– ەركەبۇلان بولتىرىك ۇلى, كوماندالىق اقىندار ايتىسى «Amanat» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسقانىن جاقسى بىلەمىز. ءبىرىنشى كەزەكتە وسى جوبانى قولعا الۋ تۋرالى يدەيا قالاي تۋعانىن ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇل جوبانىڭ يدەيا اۆتورى – ءماجىلىس دەپۋتاتى, بەلگىلى ايتىسكەر اقىن, قوعام قايراتكەرى, «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى امانجول دۇيسەنباي ۇلى ءالتاي. ءبىز بۇل جوبانى تەك ونەر سايىسى ەمەس, ۇلتتىق بولمىستى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ىرگەلى مادەني باستاما رەتىندە قاراستىردىق. جوبانىڭ تۇجىرىمداماسىن «Amanat» پارتياسى ازىرلەپ, ۇيىمداستىرۋ قۇرىلىمىن ناقتىلاپ شىقتى. پارتيا توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ قولداۋىمەن كوماندالىق ايتىستىڭ جالاۋى جەلبىرەپ, ەل ءىشىن ونەرگە سۋسىنداتقان رۋحاني الاڭعا اينالدى.
– كوماندالىق ايتىستىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالا كەتسەڭىز؟ بۇعان دەيىنگى ايتىستاردان نەسىمەن وزگەشە؟
– ايتىس تاريحىن اقتارساڭىز كوماندالىق ايتىس العاش رەت 1986–1987 جىلدارى ۇيىمداستىرىلىپتى. اراعا قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت سالىپ, يگى ءداستۇر قايتا جاڭعىرىپ وتىر. مۇندا ايتىسكەر اقىندار عانا ەمەس, بىرنەشە ونەر يەسى ءبىر كوماندادا باس قوسقان. ياعني ءار كوماندا 10 ادامنان قۇرالادى. ونىڭ ىشىندە كوماندا جەتەكشىسى, كوماندانى تانىستىراتىن جاس ونەرپاز, ءتورت ايتىسكەر اقىن جانە ءبىر-ءبىر جىرشى, تەرمەشى, ءداستۇرلى ءانشى مەن كۇيشى بار. وسىلايشا, تۇتاس ءداستۇرلى ونەردىڭ ساحنالىق سيمفونياسى جاساقتالدى دەۋگە بولادى.
كوماندا قۇرامىنا قاراپ سول ءوڭىردىڭ رۋحاني كەلبەتىن تاني الاسىز. مۇندا ءاربىر قاتىسۋشىنىڭ ءرولى ماڭىزدى. مىسالى, ءسىزدىڭ كوماندانىڭ ايتىسكەرلەرى مىقتى بولعانىمەن, وزگە ونەرپازدارىنىڭ بابى كەلىسپەي تۇرسا ءبارىبىر جالپى ناتيجەگە اسەر ەتەدى. بۇل ءۇشىن كوماندانى الاقايلاپ تانىستىرعان جاس ونەرپازدان باستاپ كۇللى قۇرامنىڭ ءتاستۇيىن دايىندىعى كەرەك. سوندىقتان ەكى كوماندا ءبىر-ءبىرىن جاقسىلاپ زەرتتەيدى. مىقتاپ دايىندالادى. وڭىردەگى ەڭ مىقتى, ەل اۋزىندا جۇرگەن ونەرپازداردى قاتارىنا قوسۋعا تىرىسادى. بۇل ايتىستىڭ دەڭگەيىن وسىرۋگە تىكەلەي اسەر ەتپەك.
ايتىسكەرلەر تۇرە, سۇرە, قايىم, قىز بەن جىگىت ايتىسى, وتىرىك ولەڭ سياقتى ايتىستىڭ كونە تۇرلەرىنەن سىنعا ءتۇستى. وسىلايشا, سان-سالالى بەكزات ونەرىمىزدى قايتا جاڭعىرتا الدىق. مىسالى, اقتاڭگەر اقىنداردىڭ كوبى قايىم ايتىسقا شىعۋعا جۇرەگى داۋالاي بەرمەيدى. ءبىر شۋماققا ويىڭدى جيناقتاپ سىيعىزا ءبىلۋ – شىن مىقتىنىڭ عانا قولىنان كەلمەك. سول سياقتى باۋىرىن جازىپ ۇزاققا كوسىلەتىن سۇرە ايتىسقا ءتۇسۋ ءۇشىن دە ىشكى قۋات كەرەك. بۇل جوبادا كونە ايتىس تۇرلەرىنىڭ جاڭعىرعانىن كورەرمەن قاۋىم ىستىق ىقىلاسپەن قابىلدادى. ءبىر جاعى اقىندارعا ءارى سىناق, ءارى مول تاجىريبە مەكتەبى بولدى.
