حاكىمگە قونىس بولعان قاسيەتتى مەكەندەر

ءبىرىنشى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى جەر – سىرت قاسقابۇلاق. اباي 1845 جىلى ەسكىشە اي ساناعى بويىنشا 10 تامىزدا قاسقابۇلاق جوتاسىنىڭ باتىس باۋىرىنداعى بۇلاق باسىنا تىگىلگەن كيىز ۇيدە دۇنيەگە كەلدى.

جالپى, قاسقابۇلاقتىڭ ادىر-جوتاسى – ۇلكەن قاسقابۇلاق, كىشى قاسقابۇلاق جانە سىرت قاسقابۇلاق دەپ بولىنەدى. سەبەبى وردەن اعىپ جاتقان ەكى بۇلاق ەكى جاققا قاراي قاسقايىپ اعىپ جاتقان­دىق­تان, حالىق وسى جوتانى «قاسقابۇلاق» دەپ اتاپ كەتكەن. اقىن دۇنيەگە كەلگەن سىرت قاسقابۇلاق قازىرگى تاڭدا ابايدىڭ قاسقابۇلاعى دەپ تە اتالادى. ەل ىشىندە قاسقابۇلاق توڭىرەگىندەگى مەكەندەرگە قاتىستى شاكارىم, تاكەجان, ىسقاق, ىزعۇتتى قاسقابۇلاعى دەگەن جەر اتاۋلارى دا كەزدەسىپ جاتادى.

قۇنانباي اۋىلى قاسقابۇلاق باسىندا جىلدىڭ ەكى مەزگىلىندە, قىستان امان-ەسەن شىققاننان كەيىن جازعىتۇرىم ۋاقىتىندا جانە كۇز ايلارىندا جايلاۋ­دان كەلگەن­نەن كەيىن وتىرعان. جاز بويى شىڭعىس اسىپ, ­ەن جايلاۋدا وتىرعان قالىڭ ەل, كۇن سۋىتا ­­وسى باۋىرعا قاراي كوشكەن. قاسقابۇلاق­­تىڭ باسى سۋى مول, مالعا جايلى بولعاندىق­تان, قۇنانباي, اباي اۋىلدارى وسى بۇلاق باسىن كوبىرەك مەكەندەگەن.

ءارحام ەستەلىگىندە ابايدىڭ دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىتى تۋرالى بىلاي دەيدى: «قۇنانباي اۋىلى قاسقابۇلاققا كەلىپ قون­عاننان كەيىن 1845 جىلى ەسكىشە 10 اۆگۋست كۇنى قۇنانبايدىڭ ەكىنشى ايەلى ۇلجان تولعاتىپ, ءبىر ۇل دۇنيەگە كەلەدى. ەل قايتا كوشەردە قۇنانبايدىڭ شە­شە­سى زەرە كەلىنىمنىڭ كۇنى تاياۋ, سالت اتقا مىن­سە بالاسىنا زاقىم كەلەر دەپ ۇلجاندى ءوزى­نىڭ پاۋەسكەسىنە وتىرعىزىپ كەلگەن ەدى».

جاڭا تۋعان سابيگە اكەسى ازان شاقى­رىپ, يبراھيم دەپ ات قويادى. قامقور اجەسى زەرە تىنىمسىز  نارەستەنىڭ ءبىر نارسەگە ۇرىنىپ قالۋىنان قورقىپ, وعان ءار قادام سايىن: «ابايلا! ابايلا...», – دەپ وتىرادى ەكەن.

ەكىنشى, ابايدىڭ اقشوقىسى. اقشوقى دەگەندە بىردەن اباي ەمەس, قۇنانباي جانە ونىڭ اۋلەتى جەرلەنگەن ۇلكەن قورىم ەسكە تۇسە­تىنى انىق.

ال ابايدىڭ ومىرىنە قانىق ادامدار مەن م. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىن» مۇقيات وقىعاندار بولماسا, اقشوقىنىڭ اقىن ءومىرىنىڭ عانا ەمەس, شىعارماشىلىعى­نىڭ دا ۇلكەن ءبىر كەزەڭى وتكەن تاريحي جەر ەكەنىن بىلمەيدى دە, ونى قابىرستان رەتىندە عانا تانىپ, قۇنانباي مەكەنى دەپ باعالاپ كەلەدى.

