بيىل ەلىمىزدە تاريح بويىنشا العاشقى اكادەميالىق باسىلىمنىڭ جارىققا شىققانىنا 82 جىل تولادى ەكەن. وسى كۇنگە دەيىن وتان تاريحىنىڭ اكادەميالىق باسىلىمى 5 رەت جارىق كورىپتى. التىنشى باسىلىمىنىڭ بۇل كۇندەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن جازىلىپ جاتقانىنان كوزىقاراقتى وقىرمان حاباردار.
1960–1970 جىلدارى قازاقستان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-عىلىمي دامۋ جاعىنان كسرو بويىنشا العاشقى 3-4 ورىندارعا بەرىك ورنىقتى. بۇل ۇدەرىس تاريح عىلىمىنا دا اسەر ەتتى. عىلىم اكادەمياسى قۇرامىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ كاسىبي مامانداردان قۇرالعان عىلىمي قىزمەتكەرلەرى وتاندىق تاريحتىڭ ءارتۇرلى جانە كۇردەلى تەوريالىق-ادىستەمەلىك ماسەلەلەرىن دەربەس شەشە الاتىن دەڭگەيگە كوتەرىلدى. 1974 جىلى وسى ينستيتۋتتا «ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى قازاقستان تاريحى» ءبولىمى قۇرىلىپ, ونى باسقارۋ تاريح عىلىمدارىنىڭ جاپ-جاس كانديداتى, ارابيست بولات ەشمۇحامەد ۇلى كومەكوۆكە جۇكتەلدى. اكادەميالىق ءداستۇردى, تاريحشىلار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى ساقتاپ ءارى جالعاپ وتىرعان عالىم كەيىنگى جارتى عاسىر ىشىندە بىرنەشە رەت اكادەميالىق باسىلىمدارعا تىكەلەي جاۋاپتى رەداكتور بولدى.
قازىرگى كۇندە تاريح عىلىمىنىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلىپ, بارلىق اسۋ-بەلەستى باعىندىرعان اكادەميك بولات كومەكوۆتىڭ ءومىر جولى ونەگەگە تولى. كومەكوۆ وتباسى وڭتۇستىك وڭىردە ءدىني ءبىلىمدى مەڭگەرگەن, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان اۋلەت سانالادى. اكەسىنىڭ تۋعان اعاسى – ءابدىمۇتالىپ كومەكوۆ ورتا ازيا قالالارىنىڭ بىرىندە ءدىني جوعارى ءبىلىم الىپ, سايرام مەدرەسەسىندە ساباق بەرىپ, ناعىز سوپىلىق عۇمىر كەشكەن. ونىڭ ىقپالىمەن ءىنىسى ەسمۇحامەد تە (ەشمۇحامەد) جاستاي ءدىني بىلىمگە ۇمتىلىپ, قاري اتانادى. اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, 10 جاسقا دەيىن وعان سوپى اتاسى – ءابدىمۇتالىپ (اكەسىنىڭ اعاسىن ولار اتا دەگەن) وتە قاتتى اسەر ەتەدى. اتاسى جاس بالالارعا ءدىني تاقىرىپتاعى تاربيەلىك ءمانى بار اڭگىمەلەر مەن قيسسالاردى ءجيى ايتاتىن. ءبىر اڭگىمەسىندە اكادەميك ۇستازىمىز «مەندە اتامنان جۇققان ءبىر قاسيەت بار, ول – ماتەريالدىق دۇنيەگە قىزىقپاۋ جانە قاراپايىمدىلىقتى ونەگە تۇتۋ» دەپ ايتقانى بار.
ورتا مەكتەپتە ۇزدىك وقىعان بولات كومەكوۆ جوعارى سىنىپتا ينجەنەر بولۋدى ارماندايدى. ءوز بەتىنشە ەت تۋراعىش ماشينانىڭ سىزباسىن ءۇش ۆاتمان قاعازىنا ءتۇسىرىپ, مۇعالىمىنە كورسەتەدى. اعايى وقۋشىسىنىڭ قابىلەتىنە تاڭعالىپ, ول سىزبانى تالاي كورمەگە قاتىستىرادى. جاس بالانى ينجەنەر بولۋعا بەيىمدەيدى. ءسويتىپ, ول 17 جاسىندا تاشكەنت پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ماشينا جاساۋ ماماندىعىنا قۇجاتتارىن تاپسىرادى. ەمتيحانداردان ويداعىداي وتكەن سوڭ, تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اراب ءبولىمى اشىلعالى جاتقانىن ەستىپ, قۇجاتتارىن پوليتەحتان قايتارىپ الادى دا, شىعىس فاكۋلتەتىنە تاپسىرادى. ءسويتىپ سىناقتان ويداعىداي ءوتىپ, ستۋدەنت اتانادى.
تاشكەنتتەگى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ سيرەك ماماندىعىن ءبىتىرىپ, 1961 جىلى باعدات ۋنيۆەرسيتەتىنەن تاعىلىمدامادان وتەدى. ودان كەيىن 1965 جىلعا دەيىن مىسىرداعى اسۋان سۋ بوگەتى قۇرىلىسىندا اۋدارماشى, اعا اۋدارماشى قىزمەتىن اتقارادى. بۇل تەك قۇرىلىس باسشىلارى اراسىندا عانا ەمەس, مەملەكەت, ۇكىمەت باسشىلارى اراسىنداعى كەزدەسۋلەر اۋدارماسىن دا قامتيتىن. ارينە, وعان ۇلكەن ءبىلىم مەن قابىلەت كەرەك ەدى. دارىندى جاس بولات ەشمۇحامەد ۇلى وسى جۇمىستى ابىرويمەن ورىندادى.
ءۇش جىلدان سوڭ ەلگە ورالعان جاس جىگىتتى تاشكەنتتە بىرگە وقىعان دوستارى بىردەن عىلىم اكادەمياسىنداعى تاريح ينستيتۋتى باسشىلىعىمەن جولىقتىرادى. ينستيتۋت ديرەكتورى اكادەميك اقاي نۇسىپبەكوۆ اراب ءتىلىن انا تىلىندەي بىلەتىن جاس جىگىتپەن سويلەسە كەلە, بىردەن جۇمىسقا قابىلدايدى. بۇل – 1965 جىل بولاتىن. سول كەزدەن بۇگىنگە دەيىن تۋرا 60 جىل بويى بولات ەشمۇحاممەد ۇلى اكادەميادا وتاندىق عىلىمعا ادال ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. سول كەزدەرى «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ءال-ءفارابيدى قازاق حالقى جاڭادان تانىپ-ءبىلىپ جاتقان كەز بولعاندىقتان, ءا.مارعۇلاننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن وعان ء«فارابيدىڭ تاريحي كوزقاراستارى» اتتى تاقىرىپتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا ەتىپ بەكىتەدى.
لەنينگراد قالاسى سول كەزەڭدە تەك وداقتا عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا شىعىستانۋ عىلىمى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن. تاريحي شاھاردا ەسىمدەرىن الەم مويىنداعان شىعىستانۋدىڭ ءار سالاسىنان اتاقتى عالىمدار قىزمەت اتقاراتىن. سولاردىڭ ءبىرى – اتاقتى تۇرىكتانۋشى سەرگەي كلياشتورنىي ەدى. وسى عالىم كومەكوۆتى شاكىرت ەتىپ قابىلدايدى.
كسرو شىعىستانۋ ينستيتۋتى لەنينگراد فيليالىنىڭ ارابيست عالىمدارى ىشىندەگى اراب ءتىلىنىڭ بىلگىرلەرى اراسىندا ءسوز سالىستىرعاندا قازاق جىگىتىنىڭ ءبىلىمىن ءبارى مويىندايدى. ەكىنشى تاڭعالدىرعان جايت, جاس عالىم 17 كۇن ىشىندە ينستيتۋتتىڭ قولجازبا قورىنداعى قولجازبالاردى اقتارىپ, قاجەتتى ماتەريالداردى جيناپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياعا قاتىستى رەفەرات دايىندايدى. بۇعان سەنىمسىزدىك بىلدىرگەن باسشىلىق ارنايى جۇمىس توبىن قۇرىپ تەكسەرەدى. ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ ارابيست مۇشەلەرى ونى تەكسەرىپ شىعادى دا, تاعى دا تاڭعالادى. ويتكەنى رەفەراتتا كورسەتىلگەن سىلتەمەلەر مەن سانسىز قولجازبا اراسىنان الىنعان ماتىندىك اۋدارمالار تۋرا سايكەس كەلەدى.
ودان كەيىنگى ءۇشىنشى ەرەكشەلىگىن عىلىمي جەتەكشىسى ايتىپتى. ول قۋانىشىن بىلاي جەتكىزىپتى: «كولۋمب امەريكانى اشىپ, بۇكىل الەمدى تاڭعالدىرسا, بولات كومەكوۆ قازاقستان تاريحىندا جاڭا مەملەكەتتى تاۋىپ, الەم عالىمدارىن تاڭعالدىردى». 1970 جىلى بولات كومەكوۆ «IX-XI عع. اراب دەرەكتەرى بويىنشا قيماق مەملەكەتى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاندا لەنينگراد عالىمدارى ريزا بولعان. ءتىپتى ونىڭ وسى زەرتتەۋىنىڭ اۆتورەفەراتىنا باتىس ەۋروپا مەن اقش عالىمدارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, پىكىرلەرىن جىبەرگەن. قازىرگى كەزدەگى ەڭ مىقتى امەريكالىق تۇرىكتانۋشى, شىعىستانۋشى, يسلامتانۋشى پيتەر بەندجامين گولدەن جاس عالىمعا وڭ باعا بەرىپتى. ارادا ەلۋ جىل وتكەندە بۇل اقيقاتتى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنەن وقىدىق.
عىلىمي ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, الماتىعا ورالعان جاس عالىمدى قىزمەتكە شاقىرۋشىلار كوبەيەدى. العاشقى بولىپ ورتا ازيا مۇسىلماندار ءمۇفتياتىنا قاراستى قازاقستان قازياتىنىڭ باسشىسى, ءدىن قايراتكەرى سادۋاقاس عىلماني شاقىرىپ, ءوزىنىڭ ورنىنا ۇسىنادى. سونداي-اق قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باسشىسى دا وسىنداي ءىرى قىزمەتكە شاقىرادى. ال بولات ەشمۇحامەد ۇلى اكادەمياداعى عىلىمي قىزمەتتى تاڭدايدى. مىنە, سول كەزدەن وسى كۇنگە دەيىن تاريحشى عالىم كاسىبي سالاسىندا ادال ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. اكادەميك بولات كومەكوۆ عىلىمي الەۋەتىن وتاندىق تاريح عىلىمىنا, ونىڭ ىشىندە ورتاعاسىرلىق كەزەڭنىڭ زەرتتەلۋىنە تولىق جۇمساعان, وسى سالانىڭ كوشباسىندا تۇرعان تۇلعا دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
بىرىنشىدەن, ول ەلىمىزدىڭ ەرتە كەزەڭى مەن ورتاعاسىرلىق تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ ءۇشىن ينستيتۋت قۇرىلىمىندا جەكە ءبولىم – «ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى قازاقستان تاريحى» اتتى ءبولىمنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ, وعان اراب, پارسى, تۇرىك, قىتاي, شاعاتاي, ەۋروپالىق تىلدەردى جەتىك بىلەتىن تاريحشى مامانداردى شوعىرلاندىردى دا, ونى شيرەك عاسىرداي ۋاقىت باسقاردى.
ەكىنشىدەن, 1972–1978 جىلدارى العاش رەت قازاق تىلىندە جارىق كورگەن 13 تومدىق «قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» ءار تومىنا شامامەن ورتاعاسىرلىق اراب-پارسى اۆتورلارىنىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق شىعارمالارى مەن ولاردىڭ اۆتورلارى تۋرالى 12-15 عىلىمي ماقالا بەردى. ونىڭ 150-دەي ماقالاسى وسى ەنتسيكلوپەديادا جارىق كوردى. ب.كومەكوۆتىڭ ارقاسىندا قازاق وقىرماندارى مۇسىلمان الەمىنىڭ ورتاعاسىرلىق اۆتورلارىمەن, ولاردىڭ تۋىندىلارىمەن تانىستى.
ۇشىنشىدەن, ب.كومەكوۆتىڭ جەكە ءوزى جانە ونىڭ ءبولىمى 1978–1983 جىلدارى جارىق كورگەن بەس تومدىق «قازاق سسر تاريحى» اكادەميالىق باسىلىمىنىڭ ءى جانە ءىى تومدارىن شىعارۋعا اتسالىستى. بەس تومدىقتىڭ ءى تومىنا ول وننان اسا عىلىمي ماقالا دايىنداپ بەرسە, ال ءىى تومعا تىكەلەي جاۋاپتى رەداكتور بولدى.
تورتىنشىدەن, 1984–1985 جىلدارى ب.كومەكوۆتىڭ ءبولىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي ونىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ 2 تومىن جانە تولىق شىعارمالارىنىڭ 5 تومدىعىن دايارلاپ شىعاردى.
بەسىنشىدەن, ب.كومەكوۆ 1985 جىلى 4 تومدىق «قازاق كسر ەنتسيكلوپەدياسىنا» قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 20 ماقالا دايىندادى.
التىنشىدان, ب.كومەكوۆتىڭ عىلىمي كەڭەسشىلىگىمەن 9 ادام عىلىم دوكتورى, 15 ادام عىلىم كانديداتى جانە بىرنەشە جاس عالىم PhD دارەجەسىن قورعادى. اكادەميك جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – وسى جولداردىڭ اۆتورى.
جەتىنشىدەن, ول 1994 جىلى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا «VIII-XIII عع. قىپشاق, قۇمان جانە قيماق تاريحىنا قاتىستى اراب دەرەكتەرى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ال 1995 جىلى ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
سەگىزىنشىدەن, اكادەميك بولات كومەكوۆ ءوز زەرتتەۋلەرىن زامانا تالابىنا ساي جۇرگىزۋ ءۇشىن «قىپشاقتانۋ» ورتالىعىن اشىپ, كەيىن ونى حالىقارالىق «قىپشاقتانۋ» ينستيتۋتىنا اينالدىردى.
ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى – م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلان, ع.مۇسىرەپوۆ, س.مۇقانوۆ, ە.بەكماحانوۆ «قازاق سسر تاريحىنىڭ» اكادەميالىق بىرنەشە باسىلىمىنىڭ رەدكوللەگياسىنا قاتىسىپ, تومنىڭ شىعۋىنا جاۋاپتى رەداكتور بولعانى بەلگىلى. ودان كەيىنگى باسىلىمداردا بولات كومەكوۆ سىندى قازاق عىلىمىنىڭ جاڭا بۋىن وكىلدەرى وسى ءداستۇردى جالعاستىردى. ول 1979 جىلى ورىس تىلىندە, 1983 جىلى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن «قازاق سسر تاريحى» اتتى بەس تومدىقتىڭ ءىى تومىنا جاۋاپتى رەداكتور بولدى. X-XVII عاسىرلارداعى تاريحىمىزدىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭىن زەردەلەگەن بولات ەشمۇحامەد ۇلى ەسىمى بۇكىل وداقتان اسىپ, الەمگە تانىلدى.
1991 جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاريحشىلار الدىندا جاڭا كوزقاراس پەن وركەنيەتتىك قاعيداتقا نەگىزدەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحى» اتتى اكادەميالىق باسىلىمدى شىعارۋ مىندەتى تۇردى. بۇل جولى دا اكادەميك ب.كومەكوۆ پەن ول باسقاراتىن بولىمگە وتان تاريحىنىڭ ورتاعاسىرلىق كەزەڭىن زەرتتەپ جازۋ جۇكتەلدى. اكادەميكتىڭ بىلىكتى توبى بۇل مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى.
ادىلەتتى قازاقستان تۇسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جەتى تومدىق اكادەميالىق تاريحتى جازۋ قولعا الىنعانى بەلگىلى. وسى كەشەندى جوبانىڭ 2-تومىن ورىنداۋ تاريح عىلىمىنىڭ بىرەگەي تۇلعاسى, اكادەميك بولات كومەكوۆكە جۇكتەلىپ وتىر. ءبىز اكادەميالىق باسىلىمنىڭ بۇل ءبولىمىن باستاعان توپ جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىعاتىنىنا سەنىمدىمىز.
ءبىراۋىز ءسوز بولات ەشمۇحامەد ۇلىنىڭ ەل جوعارى وقۋ ورىندارىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇمۋ, قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, باسقا دا عىلىم-ءبىلىم مەكتەپتەرى – تاريحشى-اكادەميكتىڭ تۇراقتى ءدارىس وقىپ, شاكىرت تاربيەلەگەن وشاقتارى.
بۇگىندە ابىز جاسىنا كوتەرىلگەن تاريحشى-اكادەميكتىڭ قوعامدىق, حالىقتىق, ۇستازدىق قىزمەتى جالعىز عىلىم سالاسىمەن شەكتەلمەيدى. بولات ەشمۇحامەد ۇلى – ومىردە دە, كاسىپتە دە پاراساتتى ەل اعاسى, قاعيداتشىل تۇلعا, ادامشىلىعى اسقاق جان. اكادەميكتىڭ وسى قاسيەتى وزىنەن كەيىنگى بار بۋىنعا جۇعىستى بولعاي.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى
