وقۋلىقتاردى اۋدارمايىق, جازايىق

ءبىز ءبىلىم ستاندارتىنىڭ نەگىزى تۋرالى ويلانعاندا, ەڭ الدىمەن وقۋلىقتاردىڭ ۇلتتىق وقۋ باع­دارلاماسىنىڭ ناقتى كورىنىسى ەكەنىنە كوز جەتكىزۋىمىز كەرەك. ءار ەل ءوز وقۋ­لىقتارى ارقىلى مەكتەپ جۇيەسىندە ءبىلىم مازمۇنىنىڭ بىرىزدىلىگىن ساقتاپ, وقۋشىلارعا ءبىرتۇتاس ءبىلىم مۇم­كىندىگىن ۇسىنادى. وقۋلىقتاردا ەلدىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ادەبيەتى مەن ءتىلى كەڭىنەن قامتىلۋعا ءتيىس. ال بۇگىنگى ءبىز­دىڭ وقۋلىقتارىمىزدىڭ ساپاسى مەن ماز­مۇنى سىن كوتەرە الا ما دەگەن سۇراق ەرىكسىز تۋىن­دايدى.

الەم بويىنشا ءبىلىم جۇيەسى ەڭ الدىڭعى ورىنعا شىققان فينليانديا ەلىندە ء«بىزدىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعىمىز – مەكتەپ» دەگەن جاقسى ءسوز بار. ارينە, بۇل ءبىلىم مەن عىلىمدى ماڭگىلىك بايلىق ساناعان حالىقتىڭ كوكىرەگىنەن قايناپ شىققان دانالىق ەكەنى راس.

ال جاپونيانىڭ مەكتەپ وقۋ­لىقتارى جۇيەسى دە وزگەشە جاع­داي­دا ەكەنىن بىلدىك. بۇل ەلدىڭ وقۋ­لىق­تارىنىڭ قالاي جازىلىپ,­ قالاي قابىلداناتىنى تۋرالى ىز­دە­نىپ كوردىك. جەكە باسپا مە­كە­مە­­لەرى وقۋلىقتاردىڭ جوباسىن جا­ساپ, ولاردى ءبىلىم, مادەنيەت, سپورت, عىلىم جانە تەحنولوگيا مي­نيستر­لىگىنە تەكسەرۋگە ۇسىنادى. ما­قۇلدانعان وقۋلىقتار مەكتەپتەر­دە پاي­دالانىلۋعا بەرىلەدى. اتالع­ان ەلدە وقۋ باعدارلاماسى ارقىلى بىرىزدىلىككە ۇمتىلۋ, وقۋ­لىق اۆتور­لارى مەن باسپاگەرلەردىڭ دەربەس­تىگى مەن الۋان تۇرلىلىككە جول اشۋ سياق­تى جاقسى ادىستەر بار­ ەكەنىن اڭدادىق.

وسىندايدا «ال ءبىزدىڭ وقۋ­لىقتارىمىز قانداي دەڭگەيدە؟ ولاردىڭ ساپاسى مەن مازمۇنىن كىم تەكسەرەدى؟» دەگەن سياقتى سان ءتۇرلى ساۋال الدىمىزدان شىعىپ تا ءجۇر. سول ساۋالداردىڭ جاۋا­بىن­ وقىرمانعا جەتكىزۋ ءۇشىن وقۋ­لىق­­تارعا قاتىستى ماماندار­دى سوزگە تارتتىق.

وقۋ-اعارتۋ مي­­نيستر­لىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق عى­لى­مي-پراك­تيكالىق ءبىلىم­ ماز­مۇنىن ساراپتاۋ ورتالى­عى­نىڭ دي­رەكتورى مانشۇك مۇقا­مەت­­قا­ليقىزى قازىر ەلىمىزدە مەكتەپ وقۋ­لىق­تا­رىنىڭ ساپاسىن جە­تىل­دىرۋ ما­سە­لە­سى مينيسترلىكتىڭ كۇن تارتىبى­نەن تۇسپەگەنىن, سوعان بايلانىستى بۇگىندە وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋعا قاتىستى كەشەندى جۇمىستار ۇز­دىك­سىز جۇرگىزىلىپ جات­قانىن ايتا كەلە, بىلاي دەدى: «وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋ جانە وقۋلىق اۆتورلارى­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەي­تۋ ماق­ساتىندا 2022 جىلى «مەك­تەپ وقۋلىقتارى جانە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا, ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا ارنالعان واك-ءتىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىنا قويىلاتىن تالاپتار» (05.04.2022 جىلعى№132 بۇيرىق) بەكىتىلدى.

اتالعان تالاپقا سايكەس قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر ءۇشىن وقۋلىقتاردى (تىلدىك پاندەردەن باسقاسى) ازىرلەۋ بىردەن قازاق تىلىندە ازىرلەنەدى.

بۇل تالاپ وقۋ ماتەريالدارى­نىڭ قابىلداۋعا جەڭىل, جازىلۋ ءتىلىنىڭ جاتىق بولۋىنا جانە اۋدار­ما وقۋلىقتاردى پايدا­لا­نۋ با­رىسىندا تۋىنداعان ماسە­لە­لەر­دى شەشۋگە ىقپال ەتەدى. سو­نى­مەن قاتار وقۋ باسىلىمدارىن­دا قازاقستاندىق مازمۇننىڭ (كون­تەنت­تىڭ) كەڭىنەن بەرىلۋىنە باسا­ نازار اۋدارىلادى. اتاپ ايت­قان­دا, وتانعا جانە ۇلتتىق ما­دەني كودقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قا­لىپ­تاستىرۋعا مادەنيەتارالىق ديالوگ­تى قامتاماسىز ەتۋگە باسىم­دىق بە­رىلەدى. ورتا ءبىلىم ۇيىم­­دارىنا ارنالعان وقۋلىق­تار­دى جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كە­شەن­­دەردى دايىنداۋ, ساراپتاۋ, سى­­ناق­تان وتكىزۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, باسىپ شىعارۋ جو­نىن­­­دەگى قاعيداعا (24.07.2012 جىلعى №344 بۇيرىق) سايكەس وقۋ­لىق­تاردى ازىرلەۋدە وقۋلىق اۆ­تور­­­لا­رى­­نىڭ قۇرامىندا سالا بو­يىن­شا عالىمنىڭ, ادىسكەر مەن پراكتيك-مۇعالىمنىڭ بولۋى مىندەتتەلگەن».

كوكەيدەگى سۇراعىمىزعا وسىلاي جاۋاپ بەرگەن مانشۇك مۇ­قامەتقاليقىزى اۆتورلار وقۋ­لىق جازار الدىندا مىندەتتى تۇردە وقۋلىقتىڭ تەورياسى مەن­ وقۋ ادەبيەتتەرىن باعالاۋ كري­تەريلەرى بويىنشا ارنايى وقىتۋ كۋرسىنان ءوتۋى قاجەت ەكەنىن دە العا تارتتى. ءتىپتى بۇل كۋرستىڭ الداعى ۋاقىتتا وقۋلىق اۆتورلارى ءۇشىن وقىتۋ كۋرستارىن ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ اكادەمياسى ۇيىمداستىراتىنىن ايتتى.

ال «وقۋلىق جازۋدىڭ, ونى شىعارۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قان­داي؟» دەگەن ساۋالىمىزعا اتالعان ساراپشى قىسقا عانا جاۋاپ بەردى. ونىڭ سوزىنشە, وقۋلىق رەداكتسياسى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيدى ەكەن. بۇل جۇمىس باسپا ۇيىمدارىنىڭ مىندەتىنە جاتاتىنىن العا تارتتى.

«الماتىكىتاپ» باسپاسى­نىڭ باسپا ءىسى بويىنشا ۆيتسە-پرە­زيدەنتى ءاسيما رىسقۇل­بەكو­ۆادان «وقۋلىق­تاردىڭ كوبى اۋدارىلادى, ارنايى اۆتور جاز­باي­دى, بۇل راس پا؟» دەگەن ساۋالى­مىزعا جاۋاپ الدىق.

«مەكتەپ وقۋلىقتارىن ازىرلەۋ, ءبىلىم سالاسىنىڭ قازىرگى تالاپ­­تارىنا سايكەس كەلەتىن وقۋ­لىق­­تاردى جاساۋ – بۇگىنگى كۇن­نىڭ وزەك­تى ماسە­لەلەرىنىڭ ءبىرى. بۇل مىندەت ءبىزدىڭ باس­پامىز ءۇشىن دە باسىم­ باعىت بولىپ تا­بىلادى, سەبەبى ءبىز 25 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى مەكتەپ وقۋ­لىقتارىن شىعارىپ كەلەمىز.

وقۋلىق ازىرلەۋ – اۆتورلىق توپتىڭ جان-جاقتى ىزدەنىسى, جيناقتاعان ەڭ ۇزدىك تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن شىعارماشىلىق جۇمىسى. وقۋلىق جازۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى مەن ءپاننىڭ ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى نەگىزگە الىنادى. «الماتىكىتاپ» باسپاسى ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمدارى, قۇرمەتتى پەداگوگتەرى مەن ادىسكەر-پەداگوگتەرمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەيدى, وقۋلىق اۆتورى بولۋعا تارتادى. سونداي اۆتوردىڭ ءبىرى – رومان قادىرقۇلوۆ. ەلىمىز­دە العاش رەت 1-11 سى­نىپتارعا ارنالعان «تسيفرلىق ساۋاتتىلىق», «ينفور­ماتيكا» وقۋ­لىقتارىن قازاق تىلىندە جازعان ادام. ونىڭ جازعان وقۋ­لىقتارى ورىس, وزبەك, ۇيعىر تىل­دەرىنە اۋدا­رىلىپ قول­دانىلۋدا.

قازاقتىلدى ەمەس مەكتەپتەردىڭ باستاۋىش سىنىپتارىنا ارنالعان «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى ءاليا حازيموۆا – ەڭ ۇزدىك اۆتورلارىمىزدىڭ بىرە­گەيى. بۇل وقۋلىقتىڭ مازمۇنى, ادىستەمە­لىك-ديداكتيكالىق قۇرى­لىمى ۇتىمدى بولعاندىقتان, بارشا ۇستازدار مەن اتا-انالار ۇنەمى العىس­تارىن بىلدىرەدى.

مۇفتيبەكوۆا ءزۇبايدا – باسپا­مىزدىڭ ارداگەر اۆتورى. جيىرما جىلداي ۋاقىتىن وقۋلىق اۆتورى رەتىندە «الىپپە», 2-4 سىنىپ­تارعا ارنالعان «ادەبيەتتىك وقۋ» وقۋ­لىعىن جازۋعا ارنادى. «ادە­بيەتتىك وقۋ» بالانىڭ وقۋ ساۋات­تى­لىعىن جانە بارلىق تانىم­­­دىق قابىلەتتەرىن (ويلاۋ, ەلەستەتۋ, سەزىنۋ, تالداۋ جاساۋ, ت.ب.) كەشەن­دى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى ءپان. سونىمەن قاتار ۇلتتىق اۋىز-ادەبيەتىمىز, كوركەم شىعارمالار مازمۇنىن تالداۋ ارقىلى تۇلعالىق قاسيەتتەردى تاربيەلەۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى.

كەيبىر وقۋلىقتار ورىس تىلىنەن اۋدارىلىپ قولدانىلاتىنى بەل­گىلى. 2022 جىلدان باستاپ قازاق­تىلدى سىنىپتار ءۇشىن وقۋلىق­تار انا تىلىندە جازىلۋى قاجەت دەگەن ارنايى بۇيرىق بەكىتىل­گەن­نەن كەيىن, قازاق سىنىپتارىنا ارنالعان وقۋلىقتار قازاق ­تى­لىندە ازىرلەنەتىن بولدى. «ورتا ءبىلىم ۇيىمدارىنا ارنال­عان­­ وقۋ­لىقتار جانە مەكتەپكە دەيىن­گى ۇيىمدار­عا, ورتا ءبىلىم  ۇيىم­­دارىنا ارنال­عان وقۋ-ادىس­تە­مە­لىك كەشەندەر­­دىڭ مازمۇ­نىنا قويىلاتىن تالاپ­تار­دىڭ» (05.04.2022 جىل­عى №132 بۇي­رىق) 13-تارماعىنا سايكەس قازاق تىلىن­دە وقىتاتىن مەكتەپتەر ءۇشىن وقۋ­لىقتى قازاق تىلىندە (تىلدىك پاندەر بويىنشا وقۋلىقتار­دان باسقا), باسقا تىلدە وقىتا­تىن مەكتەپتەر ءۇشىن – وقۋ تىلىندە ازىرلەۋ نەمەسە ­اۋدارمادا ۇسى­نالادى. باسپا تاراپىنان اتال­عان وقۋلىقتار مەن ادىس­تەمە­لىك كەشەندەر تالاپقا ساي ۇسى­نىل­ماعان جاعدايدا مەم­لەكەتتىك ساراپتاماعا قابىلدان­باي­دى».

بايىپتاپ كورسەك, وسى سالاعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن نيەت قاجەت-اق ەكەن. سەبەبى جوعارىدا ايتقانىمىزداي وقۋلىقتار ءبى­لىم الۋشىلارعا تەك اقپارات بە­رىپ قانا قويمايدى, ولاردىڭ كوز­قاراسىن, جانىن, بولمىسىن تاربيەلەيدى.

بۇل تۋرالى ءاسيما رىسقۇل­بەكو­ۆا ءوز ويىن اشىق جەتكىز­دى. «وقۋ­لىق­پەن جۇمىس ىستەۋ بارى­سىندا شىعار­ماشىلىق ۇجىمنىڭ دا ما­ڭىزى زور. باس­پامىزدا بىلىكتى رەداك­تورلار مەن كوررەكتورلار قىز­مەت ەتەدى. رەداكتوردىڭ باس­تى مىندەتى – وقۋلىق ماتىنىندەگى مازمۇن­دىق, ستيلدىك جانە لوگيكا­لىق قاتەلىكتەردى بولدىرماۋ. فاك­تىلەردىڭ قاتەسىز بەرىلۋى, سويلەم قۇ­رىلىمىنىڭ تۇسىنىكتى تىلدە بولۋى سەكىلدى وقۋلىق مازمۇنىن قۇ­رايتىن ماتىندەردىڭ ساپالى بەرىلۋىن قاداعالايدى. اۆتوردان كەلگەن قولجازبانى ەڭ الدىمەن رە­داكتور وقىپ, مازمۇنىن تەك­سەرىپ, ونىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل جۇمىس بارىسىندا رەداكتور اۆتور ۇسىنعان تاقىرىپ پەن مازمۇندى زەرتتەپ, ءار ءبولىمنىڭ تاقىرىپقا سايكەس كەلۋىن قاداعالايدى. رەداكتسيالاۋ كەزىندە رەداكتور وقۋلىقتىڭ قۇ­رى­لىمىنا مۇقيات كوڭىل بولەدى. وقۋلىقتىڭ بولىمدەرى مەن پا­را­­گرافتارى وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەك­­شەلىكتەرىنە سايكەس ۇيىم­داس­تىرىلۋى كەرەك. ءاربىر تاقى­رىپتىڭ لوگيكالىق تىزبەگى ساق­تا­لۋعا ءتيىس. سوندىقتان رەداكتور ءار ءبولىمنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن تەكسەرەدى جانە وقۋ ماتەريا­لىن جەڭىل مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزەدى».

تۇيىندەسەك, جۇيەلى وقۋلىق ازىر­لەۋ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنا, ۇرپاق تاربيەسىنە, قالابەردى مەم­لەكەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە تىكە­لەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاك­تور. اۆتورلار, ساراپشىلار, باس­پاگەرلەردەن قۇرالاتىن بى­لىكتى جۇ­مىس توبى ارقىلى ءبىز سا­پالى وقۋ­لىق دايىندايتىنىمىز راس. ال ەندى بۇل سالانىڭ مو­رالدىق جاۋاپكەرشىلىگىن سەزى­نۋدىڭ ءوزى ۇلكەن عانيبەت دەسەك, ارتىق ايتقان بولماسپىز. بۇل جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ىشىندە تەرەڭ ءبىلىم, ۇرپاق الدىنداعى ادالدىق, ۇلتتىق مۇددە جاتقانىن اڭدايتىن ءسات تە جەتتى.