اقشوقى «اباي جولىندا» جان-جاق­تى سۋرەتتەلگەن. بۇل جەردىڭ ءوزى ۇشكە بو­لىنەدى. ۇلكەن اقشوقى – اباي وتاۋ قۇرىپ قونىستانعان تاريحي مەكەن بولسا, ورتا اقشوقى – ابايدىڭ ءىنىسى ىسقاقتىڭ قونىسى, ال شەتكى اقشوقى – ەڭلىك پەن كەبەك جازاعا ۇشىراعان ورىن.

1860 جىلى قۇنانباي ۇلجاننان تۋعان ءۇش ۇلىن – تاڭىربەردى, اباي جانە ىسقاقتى ءبىر مەزگىلدە ۇيلەندىرىپ, ولار­عا ەنشى بەرىپ بولەك شىعارادى. 

ءارحام كاكىتاي ۇلى ىسقاقوۆ «اباي­دىڭ ءومىر جولى» اتتى ەستەلىگىندە قۇنان­بايدىڭ بالالارىنا ايتقان ءسوزىن بىلاي كەلتىرەدى: «ادام وسەدى, جەر وسپەيدى. مال­دى, جاندى سالىپ ءجۇرىپ العان ەكى جەردە قىستاۋىم بار. شىڭعىستاعى  حان وزەنىنە قۇدايبەردى يە بولسىن, مىنا دالاداعى جيدەباي, بورسىقباي, مۇساقۇل, باراققا وسپان مەن ىسماعۇل يە بولسىن, سەندەر اششىسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى اقشوقى, تەسىپشىققانعا كوشىڭدەر. ارتى قارا-بوكتەر, ادىر الدى ويىلعان كوكپەك قالىڭ شي, جالپاق شابىندىق جەردىڭ شۇرايى. وسى كۇنى وعان يەلەنگەن ەل جوق. مەنىڭ ءبىر قىزىعىپ جۇرگەن جەرىم ەدى. ەرتەڭنەن قالماي كوشىڭدەر, سەندەرگە بەرگەن قىستاۋىم سول», دەيدى. بىراق تاكەجان: ء«تورت-بەس قىستاۋلىق قارا شىڭعىستى كۇڭكەنىڭ بالاسىنا بەرىپ, ۇلجاننان تۋعان بالالاردى جاپان دالا, قالىڭ قارعا ايداپ تاستايمىن دەۋى دۇرىس ەمەس. ءبىزدىڭ شەشەمىز كۇڭ ەمەس, ءبىز قۇل ەمەسپىز. ول قورلىققا مەن كونبەيمىن. ەكەۋىڭ اقشوقى مەن تەسىپشىققانعا بارام دەسەڭدەر وزدەرىڭ ءبىل, مەن وسى تۇندە كوشىپ حان وزەنىنىڭ بويىنداعى قاراجۇرتقا بارىپ قونىپ, تام-قورا تۇزەتەمىن», – دەپ اكە ايتقانىمەن كەلىسپەي, حان تاۋىنىڭ باۋىرىنا بارىپ قونىستانادى. اباي مەن ىسقاق اكە شەشىمىنە قارسى كەلمەي اقشوقىعا بارادى. ءبىر جىلدان كەيىن تۇڭعىش ۇلى اقىلباي وسى ۇلكەن اقشوقىدا دۇنيەگە كەلەدى. ابايدىڭ ءىنىسى ىسقاق اۋلەتى 1925 جىلعا دەيىن اقشوقىنى مەكەندەگەن. ابايدىڭ كوپ بالالارى وسى اقشوقىدا ومىرگە كەلگەن.

اباي اقشوقىعا ورنىققان سوڭ, ءدىلدا مەن ايگەرىمگە ۇلكەن قىستاق سالىپ بەرىپ, تۇراقتاپ قالادى. بۇل جايىندا شەجىرەشى بەكەن يساباەۆ بىلاي دەپ جازعان ەدى:

«ەندىگى ءسوز ۇلكەن اقشوقى جايىندا. بۇل قونىس تۋرالى بىزگە جەتكەن ماعلۇمات ۇشان-تەڭىز. تەگىندە توبىقتى اۋلەتىنىڭ بۇل ماڭعا قورا-جاي سالعان ىرگەسىن العاش كومگەن جەرى وسى ۇلكەن اقشوقى بولىپ تابىلادى.

