جەراستى كوزدەرىنەن تارتىلاتىن تىرشىلىك ءنارىن تۇرعىنداردىڭ كۇتكەنىنە كوپ بولعانىمەن, جوبانىڭ بەلگىلەنگەن باعدارلاماعا ساي اتقارىلماۋى وڭىردەگى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان سۋ تاپشىلىعى مەن ساپاسى ماسەلەسىن ودان ءارى كۇردەلەندىرە ءتۇستى.
جالپى, جوبا اياسىندا جەراستى سۋ كوزدەرىنەن ء(ۇيتاس-ايدوس, ەسقۇلا) كەلەتىن سۋمەن قامتۋ كولەمىن 70%-دان 100%-عا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ءوڭىردى سۋمەن جابدىقتاۋ ءىسى جەرۇستى جانە جەراستى سۋ كوزدەرى – كەڭگىر سۋ ويماسى مەن ء«ۇيتاس-ايدوس» كەن ورنى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن جوبا كەلەسى جىلعا دەيىن جالعاسادى.
قالانى جەراستى سۋىمەن قامتۋ دەڭگەيىن 2026 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 70%-عا, 2027 جىلى 100%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. نەگىزى, ايدوس جەراستى سۋىنىڭ كەن ورنى جەزقازعان قالاسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. وسىعان دەيىن 1967–1985 جىلدارى سالىنعان سۋ قۇبىرى ابدەن توزىپ, زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس كەلمەي قالعان ەدى. سوندىقتان «جەزقازعان قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى» نىسان قۇرىلىسىنا تاپسىرىس بەرگەن.
2023 جىلى وبلىس اكىمدىگى وكىلدەرىنىڭ باق-قا بەرگەن اقپاراتىندا: ء«وڭىر تۇرعىندارىن تولعاندىراتىن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. ينۆەستيتسيا كولەمى 16,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جەزقازعان قالاسىنداعى ء«ۇيتاس-ايدوس» سۋ قابىلداعىشىنىڭ II كوتەرگىش سورعى ستانساسىن قايتا جاڭارتۋ باستالدى. 2022 جىلى قۇرىلىستىڭ باستالۋىنا 100 ملن تەڭگە ءبولىندى. قازىر ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 8 ملرد تەڭگە سوماسىندا قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر», دەلىنگەن.
سول 2023 جىلى وبلىستا ء«ۇيتاس-ايدوس» سۋ قۇبىرلارىن جاڭارتۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ, «Bi Global» مەردىگەر ۇيىمى ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ جۇمىسىن 80%-عا ورىنداعانىن مالىمدەگەن.
2024 جىلى ء«ۇيتاس-ايدوس» سۋ قابىلداعىشىنىڭ سالىنعالى جوندەۋ كورمەگەن سورعى ستانساسى 56 جىلدان كەيىن جاڭارتىلىپ, زاماناۋي قۋاتتى سورعىلاردى ورناتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. جاڭا قۇبىرلاردى جەزقازعان قالاسىنداعى شارۋاشىلىق-اۋىزسۋدى تازارتۋ ورتالىعىنا دەيىن جەتكىزىپ, وتكەن جىلدىڭ ورتاسىندا تۇرعىنداردى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنى بىرنەشە رەت ايتىلدى. سول جىلدىڭ قازان ايىندا ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى بەرىك ابدىعالي ۇلى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: «وبلىس ورتالىعىن ساپالى اۋىزسۋمەن قامتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان ء«ۇيتاس-ايدوس» جەراستى سۋاعارىنان تىرشىلىك ءنارىن تارتۋ جوباسى اياقتالۋ ساتىسىندا. جاڭا قۇبىرلار تولىقتاي اۋىستىرىلدى. ناتيجەسىندە, كەلەر جىلى جەزقازعاندىقتار ساپالى سۋعا قول جەتكىزەدى», دەپ جازعان ەدى.
