رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, تاريحى مىڭجىلدىقتارمەن استاسىپ جاتقان بۇيرەكباستاۋ-بۇلاق تۇراعىن ەكى ەلدىڭ عالىمدارى 8 جىل بۇرىن تاپقان كورىنەدى. سول كەزدە تاريحي ورىننان وشاق پەن تاس قۇرالدار تابىلعان دەسەدى. جاپونياداعى نارا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى قولعا تۇسكەن جادىگەرلەرگە زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزە كەلە, 16 مىڭ جىل بۇرىن قونىستانعان ادامدار پايدالانعانىن دالەلدەپتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, العاشقى ادامدار قازاق دالاسىندا ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن قالىپتاستىرىپ, جاپون جەرىنە دە ات باسىن بۇرعان. ەندى ولاردىڭ جاسىن انىقتاۋ – باستى ماقسات.
ون جىلعا تاياۋ ۋاقىت بۇرىن باستالعان زەرتتەۋ جۇمىسى پاندەمياعا بايلانىستى ۋاقىتشا توقتاپ قالعان ەكەن. ەندى قايتادان جاندانىپ جاتىر. ال عالىمدار تالاس پەن جامبىل اۋدانىنىڭ شەكاراسىنداعى تۇراقتىڭ 10 شارشى مەتر اۋماعىن زەردەلەۋگە كىرىسكەن. ەكسپەديتسيانىڭ باستى ماقساتى – تومەنگى جانە ورتا پالەوليت داۋىرىنە جاتاتىن مادەني قاباتتاردى زەردەلەپ, سول داۋىردەگى ادامداردىڭ تىرشىلىك ورتاسى مەن ەڭبەك قۇرالدارىن عىلىمي تۇرعىدا ساراپتاۋ, تاريحي دەرەكتەردى انىقتاۋ.
«قازاقتىڭ سايىن دالاسىنداعى تاس ءداۋىرىن جاپون جەرىندەگى تاس ءداۋىرىنىڭ باستاۋى دەۋگە نەگىز بار. سىزدەردىڭ ەلدە عۇمىر كەشكەن العاشقى قاۋىم ادامدارى كورەي تۇبەگى ارقىلى جاپون جەرىنە جەتكەن دەپ پايىمدايمىز. ولار ءبىزدىڭ ەلدەگى ارالدارعا قونىستانعان. وسىعان قاراپ-اق جاپونداردىڭ ءتۇپ-تامىرى ەۋرازيا قۇرلىعىمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن باعامداۋعا بولادى. ونى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇقساستىعىنان دا اڭعارامىز. ءبىزدىڭ ەلدە تاريحى 40 مىڭ جىلمەن تامىرلاس پالەوليت ءداۋىرىنىڭ تۇراقتارى انىقتالدى. زەردەلەي تۇسسەك, ءالى تالاي تىڭ دەرەكتەر تابىلۋعا ءتيىس», دەيدى نارا ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ساداكاتسۋ كۋنيتاكە.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, جاپونيانىڭ ناراسى قازاقستاننىڭ تارازى سەكىلدى تاريحى تەرەڭدە جاتقان قالا ەكەن. سول سەبەپتى جامبىل جەرىندەگى تاريحي جادىگەرلەر ونىڭ بويىنداعى قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرا تۇسكەن. مۇنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىنىڭ ول ءۇشىن ءمانى زور. جامبىل جەرىنە سول سەبەپتى اياق باسىپتى.
«تەحنولوگيا دامىعان ۋاقىتتا تاريحي ەسكەرتكىشتەر مىڭجىلدىقتاردىڭ شەجىرەسىنەن سىر شەرتىپ تۇرعانى تاڭداي قاقتىرادى. توپىراق استىندا جاتقان جادىگەرلەردىڭ ايتارى مول. قاراتاۋ جوتاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان قازبا جۇمىسى كەزىندە قولعا تۇسكەن تاس قارۋلار سول داۋىردەگى ادامداردىڭ تۇرمىس-سالتىن عانا ەمەس, ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن كاسىبىنەن, ينفراقۇرىلىمىنان دا حابار بەرىپ تۇر. ارشي بەرسەڭ, تەرەڭ تاريح تۇڭعيىعىنا تارتا تۇسەدى», دەيدى عالىم.
زەرتتەۋ جۇمىسىنا تىڭعىلىقتى كىرىسكەن ەكسپەديتسيا قۇرامىندا PhD ەيكي سۋگا, ۆاسەدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ميلەنا سۋگياما جانە نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى ميراس ەسمۇرات ۇلى سەكىلدى ءوز ءىسىنىڭ ماماندارى بار. ال ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى جاكەن تايماعانبەتوۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقانىنا جارتى عاسىرعا جۋىقتاپتى. ول باستاعان توپ 2017 جىلى بۇيرەكباستاۋ-بۇلاق تۇراعىنا كەلىپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن باستاعان.
ء«بىرىنشى رەت بۇل ماڭعا تابانىمىز تيگەندە كونە تاريحتى ارشۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق باسىم بولعانىمەن, ۇزاق ۋاقىت زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزە المادىق. ارادا جىل وتكەن سوڭ, 12 شارشى مەترگە جۋىق جەردى قازىپ, بىرنەشە تاس قۇرال تاپتىق. مۇنداعى توپىراقتىڭ قالدىعى مەن تابىلعان وشاقتىڭ ك ۇلىن الىپ, زەرتحاناعا جولدادىق. جادىگەرلەر جاپونيانىڭ نارا ينستيتۋتىندا زەردەلەنىپ, 16 مىڭ جىل بۇرىن جاسالعانى انىقتالدى.
تاعى ءبىر جولىمىز تۇسكەندە 20 شارشى مەتردەي جەردى قازدىق. سول كەزدە كونە تاريحتان سىر شەرتەتىن ءبىراز زاتتى قولعا تۇسىردىك. وكىنىشكە قاراي, كەيىن پاندەميا سالدارىنان جاپون عالىمدارى ءبىزدىڭ ەلگە كەلە المادى. سول سەبەپتى قازبا جۇمىستارى بىرنەشە جىل بويى توقتاپ قالدى.
وتكەن جىلى توكيو ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىدىم. نارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىلىعىنا بىرگە جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن العىس ايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇل ءىستى ورتا جولدا قالدىرماي, بىرلەسە جالعاستىرۋ كەرەگىن تىلگە تيەك ەتتىم. سول كەزدەسۋدە بۇگىنگى زەرتتەۋگە قاتىسىپ جاتقان ستۋدەنتتەر دە بولدى», دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاكەن تايماعانبەتوۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, 6 شارشى مەتر قازبا جۇمىسى تۇيىندەلگەن كەزدە 2 مەتر 10 سانتيمەتر تەرەڭدىكتەن تاعى دا وشاق پەن تاس قۇرالدارى تابىلىپتى. ول سول وشاقتىڭ ماڭايىندا ادامدار تاس وڭدەگەن دەگەن بولجام جاساپ وتىر. سونداي-اق پروفەسسور مۇندا زەرتحانا بولعانىنا بەك سەنىمدى. تۇراقتاعى قازبا جۇمىسىن تەرەڭدەتۋگە مۇنداعى بۇلاقتان شىققان سۋ كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر ەكەن.
«قازعان جەر تۇنىمەن تۇرادى. الا تاڭنان مۇنداعى سۋدى شەلەكتەپ تاسىپ شىعارامىز. بالكىم سۋ تارتىلا باستاعان كەزدى كۇتۋ كەرەك شىعار. مۇمكىن قولعا العان جۇمىستى كۇز مەزگىلىندە جالعاستىرۋ كەرەك بولار. ويتكەنى مۇنداعى قازبا جۇمىسىن توقتاتۋعا بولمايدى.
جامبىل ءوڭىرىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە وتە باي ەكەنى ءبىزدى قىزىقتىرىپ وتىر. مۇندا تاس داۋىرىنەن باستاپ, ورتا عاسىرعا دەيىنگى تاريحتان سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر ءجيى كەزدەسەدى. ءتىپتى تاستار جەر بەتىندە جاتىر. بۇل ماڭاي ءشول بولعاندىقتان, بوس توپىراقتى جەل ۇشىرادى. ماسەلەن, قىزىلتاۋ دەگەن تۇراقتىڭ 1 شارشى مەترىنەن 700–800 تاس قۇرالدارى كەزدەسەدى. ءبارى دە جەردىڭ بەتىندە جاتادى.
بۇيرەكباستاۋداعى تىرشىلىك ءبىز ازىرگە تاپقان جادىگەرلەر كورسەتكەندەي, 16 مىڭ جىلمەن شەكتەلمەۋى مۇمكىن. تاريح ءتىپتى ارمەن قاراي سوزىلا ءتۇسۋى ىقتيمال. ونى تولىققاندى انىقتايتىن جادىگەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن توپىراقتىڭ استىندا كومۋلى جاتقان شىعار. كىم ءبىلسىن...», دەيدى ج. تايماعانبەتوۆ.
عالىمدار الداعى ۋاقىتتا توپىراقتىڭ قاباتى مەن وشاق ك ۇلىنە راديوكومىرتەكتى تالداۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بەكىنىپ وتىر. بۇل ءىستى جاپوندىق عالىمدار قولعا الماق. سول ارقىلى تاس داۋىرىندەگى تۇراقتىڭ ناقتى جاسىن انىقتاۋ مۇمكىندىگى تۋماق. ال ماماندار بۇل جۇمىستىڭ قورىتىندىسى قاراشا ايىندا شىعادى دەپ وتىر.
جامبىل وبلىسى