اباي دىلداعا 15 جاسىندا ۇيلەنگەن. سوندا: اقشوقى تاۋى ابايعا 1860 جىلدان باستاپ مەكەنجاي بولعان بولادى. بىزشە, وسى اتىراپقا سالىنعان قىستاۋ قورانىڭ العاشقىسى سول اباي, ىسقاق قوراسى بولسا كەرەك. قازىردە اقشوقىنىڭ قۇنانباي مەن كاكىتاي زيراتىنان جوعارى ساي تۇكپىرىندە سول كەزدە سالىنعان اباي قوراسىنىڭ ىرگەتاسى جاتىر. سول ورىندا اباي مەن ءدىلدانىڭ تۇڭعىشى اقىلباي تۋعان. ۇلكەن اقشوقىنى ىسقاق مەكەن ەتەدى دە, اباي كوپ ۇزاماي كىشى اقشو­قىعا اۋىسىپ كەتەدى. كىشى اقشوقى ۇلكەن اقشوقىدان ءبىر شاقىرىمداي عانا تاۋدىڭ باتىس شەتى. كىشى اقشوقىداعى قورانىڭ ىشكى-سىرتقى قۇرىلىسىن مۇحاڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ «ەڭىستە», «وقاپ­تا» اتتى تاراۋلارىندا سۋرەتتەگەن-ءدى». 

شىندىعىندا دا اقشوقىداعى اقىن­نىڭ سەگىز بولمەلى ءۇيى «اباي جولىندا» دا كەڭىرەك سۋرەتتەلگەن.

اقشوقى – حاكىمنىڭ عىلىم, ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرگەن, ء«ىشى – التىن, سىرتى – كۇمىس» ءسوز جاقسىسى ولەڭ جۇيەسىنە دەندەپ ەنگەن, اقىندىق قۋاتى شىڭدالعان, پوە­زيا الەمىنە ەركىن سامعاعان قاسيەتتى, رۋحا­ني مەكەن. كۇرەسكە تولى ءومىردىڭ سان ءتۇرلى بۇرىلىستارى مەن قيىندىقتا­رىن كورسە دە جەڭە بىلگەن, الدىنا قويعان ماقسات-مۇددەسىنە قول جەتكىزە العان اياۋ­لى قونىسى. 

قاسيەتتى مەكەننىڭ اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنداعى ورنى ەرەكشە. «...قىستىڭ قالىڭ ورتاسى بولعان شاقتا, اباي اقشوقىداعى جاڭا قىستاۋىندا, ۇنەمi كiتاپ سوڭىندا بولاتىن. اڭنان اباي قايتىپ كەلگەننەن بەرi بايماعام­بەت قالاعا ءۇش رەت بارىپ قورجىن تول­تىرا كiتاپ اپارىپ, تولتىرا الا قايتىپ, ­اباي­دىڭ ەندiگi وي ازىعىن جيi-جيi اۋىستىرۋمەن ءجۇر. اباي ايگەرiم ۇيiندە وتىرىپ, وڭا­شاراق ورىندا كiتاپقا الاڭسىز ۇڭiلە­دi», – دەپ جازادى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ ايگىلى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا.

«اقشوقىدا تۋعان ولەڭ, ولەڭ مەن ءان, سان سالالى جىرلار كوشiرiلiپ جاتتالىپ, اۋەندەپ تولقىپ, تاراپ جاتتى. الۋان سىرلى جاڭا ءسوز ارقانىڭ قوڭىر جەلiندەي جاي جىلجىپ, بiراق كەڭ جايىلىپ تارادى. بۇل اتىراپ, بۇل ساحارا بۇرىن ەستiمەگەن سارىن ەستi», – دەپ جازىلعانداي, اقشوقىدا پۋشكيننەن اۋدارمالارى, «تاتيانانىڭ ونەگينگە جازعان حاتى», «ونەگيننىڭ تاتياناعا  جاۋابى», «تاتيانا ءسوزى», «ونە­گيننىڭ تاتياناعا جازعان حاتى», «ونەگيننىڭ ولەردەگى ءسوزى», «ايتتىم سالەم, قالامقاس», «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ», تاعى دا باسقا شىعارمالارى دۇنيەگە كەلىپ, جان-جاققا تاراپ جاتادى.

