەباەۆ تولەۋحان.
30 اپرەل 1945 جىل» دەپ ۋاقىتىن كورسەتىپتى» («سوتسياليستىك قازاقستان», 1945 جىل, 11 اۆگۋست № 165 (6930).
جوعارىدا رەيحستاگتىڭ قابىرعاسىنا جازىلعان ءبىر شۋماق ولەڭ – ابايدىڭ ورىس اقىنى م.يۋ.لەرمونتوۆتان 1897 جىلى اۋدارعان تارجىمەسى. بۇل شۋماق جەڭىس تۋىن جەلبىرەتكەن قازاق جاۋىنگەرىنىڭ جۇرەك تورىنەن ورىن السا كەرەك.