– كۇنى كەشە عانا اقتاۋ قالاسىندا فينالدىق ايتىس ءوتتى. بۇل جوبا جالپى ءبىر جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلىپتى. جالپى, بارىسى, ىرىكتەۋ كەزەڭدەرى قالاي ءوتتى؟
– بىلتىر 9 ناۋرىزدا قىزىلوردا قالاسىندا كوماندالىق ايتىستىڭ شىمىلدىعى ءتۇرىلدى. ايتىس ايتەكە ءبيدىڭ 380 جىلدىعىنا ارنالىپ, سىر سۇلەيلەرى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ ونەرپازدارى باق سىناستى. ىلە-شالا قاسيەتتى تۇركىستان وبلىسى يگى ءداستۇردى جالعاپ, ناۋرىز مەيرامىنا ارناپ ايتىس وتكىزدى. جامبىل وبلىسىنىڭ كومانداسى قوناققا كەلدى. ودان كەيىن, ءوزىڭىز بىلەسىز ەلىمىزدەگى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى ەكى جارىم اي ايتىس وتپەدى. 1 ماۋسىم كۇنى ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا قايتا جالعاسىپ, قوستاناي وبلىسىنىڭ كومانداسى ەكىنشى اينالىمعا جولداما الدى. ەرەجە بويىنشا, ءبىرىنشى كەزەڭدە 20 كوماندانىڭ 10-ى ىرىكتەلىپ ەكىنشى اينالىمعا وتۋگە ءتيىس. بىلتىر 9 مارتە ايتىس ءوتىپ, 18 كوماندا باق سىنادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ايتىسى كەيىنگە شەگەرىلىپ, بيىل ناۋرىزدا پەتروپاۆل قالاسىندا ءوتتى. ال ايتىستىڭ ەكىنشى كەزەڭى بيىل 8 اقپاندا اقتوبە قالاسىندا باستالدى. اقپان-ءساۋىر ايلارىندا ەكىنشى كەزەڭگە جولداما العان 10 كوماندا ءوزارا باسەكەگە ءتۇستى. وسى 10 كوماندادان ۇپاي ايىرماسى جوعارى بولعان تورتەۋى شيرەك فينالعا جولداما الدى. ونىڭ ىشىندە قاراعاندى, تۇركىستان, اقتوبە وبلىستارى مەن استانا قالاسىنىڭ كوماندالارى بار. 2-3 مامىر كۇندەرى استانا قالاسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەكوۆتىڭ قولداۋىمەن ەكى كۇن بويى ەلوردا تورىندە شيرەك فينالدىق ايتىستار ءوتتى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, قاراعاندى مەن تۇركىستان وبلىستارى توپ جارىپ, فينالعا جولداما الدى. ال فينالدىڭ اقتاۋ قالاسىندا وتەتىنىن بىلتىر بەكىتىپ قويعانبىز. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرداۋلەت قيلىباي حابارلاسىپ: «كوماندالىق ايتىستىڭ فينالىن اقتاۋدا وتكىزىڭىزدەر. ءبىزدىڭ كوماندا وتسە دە, وتپەسە دە وسى ايتىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىمىزعا الايىق», دەپ نيەت ءبىلدىرىپتى. ونىڭ ۇستىنە بيىل «اقتاۋ قالاسى – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» اتانىپ, قارت كاسپيدىڭ بويىندا ۇلان-اسىر توي وتكەنىن, تۇركى حالىقتارى باس قوسقانىن بىلەسىز. وسى قۋانىشقا, يگى قادامعا وراي قوس كوماندانىڭ وكىلدەرى تاماشا رۋحاني كەش سىيلاپ, تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگىن جىرلاپ قايتتى.
قوس كوماندا فينالعا تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن كەلگەنى بىردەن بايقالدى. ايتىس باستالعان ساتتە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اقىندارى 3 ۇپايمەن العا شىققان ەدى. الايدا قاراعاندى كومانداسى شابىتپەن ونەر كورسەتىپ, ەسەپتى تەڭەستىرىپ ۇلگەردى.
جالپى, ايتىس اسا جوعارى دەڭگەيدە, وتە تارتىستى ءوتتى. ءار جۇپ ءوز شەبەرلىگىن, سۋىرىپسالمالىق قابىلەتىن تولىق تانىتا ءبىلدى. قازىلار القاسىنىڭ ورتاق شەشىمىمەن ەكى كوماندا دا جەڭىسكە لايىق دەپ تانىلىپ, قوس تاراپقا دا 1-ورىن جۇلدەسى بەرىلدى. بۇل – ادىلەت پەن ونەرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار ەلدىك پەن بىرلىككە قۇرىلعان رۋحاني كەشتىڭ شىن مانىندە ۇلت يگىلىگىنە اينالعانىنىڭ دالەلى.
– جاڭا ءسىز اتاپ وتكەن استاناداعى ايتىسقا ارنايى بارىپ تاماشالاپ ەدىم. ءبىر بايقاعانىم, كوپ تىڭدارمان ءداستۇرلى ءانشى, جىرشى-تەرمەشى, كۇيشىلەردى تىڭداۋ ءۇشىن كەلەدى ەكەن. كلارا تولەنباەۆا, قازىبەك ادىكەي, سەرجان مۇسايىن, داۋرەنبەك اركەنوۆ, گۇلميرا سارينا, ەربولات شالدىبەكوۆ, ايگۇل ەلشىباەۆالاردىڭ ونەرىنە دەگەن قوشەمەت ەرەكشە بولدى.
– ءسىز اتاپ وتكەن ونەرپازدار – قازاق ونەرىندە وزىندىك ورنى بار تۇلعالار. جاڭا ايتىپ ءوتتىم عوي, ءار ءوڭىر مىڭنان تۇلپار اتانعان كىل مىقتىلارىن ۇكىلەپ توپقا قوسادى. كوپ ايماق ونەرپازدارىنا ەرەكشە قولداۋ كورسەتىپ, ارنايى ۇلتتىق كيىم تىكتىرىپ, بارلىق مۇمكىندىكتى جاراتىپ بەردى. بۇل – ەڭ باستىسى قازاقتىڭ ونەرىنە دەگەن قۇرمەت.
جاسىرارى جوق, رۋحتىڭ التىن تۇنباسى بولعان جىرشىلىق ءداستۇر, تەكتى ونەر تەرمە, بولمىسى ءبۇتىن ساقتالعان كۇي جانرلارى باسقا ونەر تۇرىنە قاراعاندا ناسيحاتى كەمشىن بولىپ جۇرگەنى دە راس. بۇل جوبا ءبىر جاعى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا ءتۇستى. اسىرەسە ونەرگە جاڭادان قادام باسقان جاستار ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. شىعارماشىلىعىنا سەرپىلىس بەرەتىن الاڭ. وسىنداي دودالار ارقىلى ەل كوزىنە ءتۇسىپ, ونەرىن شىڭدايدى.
– كوماندالاستارىن تانىستىرعان جاس ونەرپازدار تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– بۇل جوباداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى – وسى ونەرلى بالالاردىڭ جارقىراپ شىققانى دەر ەدىم. تاڭدايى تاقىلداعان بالالاردىڭ الدىمەن شىعىپ ءوز ۇجىمىن تانىستىرۋى – كورەرمەن نازارىن بىردەن اۋداردى.
كوماندالىق ايتىستا ەرەكشە ونەر كورسەتكەن ولار بىلتىرعى «التىن دومبىرا» اقىندار ايتىسىنا شىعىپ, ۇلكەن ونەردەگى تۇساۋىن كەستى. قوستانايدان كەلگەن 100 جاستاعى اقساقالمەن بىرگە قارشاداي ءتورت بالا شىعىپ جىر ايتقاندا ەلدىڭ ءبارى ءسۇيسىندى. ونەردەگى رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى. ول بالالاردىڭ قاتارىندا يسلام-ءالي ءبىرجان ۇلى, ەرشات كامىلجان ۇلى, ەرسۇلتان مۇحامجان, نوسەر ايدوس ۇلى بار. ءبارى باستاۋىش سىنىپتىڭ وقۋشىلارى. ودان بولەك ماعجان نۇركەن ۇلى, تيحون كوزلوۆ, شاحماردان بەكارىس ۇلى مەن جانەل قيساتوۆانىڭ ونەرىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇلاردان بولەك, «قولا دومبىرا» وقۋشىلار ايتىسىنىڭ جۇلدەگەرى اتانىپ جۇرگەن بالالار از ەمەس.
– ەل كولەمىندە وتەتىن ايتىستار نەگىزىنەن «Amanat» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلادى. ايتىسكەرلەرگە «مىنانى ايت, مىنانى ايتپا» دەگەن شەكتەۋ قويىلا ما؟
– بۇرىن قوعامداعى ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرىن ايتىسكەر كوتەرسە, جالپى بيلىككە تيىسە سويلەسە زال تەڭسەلىپ, قيقۋلاپ كەتەتىن. كەيىنگى كەزدەرى ونداي ەمەس. اقىندار ايتا الماي قالعان جوق. قانشاما ماسەلەنى كوتەرىپ, جەرىنە جەتكىزىپ ايتادى. بىراق كوبىنە ءوتىمدى بولمايدى. نەگە؟ سەبەبى ول بۇرىنعىداي ىشتە تىعىلىپ, سىرتتا شىقپاي جۇرگەن, ۇكىمەتكە جەتكىزە الماي جاتقان ماسەلە ەمەس. ەلدىڭ ءبارى بىلەتىن كوپ جاعدايدىڭ ءبىرى. ونى ايتىسكەردەن بۇرىن حالىق ساراپتاپ, پايىمداپ ۇلگەرگەن. قازىر حالىقتىڭ قوعامدىق ماسەلەلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن بەلسەندىلىگى ارتتى. ءاربىر ماسەلە اشىق تالقىلانادى. بۇرىن مۇنى ايتىسكەرلەر ارقىلى جەتكىزىپ كەلسە, ەندى ءار ادام ءوز پىكىرىن ەركىن جەتكىزە الاتىن بولدى. دەپۋتاتتار دا قوعامدىق پىكىرگە باسا ءمان بەرىپ, ەل ارالاپ, شەشىلمەي جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى پارلامەنت مىنبەرىندە كوتەرىپ جاتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىندا اشىق ديالوگ قالىپتاستى. قازىر حالىقتىڭ ۇسىنىسى, تىلەگى ەسكەرىلەتىن زامان. ۇلتتىق قۇرىلتايلاردا كوتەرىلگەن ۇسىنىستار – جىل بويى زەرتتەلگەن حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ءسوز. ءارى قاراي اقىندار دا ءاربىر ماسەلەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ, ورامدى وي ايتسا ونى نەگە شەكتەيسىڭ؟ قايتا جاقسى ەمەس پە؟ بىراق ءوزى كوتەرگەلى وتىرعان ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي, جەتە تۇسىنبەي كورەرمەنگە «جاعۋ» ءۇشىن جاڭعالاق ءسوز ايتاتىندار دا جوق ەمەس. ساحنادا ايتىلاتىن ءار ءسوز – ەلدىك مۇددەگە, حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا ارنالۋعا ءتيىس. كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمعا قارسى نەمەسە ارانداتۋشىلىق سوزدەر كىمگە كەرەك؟ قازىرگى تۇراقسىز, قۇبىلمالى الەمدە بايىپپەن باسقان قادام عانا جاقسىلىققا جەتكىزەدى. ۇلت رۋحانياتىنىڭ مىنبەرى سانالاتىن ايتىستا دا «تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات» دەگەن قاعيدانى ۇستانامىز.
اڭگىمەلەسكەن –
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