اقشوقى – ابايدىڭ تۇلعا رەتىندە جان-جاقتى قالىپتاسۋىنا, عىلىم-ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرىپ, اقىندىق جول­عا ءتۇسىپ, قازاقتىڭ ابايىنان الەم ويشىل­دارىنىڭ بىرىنە اينالعان, ولار­دىڭ قاتارىنا دانالىق ويلارىمەن تەڭەسە الاتىن دارەجەگە جەتكىزگەن قاسيەتتى مەكەن. ءوزى ءومىر سۇرگەن الەۋمەتتىك ورتانىڭ ءتۇرلى قىم-قيعاش ومىرىنە قاتى­سىپ, جاڭا ۇيلەنگەن جاس ابايدان دانا حاكىمگە اۋىسقان شاقتارى دا وسىندا وتەدى. توڭى­رەگىنە ءوزىنىڭ دارىندى ۇرپاقتارىن عانا ەمەس, ونەرلى جاستاردى تارتىپ, ولارعا جول كورسەتىپ, قازاقتىڭ ۇلت­تىق ويىندارىن دامىتاتىن دا وسى كەزەڭ. «ازداپ قولى بوساعانداي بولعان سوڭ, ابايدىڭ الدانىشى قازاقتىڭ ۇلت ويىنى توعىزقۇمالاق, دويبى ويناۋ. بۇرىننان ويىنشى دەپ اتاق الىپ جۇرگەن كوتىباقتان كورپەباي, مامايدان سماعۇل دەگەندەردى شاقىرىپ الىپ ويىن ءادىسىن ۇيرەتەدى. ءوزى عانا ۇيرەنىپ قوي­ماي ءىنىسى ىسقاقتى, اعايىنى ىرىسال­دى, ماحمەتجاندى, كورشىسى تەكجان, تاعى بىرنەشە جاستاردى قاتىستىرىپ كۇنى-ءتۇنى باس الماي وينايدى», – دەپ جازادى ءارحام كاكىتاي ۇلى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.

تۋراعۇل اباي ۇلى: «كوبىنەسە ولەڭدى قىستى كۇنى جازۋشى ەدى», دەيدى اكەسى تۋرالى.

اقشوقىدا وتىز جىلدان ارتىق ۋاقىت­تا ءومىر سۇرگەن كەزەڭىندە اباي جۇز­دەن ارتىق ولەڭ مەن اۋدارمالار جازدى. كلاسسيكالىق ولەڭدەرى مەن پوەمالارى دۇنيە كەلدى. اقشوقى ناعىز پوەزيا بەسىگىنە اينالدى.

جاقسى كورەتىن ءىنىسى وسپان قايتىس بولعان سوڭ, اباي امەڭگەرلىك جولمەن ونىڭ ايەلى ەركەجاندى الادى دا, جيدە­بايعا قونىس اۋدارادى.

ءۇشىنشى تاريحي مەكەن, قازاق پوەزيا­سىنىڭ مەككەسى اتانعان جيدەباي – ەلىمىز ءۇشىن قاستەر تۇتار ەڭ كيەلى مەكەننىڭ ءبىرى. جيدەباي  – اباي ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلى وتكەن, ۇلى اقىننىڭ قانشاما شىعارمالارى دۇنيە كەلگەن جەر بولۋىمەن قاتار, حاكىمنىڭ ماڭگىلىك تىنىس تاپقان مەكەنى دە. ابايدىڭ اسىل اجەسى زەرە مەن اياۋلى اناسى ۇلجان, اعاسى قۇدايبەردى, دانىشپان شاكارىمنىڭ دە وسى جەردە جەرلەنۋى تەگىن ەمەس. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى نەگىزگى تاريحي وقيعالار دا وسى جەردە وتكەن. كوركەم شىعارمادا جيدەبايدىڭ قورىعى مەن شۇرايلى مەكەنى جان-جاقتى سۋرەتتەلگەن. ەستەلىكتەر مەن كونە كوز قاريالاردىڭ جيدەباي تۋرالى اڭگىمەلەرى دە جەتەرلىك.

