سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ەلدەگى جاعداي قانداي؟
ءتۇستى مەتالدى تەرەڭ وڭدەۋ كوبەيىپ, زاۋىتتاردا ءونىم كولەمى ۇلعايىپ جاتىر. بۇل ءبىر كۇندە پايدا بولعان وزگەرىس ەمەس. كەيىنگى جىلدارى قابىلدانعان مەملەكەتتىك شارالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە 2021 جىلعى «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ اسەرى ايقىن بايقالادى. وسى زاڭ ارقىلى وتاندىق كاسىپورىندار شيكىزاتتى لوندون مەتالدار بيرجاسىنداعى باعادان 5 پايىز تومەن باعادا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بۇل وتاندىق ءوندىرىس ءۇشىن ناقتى كومەككە اينالدى. ناتيجەسىندە, 30-دان استام وندىرىستىك جوبا ىسكە قوسىلىپ كەڭەيىپ وتىر.
ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, اليۋميني ءوندىرىسى ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ جاتىر. بىلتىر قايتا وڭدەلگەن اليۋميني كولەمى 57 مىڭ تونناعا جەتكەن. بيىل بۇل كورسەتكىش 93 مىڭ تونناعا جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار. 2029 جىلعا قاراي 163 مىڭ توننانىڭ اۋىلى الىس ەمەس. مىس ءوندىرىسى دە ارتتى. وسى جىلعى كورسەتكىش – 13,2 مىڭ توننا. بۇل الداعى بەس جىلدا 7 ەسە ءوسىپ, 91 مىڭ تونناعا جەتۋگە ءتيىس. قازىردىڭ وزىندە ەل ىشىندە مىس وڭدەيتىن 16 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. مىرىش پەن قورعاسىن دا – وسى تىزىمدە. مىرىشتىڭ ىشكى وڭدەۋ كولەمى كەيىنگى ءۇش جىلدا 55 پايىزعا ارتىپ, 3,6 مىڭ تونناعا جەتكەن.
مەرەيى ۇستەم مەتاللۋرگ
مەتاللۋرگيا – ستراتەگيالىق سالا. مۇندا تەك شيكىزات ەمەس, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارۋ ءاردايىم ماڭىزدى. بۇل ءۇشىن رۋدانى قازىپ الىپ, بالقىتىپ, قوسپاسىن تۇزەتىپ, ساپاسىن باقىلاپ, ستاندارتقا ساي دايىن ونىمگە دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. وسى تىزبەكتىڭ ءاربىر بۋىنىندا وشپەس تاريح, ءوز ىسىنە جانىمەن بەرىلگەن كاسىبي ماماندار بار.
سول تاريحتىڭ ءتىرى كۋاگەرى, ونىڭ ىشىندە سيرەك مەتالداردى ءوندىرۋ ىسىندە وراسان ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, «ەڭبەك داڭقى» بەلگىسىنىڭ تولىق كاۆالەرى تولەگەن نۇرماعانبەت ۇلى. اۋىسىم شەبەرى, اعا شەبەر, ۋچاسكە باستىعى, كەيىننەن تسەح باسشىسى, زاۋىت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولعان ول 1991–1995 جىلدارى سيرەك ءارى قىمبات مەتالدار تسەحىن باسقاردى. ول باسقارعان ۇجىم وتاندىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسىپ, ءوندىرىس قالدىقتارىنان جاڭا ونىمدەر الۋ باعىتىندا تىڭ تەحنولوگيالار ەنگىزدى. قازىر زەينەت دەمالىسىندا.
– 1991 جىلى العاش رەت رەنەي قىشقىلىن الدىق. ونىڭ ساپاسى جاپونيا نارىعىنا دا لايىق بولدى. ارتىنشا قورعاسىن جوساسىن وندىردىك. 1995 جىلى الەمدە تۇڭعىش رەت وسمي-187 يزوتوپىنىڭ تازا مەتالىن الدىق. سولاي ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ بۇلاق كوزى اشىلدى. مەتاللۋرگيادا قوسالقى شارۋاشىلىقتار بولماسا, نەگىزگى اۋىر اگرەگاتتاردا ەر ادامدار جۇمىس ىستەيدى. ۋچاسكەلەردە تەمپەراتۋرا 1 200–1 300 گرادۋسقا دەيىن جەتەتىن. اسىرەسە, بالقىما اگرەگاتتارى, انودتى پەش, شتەين بالقىتۋ ۇدەرىسى جوعارى تەمپەراتۋرادا جۇرەدى. مۇندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن تەك كۇش ەمەس, ءتوزىم مەن ءبىلىم, ناقتى ءتارتىپ كەرەك, – دەيدى قۇرمەتتى مەتاللۋرگ.
ارداگەردىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق مەتاللۋرگيانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى. ونىمدەرگە قىتاي, تۇركيا, ەۋروپا ەلدەرى تاراپىنان تۇراقتى سۇرانىس بار.
– بىراق ءبىز ءالى دە بولسا شيكىزاتتى عانا ەكسپورتتاپ وتىرمىز. قۇنى جوعارى دايىن ونىمدەر شىعارۋ جاعى باياۋ. مۇندا جۇيەلى رەفورما كەرەك. بەسىنشى, التىنشى دەڭگەيدەگى تەرەڭ وڭدەلگەن مەتالل بۇيىمدارىن شىعارۋ ارقىلى عانا باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولامىز. بىزدەگى كەندەردىڭ قۇرامىندا رەني, وسمي, گەرماني سياقتى وتە سيرەك مەتالدار بار. بىراق ولاردى ءبولىپ الۋ ءالى تولىق جولعا قويىلعان جوق. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىپ كەلەدى. قازىر عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان شىعار. بىراق ءوندىرىس اۋقىمىندا ناقتى ناتيجە كورىنىپ تۇرعان جوق, – دەيدى ت.نۇرماعانبەت ۇلى.
تەمىرگە تاعدىرىن قوسقان
جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىندا وتىز جىلدان اسا ەڭبەك ەتكەن سايات سەيىتقالي ۇلى مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا ءتوزىپ, ءوندىرىستىڭ ءورىسىن كورگەن ناعىز ەڭبەك ادامى. ول شيحتا كۇيدىرۋشى رەتىندە شويىن پەشتىڭ وتىمەن, مىس بالقىماسىنىڭ تەمپەراتۋراسىمەن كۇندەلىكتى جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەلى مامان. ۋاقىتتىڭ اعىمىنا ساي وزگەرگەن ءوندىرىستى, جاڭارعان تەحنولوگيانى دا كورىپ, 30 جىلدان اسا ۋاقىت «قازاقمىس» كورپوراتسياسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتىر.
– بۇرىن پەش مازۋتپەن جاعىلاتىن. ءيىسى مۇڭكىگەن قارا ماي بەت-قولعا جابىسىپ قالاتىن. جەرگە تامعان ءبىر تامشىسىن ءسۇرتىپ كەتىرۋ مۇمكىن ەمەس. قازىر ءبارى وزگەردى, پەشتەر گازبەن جۇمىس ىستەيدى. تازا ءارى تۇراقتى. بۇرىن پەش جانباي قالسا, كوپ بەينەت بولاتىن. ەندى گاز ءبىر قالىپتى بەرىلىپ وتىرادى. تسەحتاعى ءوندىرىس ۇدەرىسى دە اۆتوماتتاندىرىلعان. بۇرىن كونتسەنتراتقا قوسپالار قولمەن قوسىلسا, قازىر ءبارى ەلەكتروندى جۇيە ارقىلى رەتتەلەدى. جۇمىسشىلار وزىنە قاجەتتى كولەمدى ارنايى پانەلدەن باسىپ تاڭدايدى. جبك دەيتىن كونتسەنترات بولاتىن. بۇرىن ونى ادامنىڭ ءوزى قولمەن قوساتىن. قازىر ارنايى قۇرىلعىلار ارقىلى سۇيىق قوسپالار وزدىگىنەن مولشەرلەنىپ قوسىلادى. بۇرىنعى بەينەتپەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي, – دەيدى مامان.
ايتۋىنشا, مۇندا فابريكادان كونتسەنترات كەلەدى. سول كونتسەنتراتقا ءتۇرلى قوسپالار قوسىلىپ, پەشكە تۇسەدى. پەشتەن كەۋىپ شىققان ءونىم پولينيا پەشىنە جىبەرىلەدى. ودان كەيىن ءونىم بالقىتىلىپ, مىس پەن شلاكقا بولىنەدى. باستىسى, مىس قۇرامى 51 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك. ايتپەسە ساپا تومەندەپ كەتەدى.
سايات سەيىتقالي ۇلىنىڭ ءبىر كۇندىك جۇمىسى قاراپايىم كورىنگەنىمەن, ناعىز دالدىك پەن بايقاعىشتىقتى تالاپ ەتەدى. تاڭعى اۋىسىم ول ءۇشىن تسەحتاعى جابدىقتاردى تۇگەل شولىپ شىعۋدان باستالادى. الدىمەن ارالىق باقىلاۋ الكاتەس راسىمىنەن وتەدى. جۇمىسقا كىرىسپەس بۇرىن ءار قىزمەتكەردىڭ قاۋىپسىزدىگى تەكسەرىلەدى. ودان كەيىنگى باستى كەزەڭ – الدىڭعى اۋىسىمداعى كۇيدىرۋ جاعدايىن قابىلداپ الۋ.
سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
– قانداي تەمپەراتۋرادا كۇيدىرىلدى, قانداي قيىندىقتار بولدى, قانداي اقاۋلار بايقالدى, ءبارىن باقىلايمىز. ەگەر اگرەگاتتىڭ جۇمىسى دۇرىس بولماسا, ونى دەرەۋ شەبەرگە حابارلاپ, ءتيىستى شارا قولدانامىز. جۇمىس ورىندارى وتە ىستىق. بىزدە تەمپەراتۋرا, شاڭ, قىسىم – ءبارى بار. بىراق ءتارتىپ ساقتالماسا, وپىق جەيسىڭ. سوندىقتان تاپسىرىلعان ءىستى عانا ورىنداپ, بەكىتىلگەن تارتىپتەن شىقپاۋ – ەڭ باستى قاعيدا, – دەيدى ول.