الايدا بۇدان كەيىن ءوڭىر باسشىسى اۋىسىپ, وبلىس تىزگىنىن داستان رىسپەكوۆ ۇستادى. بۇل جوبا الدىڭعى اكىم جازعانداي تەز اياقتالا قويمادى. 2025 جىلى ءوڭىر باسشىسى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى العاش رەت اۋقىمدى جاڭعىرتۋدان وتكەن ء«ۇيتاس-ايدوس» جەراستى سۋ قورىنىڭ ەكىنشى كوتەرگىش سورعىسىنىڭ جۇمىسىن تەكسەردى. سۋ قورىنىڭ ەكىنشى كوتەرگىش ستانساسىنا ءۇش جاڭا سورعى ورناتىلىپ, 60 جىلدان كەيىن العاش رەت رەزەرۆۋار مەن سۋ جۇيەلەرى تولىق جاڭارتىلعان. جاڭا ترانسفورماتورلىق قوسالقى ستانسا ىسكە قوسىلدى. وسى جىلدىڭ كۇزىندە اتالعان اۋماقتان وبلىس ورتالىعىنا دەيىن ۇزىندىعى 50 شاقىرىم بولاتىن جاڭا سۋ قۇبىرلارىن تارتۋ جۇمىسى اياقتالعانى ءمالىم بولدى. سورعى ستانساسىنا سۋ جەلىلەرى جەتكىزىلە باستاپ, وندا ۇڭعىما قازۋ, قۇبىر جەلىلەرىن تارتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەتىنى دە حابارلاندى. ۇڭعىمالار كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندە ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس.
وسىعان قاراماستان, جەزقازعاندا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءالى دە وتكىر تۇرعانىن اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى جاقسى بىلەدى. بىلتىر قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىندا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ءبىر توپ دەپۋتاتپەن وڭىرگە جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ, جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەستى. ول ءوز سوزىندە: «جەزقازعان قالاسىنداعى گيدروتەحنيكالىق تسەحتىڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. وبلىس ورتالىعىنداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – حالىقتى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2022 جىلى بىرقاتار ءىس-شارا اتقارىلدى. بىراق ءالى دە كوپتەگەن سۇراق شەشىلمەگەن كۇيى قالىپ وتىر. جەزقازعاندى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى ەكى سۋ قۇبىرى – ەسقۇلا, ء«ۇيتاس-ايدوس» سۋ جۇيەلەرى ەسەبىنەن شەشۋ جوسپارلاندى. 2025 جىلى جەزقازعاندى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ناقتى قادامدار جاسالۋعا ءتيىس. ويتكەنى ۇلىتاۋلىقتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتى وسىعان, وڭىردەگى ەكولوگيالىق جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى», دەپ قاداپ ايتقان بولاتىن.
ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءبىلۋ ماقساتىندا جۇگىنگەنىمىزدە, جەزقازعان قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسىلان ءالىپ ۇلى: «حالىقتى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى اسا ماڭىزدى باعىت – ء«ۇيتاس-ايدوس» سۋ الۋ قۇرىلىمدارىن قايتا قۇرۋ جوباسىنىڭ ءى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە, حالىققا جەتكىزىلەتىن اۋىزسۋدىڭ 30%-ىن جەراستى سۋلارى قۇراپ وتىر. 2025 جىلى اتالعان جوبانىڭ ءىى كەزەڭى باستالدى. قۇنى – 6,4 ملرد تەڭگە. بۇل ماقساتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2026 جىلعا قاجەتتى قاراجات كولەمى 4,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بيۋدجەتتىك ءوتىنىم تاپسىرىلدى, ارناۋلى مەملەكەتتىك قور ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوبانىڭ ءىىى كەزەڭى ءۇيتاس كەن ورنىنىڭ ۇڭعىمالارى مەن قۇراما كوللەكتورلارىن رەكونسترۋكتسيالاۋدى قامتيدى, قۇنى – 2,7 ملرد تەڭگە. قۇرىلىس جۇمىسى بيىل باستالادى, جوعارىدا ايتىلعان بيۋدجەتتەرگە ءوتىنىم تاپسىرىلدى. بيىل وبلىستىق بيۋدجەتتەن 10 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, مەردىگەر ۇيىممەن شارت جاسالدى», دەدى.
جوبانىڭ اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس كولەمى جونىندە جەزقازعان قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى مۇرات سەيتقازينوۆ: «بىلتىر ايدوس كەن ورنىنداعى جەراس-تى سۋ الۋ قۇرىلىسىن رەكونسترۋكتسيا-لاۋ جوباسىنا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد 865 ملن 629 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, تولىق يگەرىلدى. جۇمىستىڭ ورىندالۋ دەڭگەيى – 94%. قازىر 17 شاقىرىم 812 مەتر سۋ قۇبىرى جەلىلەرى جاڭارتىلىپ, سۋ شىعىنى ازايتىلدى, اۋىزسۋ ساپاسى جاقساردى. بيىل جوبانى جالعاستىرۋعا 1 ملرد 623 ملن 927 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان. جوسپارعا سايكەس, سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن تارتۋ, دەمونتاجداۋ, ەلەكتر جەلىلەرىن مونتاجداۋ, ۇڭعىمالار ۇستىنەن پا-ۆيلوندار سالۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار ءۇيتاس كەن ورنى جونىندەگى جوبا دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وتكەن جىلى 240 مەتر ترانشەيا قازۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. بيىل بۇل جوباعا 1 ملرد 754 ملن 463 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, ۇڭعىمالار بۇرعىلاۋ, سۋ الۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جوسپارلانعان. جەزقازعان قالاسى تۇرعىندارىن ء«ۇيتاس-ايدوس» كەن ورنىنىڭ جەراستى كوزدەرىنەن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى سۋ تارتۋ قۇرىلىسىن جاڭعىرتۋ, ونىڭ ىشىندە ۇڭعىمالاردى قايتا بۇرعىلاۋ, كوللەكتورلاردى ورناتۋ باعدارلاماسى جالعاسىن تابادى», دەپ مالىمدەدى.
سونىمەن ء«ۇيتاس-ايدوس» جوباسىنىڭ ءى كەزەڭى اياقتالىپ, سۋ قابىلداۋ ورنىنداعى كوتەرمە سورعى جاڭارتىلىپ, ديامەترى 800 مم بولاتىن 51 شاقىرىمدىق قۇبىر اۋىستىرىلدى. سۋ جيناۋ, ءسۇزۋ جۇيەلەرى ورناتىلدى. سۋقويمالارى مەن سورعى ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسى مارەسىنە جەتتى. جەزقازعان قالاسىنىڭ شارۋاشىلىق-اۋىزسۋدى تازارتۋ ورتالىعىندا ىسكە قوسۋ-رەتتەۋ جۇمىسى قولعا الىندى.
2022 جىلى باستالعان ءبىرىنشى كەزەڭ ءتورت جىلعا سوزىلىپ, جەزقازعاننىڭ 30%-ى عانا جەراستى سۋىمەن قامتىلدى. بۇل – كوزدەگەن مەجەنىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيتىن كورسەتكىش. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالانى جەر-استى سۋىمەن قامتۋ دەڭگەيىن 70%-عا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. دەگەنمەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 70%-عا جەتە قوياتىنى كۇمان تۋعىزاتىنى راس. 2027 جىلى 100%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. ارينە, جوبانىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسۋى بىرتە-بىرتە جەرۇستى سۋىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, ناتيجەسىندە, تولىقتاي تازا اۋىزسۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى قۋانتادى. وكىنىشكە قاراي, اتالعان جوبانىڭ تولىق ناتيجەسىن كورىپ, ساپالى سۋدىڭ يگىلىگىن سەزىنۋ ءۇشىن جەزقازعان قالاسى مەن جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى ءالى دە ءبىراز ۋاقىت كۇتۋگە ءماجبۇر بولاتىن سىڭايلى.
جەزقازعان – ءىرى ونەركاسىپ ورتالىعى. سول تۇرعىدا وبلىس ورتالىعىن اۋىزسۋمەن, ونىڭ ىشىندە جەراستى سۋلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ – ومىرلىك ماڭىزى بار ستراتەگيالىق ماسەلە, قالانىڭ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى كەپىلى. وسى ورايدا جەراستى سۋ قورلارىن يگەرۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, سالاعا جاۋاپتى بارلىق قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. جوباعا بولىنگەن ءاربىر تەڭگەنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى قاداعالانۋعا ءتيىس. قوعامدىق, مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. سالعىرتتىق تانىتقان, جۇمىستى سوزبالاڭعا سالعان نەمەسە ساپاسىز جۇمىس ىستەگەن مەردىگەرلەر مەن جاۋاپتى تۇلعالارعا زاڭ اياسىندا قاتاڭ شارالار قولدانىلۋى قاجەت.
ۇلىتاۋ وبلىسى