جيدەبايدى قۇنانبايدىڭ اتا قونىسى دەپ ايتساق ارتىق ەمەس. قۇنانباي اۋلەتىنىڭ دە مەكەندەگەن قىستاۋى. جيدەباي دەگەندە تەبىرەنبەس ادام بولماس. قاسيەتتى قارت شىڭعىستاۋدىڭ توپىراعىندا جارالىپ, اۋاسىمەن دەمالىپ, تابيعاتىنان ءنار العان, دارىن دا, شابىت تا, ونەر دە, اللا جاراتقان تاعى دا باسقا قاسيەتتەر قونعان ابايدىڭ قازىرگى «قاراشاڭىراعى» دا جيدەبايدا ەمەس پە. حاكىم ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى كەزىندە ەسكەرت­كىشتەرمەن بىرگە قورعاۋعا الىنعان 6 400 گەكتار قورىق القابى دا ءوزىنىڭ تاريحي سيپاتىمەن ەرەكشەلەنە تۇسەدى.

تابيعي قورىق اۋماعىندا جانە جيدەبايدىڭ توڭىرەگىندە ابايعا, ونىڭ اۋلەتىنە, اقىن ءومىر كەشكەن داۋىرگە قاتىستى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگى­لىكتى دارەجەدەگى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى ورنالاسقان. ولار: اباي­دىڭ مۋزەي-ءۇيى, «اباي-شاكارىم» ماۆزولەي كەشەنى, مەشىت, «قۇدايبەردى-زەرە-ۇلجان» كەشەنى, ەركەجان زيراتى, بي اتا – كەڭگىرباي بي مازارى, قۇنانباي قۇدىعى, «عابيتحان-شاۋكىمباي» زيراتى, ماحمۇت قوراسى, ورىس قونىسى, ىرىز­دىقباي قوراسى, زۇلعارىش قىستاۋى, مۇساقۇل توبەسى, وسپان قۇدىعى, وسپان كولى, شاكارىمنىڭ «سايات قورا» ەكسپوزي­تسياسى, ورتەڭ تاۋى. بۇل تاريحي ورىندار­دىڭ ءار قايسىسىنىڭ اقىن ومىرىنەن الار, شەجىرەدەن سىر شەرتەر, تاريحتان تولعاۋ ايتار ءوز ورنى بار اسىل مۇرا.

ءتورتىنشى, ارالتوبە – اباي مەكەن قىلعان قاسيەتتى قونىستاردىڭ ءبىرى. ۇلى اقىن ءومىرىنىڭ ەلەۋلى ۋاقىتىنىڭ ءبىرازى وسى جەردە وتكەن. ارالتوبەنى «ايگەرىم قىستاۋى» دەپ تە اتايدى. سەبەبى اباي وسى مەكەندە ايگەرىممەن تۇرىپ, ەكىنشى قىستاۋىن سالعان. ارالتوبەدە نەگىزىنەن قىس مەزگىلىندە تۇرعان. ارالتوبە تۋرالى م.اۋەزوۆ «اباي جولىندا» بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى:

«قىستاۋعا قونعالى قازىرگى قالىڭ قىس­تىڭ ورتاسىنا دەيىن اباي ارالتوبە­دە, ايگەرىمنىڭ وڭاشا قىستاۋىندا كىتاپ سوڭىندا ۋاقىت كەشىرەتىن. اقشوقىدا ماعاش, نۇرعانىم, ءدىلدا مەكەندەگەن. اباي كەيىنگى جىلدارى وسى ارالتوبەگە ايگەرىم مەن وزىنە ارناپ وڭاشا قىستاۋ سالعان. بۇل قىستاۋ سەمەي قالاسىنا كوپ كىرەبەرىس. اقشوقىدان كۇندىك جەردە. سەمەيگە دە سالت اتپەن جۇرگەن قاتتى ءجۇرىس بولسا, ءبىر كۇندە جەتىپ قونارلىق جەردە. ارالتوبەنىڭ جان-جاق ماڭايىن­دا ءۇش شاقىرىم, بەس-التى شاقىرىم, جەتى-سەگىز شاقىرىم جەرلەردە كوپ ەل بار. جاقىندا اقىلباي قىستاۋى, ونىڭ ار جاعىندا ءار رۋلاردان شاشىراپ قون­عان, توپتالعان «كوپ جاتاق» دەيتىن جاتاق­تاردىڭ قىستاۋلارى بولاتىن».

اقشوقىدا دىلداعا ارناپ ءۇي تۇرعىز­سا, سول ۇلگىدەگى قىستاۋدى ارالتوبەدە ايگەرىمگە سالادى.

«ارالتوبەدە ابايدىڭ اقىندىق ەڭبە­گىنىڭ ەڭ ءونىمدى شاعى, شابىتقا تولى شىعار­ماشىلىق جىلدارى وتكەن. وندا اباي كىتاپ وقۋعا سارىلا ۇزاق بەرىلىپ, شىعىس پەن باتىس ويشىلدارىنىڭ, ونەر مەن عىلىم ادامدارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن مولىنان سۋسىندايدى. ونىڭ ۇستىنە وسىنداعى ايگەرىم قىستاۋى شىڭعىستاعى قالىڭ ەل داۋ-دامايىنان قاعابەرىس قال­دى­رىپ, كوبىرەك كىتاپ وقۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن.

ارالتوبەدەگى قىستاۋدا اباي م.يۋ.لەر­­­­­مونتوۆ پەن ي.ا.كرىلوۆتىڭ كوپ شى­عار­­مالارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا», «كوزىم­­نىڭ قاراسى» ولەڭدەرىنىڭ ءانىن شى­عار­عان», – دەپ جازىلعان «اباي» ­ەنتسيكلوپەدياسىندا.

ابايدىڭ ەڭ سۇيىكتى دارىندى شاكىرتى كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە دە ۇستازىنىڭ ارالتوبەدە وتىرعان كەزدەرى ايتىلادى.

بەسىنشى, اباي مەكەن ەتكەن شىڭ­عىستاۋ جايلاۋىنداعى تا­­ريحي جەرلەر تۋرالى ايتۋ­عا بو­لادى. شىڭعىستاۋداعى ايرىق­شا ­جەر­­­­لەردىڭ ءبىرى, اقىن شىعارماشى­لى­­عىن­داعى ايرىقشا ورنى بار مەكەن – باقا­ناس وزەنىنىڭ بويىنداعى كوپبەيىت.

كوكباي اقىن ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «1880 جىلدان باستاپ 1886 جىلدارعا دەيىن اباي ءاربىر ولەڭدى جازىپ ءجۇردى. بىراق بۇل ۋاقىتتا سوزدەرىنىڭ بارلى­عىن كوكباي سوزدەرى دەپ جۇرگىزدى. كەيىن ومبى­دا «دالا ۋالاياتى» مەن «سەركە» گازەتى شىققاندا, بىرەر ولەڭىن تاعى دا مەنىڭ اتىممەن جىبەردى. «سورلى كوكباي جىلايدى, جىلايدى دا جىرلايدى» دە­گەن­دى مەنىڭ اتىمنان ايتىپ ەدى. وسى حال 1886 جىلعا دەيىن كەلدى دە, سول جىل­دىڭ جازىندا ەل جايلاۋعا شىقتى. اباي اۋلىنىڭ ەڭ ورىستەپ بارىپ, ورنىقپاق بولعان جايلاۋى باقاناس وزەنىنىڭ بويى ەدى».

«اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا سۋرەتتەلەتىن جايلاۋداعى تاريحي جەرلەردىڭ ىشىندە بالا شاقپاقتىڭ ورنى جوعارى. شىڭعىستاۋدا شاقپاق تاۋ ەكەۋ. ءبىرى – وسى بالا شاقپاق, باۋىرى-باستاۋ بۇلاق, ەكىنشىسى – ۇلكەن شاقپاق وسى جەردەن بەس-بەس جارىم شاقىرىمدا. ەپوپەيادا شاقپاقتا, اسىرەسە بالا شاقپاقتا قانشاما وقيعالار باياندالىپ, اباي ءومىرى كەزەڭدەرىنىڭ كوپتەگەن ساتتەرى وتكەندىگى جازىلعان.

«وردە» تاراۋىندا: «قىزىلقاينار تۇسىندا, جىلاندىدا, بالاشاقپاقتا دا بايسال اۋىلىمەن وسى اۋىلدار ىلعي سىبايلاس بوپ, تىرەسىپ كەلگەن ەكەن. كۇندىز-ءتۇنى كوتىباق جىگىتتەرى بايسال اۋىلىنىڭ اينالاسىندا بولادى دەيدى».

