Shakarim University مەن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى اباي وبلىسى جاڭاسەمەي اۋدانى قاراولەڭ اۋىلىنا قاراستى قاراتۇمسىق قورىمىندا ارحەولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. قوس عىلىم ورداسى زەرتتەۋ جۇمىستارىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ «اباي وبلىسىن كەشەندى تاريحي-ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ» عىلىمي جوباسى اياسىندا قولعا العان-دى.
قاراتۇمسىق ارحەولوگيالىق كەشەنى – شىعىس سارىارقا ايماعى مەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنا جاقىن ورنالاسقان جەردە تۇڭعىش رەت كەشەندى تۇردە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسىناۋ يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ارحەولوگ ايدىن ءجۇنىسحاننىڭ ايتۋىنشا, اباي وبلىسى اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن انىقتاۋ, تىزىمگە الۋ جانە زەرتتەۋ ماقساتىندا كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋ قولعا الىنىپ وتىر.
«ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتى عالىمدارى بىرلەسىپ بيىل بۇرىن-سوڭدى ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەلمەگەن, تىڭ ايماق جاڭاسەمەي اۋدانىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى. بارلاۋ جۇمىستارى قاراولەڭ, اقبۇلاق, ابىرالى, كوكەنتاۋ, جيەنالى, العاباس, اينابۇلاق, دوستىق, پريرەچنىي اۋىلدارىنىڭ اۋماعىندا اتقارىلدى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان دەگەلەڭ, ابىرالى, جاڭعىزتاۋ, كوكەنتاۋ, دوعالاڭ, مىرجىق, دۋانا, ارقارلى, سەمەيتاۋ جانە تاعى باسقا ۇساق شوقىلى تاۋ جۇيەلەرىندەگى ەسكەرتكىشتەر زەرتتەلمەك. بارلاۋ جۇمىسى بارىسىندا بارلىعى 200-گە جۋىق ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش انىقتالدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ باسىم بولىگى قولا ءداۋىرى مەن ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ ورىندارى, تاس ءداۋىرىنىڭ تۇراقتارى جانە ساق زامانىنىڭ قونىستارىنا ءتان», دەيدى ارحەولوگ عالىم.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەشەننەن ساق زامانىمەن سايكەس كەلەتىن 17 قونىس تابىلعان. بۇگىنگە دەيىن ابىرالى-قاينار وڭىرىندە ساق قونىستارىنىڭ بار ەكەنى ايتىلىپ جۇرسە, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ناقتى قونىس ورىندارى بارى دالەلدەنىپ وتىر. ولاردىڭ بەتكى قاباتىنان 70-تەن اسا تاستان جاسالعان ەڭبەك قۇرالى, قىش ىدىس بولشەكتەرى مەن تۇرمىستىق بۇيىمدار تابىلعان. بۇل ماتەريالدار وسىدان 2700–2500 جىل بۇرىن (ب.ز.د. IX–VII عاسىرلار شاماسى) وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن ساقتاردىڭ مادەني-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىن, مال شارۋاشىلىعى, ەگىنشىلىك پەن مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەسىن ايعاقتاپ, ورتالىق ازيا, ءسىبىر وڭىرلەرىمەن مادەني بايلانىسىن تەرەڭ زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ارحەولوگيالىق كەشەن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىنىڭ دە ارحەولوگيالىق الەۋەتى جوعارى ەكەنىنىڭ دالەلى بولا الادى. بىلگەنگە, بۇل ء«تىس شۇقىپ وتىرىپ» ايتا سالاتىن قىسىر ءسوز ەمەس, استىن سىزىپ ايتار تاريحي جاڭالىق.
«ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ بارىسىندا ەجەلگى زاماندا ادامداردىڭ تۇرمىستا جانە شارۋاشىلىق ماقساتتا قولدانعان ەڭبەك قۇرالدارى, قىشتان جاسالعان ىدىستاردىڭ قالدىقتارى تابىلدى. ەرەكشە نازار اۋدارارلىق ولجا – ءبىر تۇرعىن-جاي ىشىنەن تابىلعان 37 اسىق. مۇنداي كولەمدە ءبىر نۇكتەدەن تابىلعان اسىقتار قازاقستان ارحەولوگياسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جانە بۇل جادىگەرلەر ساق داۋىرىندەگى ويىن-ساۋىق, ءدىني-مادەني عۇرىپتار تۋرالى تىڭ مالىمەت بەرەدى. سونىمەن بىرگە جادىگەرلەر قازاق دالاسىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ كەراميكا, مەتالل ءوندىرۋ, قۇرىلىس جانە مال شارۋاشىلىعى سياقتى سالالاردا جوعارى تەحنولوگيالىق دەڭگەيگە قول جەتكىزگەنىن كورسەتەدى. قاراتۇمسىق – حح عاسىردا جابىق بولعان, ارحەولوگيالىق تۇرعىدان تولىق زەرتتەلمەگەن سەمەي پوليگونى ايماعىندا شوعىرلانعان تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن ماڭىزدى نىسان. بۇل ەسكەرتكىش – عىلىمي قۇندىلىق قانا ەمەس, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋ مەن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ناقتى ۇلگىسى بولماق», دەيدى عالىم ا.ءجۇنىسحان.
راسىندا, وڭدەلگەن 37 اسىقتىڭ ايتار سىرى ءالى مول. كۇنى كەشە كۇللى الەمگە ءدۇبىرى جەتكەن V كوشپەلىلەر ويىنىنىڭ كورىگىن قىزدىرعان, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇلتتىق ويىندارىمىزدىڭ ەڭ نەگىزگىسى, اۋىلدا وسكەن ءار قارادومالاقتىڭ سۇيىكتى ويىنى – اسىق اتۋ ەكەنى انىق. ال ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانى, ساباعى ساق داۋىرىمەن بايلانىسى بارىن بىلگەندە, راس, كەۋدەمىزدى ءبىر ماقتانىش كەرنەگەنى بار.
سونىمەن بۇل ەكسپەديتسياڭىز اباي وبلىسىنداعى ارحەولوگيالىق مۇرانى كەشەندى زەرتتەۋدى ۇيلەستىرەتىن نەگىزگى عىلىمي ورتالىققا اينالىپ وتىر. قازبا جۇمىسىنا شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىلارىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ وزگە دە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىسىپ, دالالىق ارحەولوگيا ادىستەرىن مەڭگەرىپ, تاجىريبەنىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتىپ جۇرگەن كورىنەدى.
«قاراتۇمسىق ارحەولوگيالىق كەشەنىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىسىپ, ەرەكشە اسەر الدىم. بۇل – ارحەولوگيالىق جاڭالىق قانا ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحىنا جول اشاتىن ماڭىزدى عىلىمي جەتىستىك. تابىلعان جادىگەرلەر – اتا-بابالارىمىزدىڭ وتىرىقشىلىق مادەنيەتى, شارۋاشىلىق ءداستۇرى مەن رۋحاني ومىرىنەن سىر شەرتەتىن بىرەگەي دەرەكتەر. اسىرەسە ءبىر جەردە تابىلعان 37 اسىق ساق داۋىرىندەگى بالالاردىڭ ويىن-ساۋىق مادەنيەتىنە قاتىستى العاشقى ناقتى دالەلدەردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسە اتقارىپ جاتقان بۇل جوباسى – عىلىمي بايلانىستىڭ جارقىن ۇلگىسى. ەكى ۇجىمنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگى ناتيجەسىندە بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تاريحي دەرەكتەر جاڭاشا سيپات الىپ وتىر. سونداي-اق وسى دالالىق زەرتتەۋگە بەلسەندى قاتىسىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ جۇمىسىن ەرەكشە اتاپ وتەمىن. ولار تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرىپ, ارحەولوگيالىق ادىستەردى كاسىبي دەڭگەيدە مەڭگەرىپ كەلەدى. بۇل – بولاشاق ماماندار ءۇشىن باعا جەتپەس مۇمكىندىك ءارى وتاندىق ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ لايىقتى جالعاسى. وسى باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىپ, جاستار ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە مەكتەبىنە اينالاتىنىنا سەنىمىمىز زور», دەيدى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى دۋمان ورىنبەكوۆ.
قوس ءبىلىم ورداسىنىڭ عالىمدارى تاپقان ساق قونىستارى ءالى دە زەرتتەلىپ-زەردەلەنە تۇسپەك. ولاردىڭ قازبا جۇمىسىنان انىقتاعان ساق تۇرعىن-جايىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى, ىشكى جوسپارى, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ءتۇرلى بۇيىم دا جۇيەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىن جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرىپ, ءوڭىردىڭ كونە مادەنيەتىن حالىققا تانىتا بەرمەك.
اباي وبلىسى
