سۋرەتتى سالعان قوڭىرتاي مۇقاماديەۆ
قازاق ساياتشىلارى ءشاۋلى قىرانداردى باۋلىپ-باپتاپ جەلبەسىن (جىل قۇستارى) قۇستارعا سالادى. ونىڭ وزىندە قۇس اۋلايتىن ارنايى مەزگىل بار. كوكتەمدە جىلى جاقتان قۇستار كەلىپ, جۇمىرتقا باسادى, بالاپان شىعارادى. ونداي كەزدە ولارعا تيىسپەيدى.
ال ناعىز ساياتشىلىق كەزى كۇز ايى. قازاق ساياتشىلارىنىڭ «قۇس قايىرعان قۇبى جەل» نەمەسە «قازاننىڭ قارا داۋىلى» دەيتىن مەجەسى بار. بۇل مەزگىل قازاننىڭ سوڭى, قاراشانىڭ باسى. وسى شامادا جەلبەسىن قۇستار وڭتۇستىككە قونىس اۋدارا باستايدى. بۇل ناعىز ساياتشىلىققا قولايلى ۋاقىت. ياعني قۇسبەگىلەر جەلبەسىن قۇستاردى اۋلاۋ ءۇشىن «تۇيە تىركەۋ» ءتاسىلىن قولدانادى.
بۇل ءادىس-ءتاسىل بويىنشا جەلدى كۇنى جىبەرگەن قارشىعا قازدى باۋىرلىقتان تۇياعىن سالىپ جىبەرىپ ىققا جەتەكتەي جونەلەدى. قاز جەلگە قارسى بۇلقىنا الماي جەتەككە ەرىپ ۇشادى. قالعان قاز ارتىنان شۇباي جونەلەدى. بۇنى ساياتشىلار «تۇيە تىركەۋ» دەيدى.
ءتۇسىندىرىپ ايتساق, ساياتشى جەلدى كۇنى ۇيرەتىلگەن قارشىعاسىن ايدىندا قوناقتاپ وتىرعان توپ قازعا جىبەرەدى. ول بارادى دا توپ باسشىسى قۇلابىز قازدى جەلكەسىنەن ءبۇرىپ ۇستاپ, جەلگە ىقتاتا جەتەكتەي جونەلەدى. قىزىق بولعاندا, ءۇيىردىڭ باسقا قازدارى ونىڭ سوڭىنان تىزبەكتەلىپ ۇشىپ, جاعاعا شىعادى. ءدال وسى ساتتە باسقا ساياتشىلار ءشاۋلى قىراندارىن دايارلاپ تۇرعان بوساتىپ جىبەرەدى. بوساپ شىققان ءشاۋلى قىراندار تۇيە سياقتى تىركەلىپ ۇشىپ كەلە جاتقان قازدارعا قىرعيداي تيەدى.
بۇل ءتاسىلدى ساياتشىلار قالاي قولداناتىنى تۋرالى جازۋشى ساپارعالي بەگالين «ساياتشى اڭگىمەلەرى» اتتى كىتابىندا: «قۇسبەگىنىڭ قولىنداعى قارشىعا قۇيقىلجي ۇشىپ كوتەرىلدى دە, زۋىلداپ قازعا جەتىپ بارىپ, ايقاسا ءتۇسىپ ۇمار-جۇمار بولدى. ءبىز سۋعا تۇسەدى-اۋ دەپ ساسىپ تۇرمىز. سونشا بولمادى, ۇمار-جۇمار جازىلىپ قارشىعا الدىندا, قازدار ارتىندا ىققا قاراي شۇبىرا ۇشتى. ءبىز ايران-اسىر بولدىق. قاس قاققانشا قاباققا شىعا قارشىعا مەن قاز ۇستاسقان كۇيى جەرگە ءتۇستى. ءبىز دە شاۋىپ كەلدىك. شابدەنبەك قارشىعانىڭ تىرناعىنان قازدى جازىپ الىپ, كۇمىستى قارا شاقشاسىنان ناسىبايىن اتىپ تۇر ەكەن. ول: «باعانا سەندەر مەنى قۇس ءتىلىن بىلمەيتىن كىسى كورىپ شاتتىڭدار. مۇنى قارشىعا مەن قازدىڭ «تۇيە تىركەۋى» دەيدى. تەك ايدىن كول, قاڭقىلداعان قالىڭ قاز, قايىرۋلى قارشىعا, قاتتى جەل-داۋىل تابىڭدار, مەن سالۋ اقىلىن ءوزىم بىلەمىن, دەپ ماقتانىپ قويدى», دەپ جازىپتى.