ۇلى اقىننىڭ ومىردەن وزعان جەرى دە وسى – بالا شاقپاق.

ءارحام كاكىتاي ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە ابايدىڭ بالا شاقپاقتا قايتىس بولعان­دىعى ايتىلعان:

«سول جىلى جونعا, جايلاۋعا ابايعا, ىسقاققا قاراعان جيىرما شاقتى اۋىل تۇگەل كوشىپ شىقتى. جازداي باتاوقىر بولىپ, اباي اۋىلى جيىننان بوسامادى. بالا شاقپاق وزەنىنە بارىپ قونىپ ماعاۋيانىڭ قىرقىن وتكىزۋگە دايىندىق جاسادى. توبىقتىمەن كورشى كەرەي, سەمىز نايمان ەلدەرىنە دە حابار بەرىلدى. ماعاۋيانىڭ جابدىعىن كاكىتاي مەن تۋراعۇل باسقارادى. اباي مەنى قويىڭدار دەپ كىرىسپەدى. كوپ ادام جينالىپ قىرقىن, قاتىمىن بەرىپ تارقاعان كۇنى كەشكە اباي اۋىرىپ شىقتى. توسەكتىڭ ۇستىندە باسىن كوتەرىپ وتىرىپ الدى. تاماق ىشپەدى, جاتىپ ۇيىقتامادى. ءوزى سويلەمەدى, بىرەۋ جاعدايىن سۇراسا باسىن شايقادى. مۇنداي اۋرۋدى بۇرىن كورمەگەن ەل اڭ-تاڭ بولدى, نە شارا ىستەرىن بىلمەدى.

ابايدىڭ وسىنداي اۋرۋعا ۇشىراعا­نىن ەستىپ ءوزىنىڭ ءبىر تۋعان اعاسى تاڭىربەر­دى كەلدى. ول ەسىكتەن كىرە اڭىراپ جىلاپ كەلدى. ء«بىر انادان تورتەۋ تۋىپ ەدىك, ەكى ىنىدەن ايىرىلىپ ەدىم, ەندى مەن سەنىڭ دە ارتىڭدا قالاتىن بولدىم با», – دەپ ەڭى­رەدى. اباي اعاسىنىڭ بەتىنە قاراپ وتىرىپ: «ەز كۇندە ولەدى, ەر ءبىر-اق ولەدى», دەدى.

باسقا ءسوز ايتقان جوق. ءتىلى سويلەۋگە كەلمەيدى دەپ قويعان ەل ابايدىڭ ادەيى سويلەمەيتىنىن سوندا عانا ءبىلدى. اباي ءۇش كۇن سول قالىپپەن باسىن كوتەرىپ جاتپاي وتىرىپ ەسكىشە جيىرما ءۇشىنشى يۋن كۇنى ەلۋ توعىز جاسىندا دۇنيەدەن قايتتى. نامازىنا جەتى بولىس ەل شاقىرىلدى. كوپ ادام جينالدى».

قورىتىندىلاي ايتاتىن بولساق, ۇلى­لار تۋعان جەرىنىڭ كيەلى تاريحىن, جان-جاقتى مادەنيەتىن بىلگەندە عانا ەلى­مىز­دىڭ ەرتەڭىن دامىتاتىن جاس ۇرپاق قا­­لىپ­تاسادى. تەحنوگەندى زاماندا تۋعان جەر تاري­حىن ءبىلۋ وتە ماڭىزدى. ەلىمىزدىڭ رۋحاني قاسيەتتى جەرلەرى, كيەلى گەوگرافياسى ۇعى­­­­­مى نەگىزىندە اباي, شاكارىم, م.اۋەزوۆ ­دۇ­­­نيە­­گە كەلگەن ولكەدەگى ۇلىلارعا قاتىستى ­تا­ري­­حي, كيەلى توپونيميكالىق جەر-سۋ ­اتاۋ­­لارى ­تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ, ­ولاردى ناقتى انىقتاپ, بەلگى قويۋ – بۇ­گىنگى كۇننىڭ باستى تالابى.

جاندوس اۋباكىر,

«اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى