ازعىر پوليگونىنىڭ زاردابى زەرتتەلە مە؟

اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مانسۋر قۋان­شاليەۆتىڭ پىكىرىنشە, اتالعان پوليگون ازعىر اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. كەڭەس وداعى كەزىندە پوليگون ءۇشىن 300 گەكتار جەر تەلىمى بەرىلگەن. سەبەپ – جەر استىنداعى تۇز قاباتىندا يادرولىق سىناق جۇرگىزۋ. پوليگون اۋماعىندا يادرولىق سىناق جۇرگىزۋ ءۇشىن 10 تەحنولوگيالىق الاڭ دايىن­دالعان.

«جارىلىستىڭ ەڭ تايىزى 161 مەتر, ال تەرەڭى 1 491 مەتردە جاسالعان. جاقىندا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى 1966–1979 جىلدار ارالىعىندا الاڭداردا 1491–1613 مەتر تەرەڭدىكتە قۋاتى 10 كيلوتوننادان 100 كيلوتونناعا دەيىن 17 جەراستى يادرولىق جارىلىس جاسال­عانى تۋرالى اقپاراتتى ۇسىندى. ال سالدارى تۋرالى ايتساق, 1966 جىلى ا1 تەحنولوگيالىق الاڭىنداعى العاشقى جارىلىس­تان سوڭ راديونۋكليتتەر جەر بەتىنە شىعىپ كەتكەن. بۇدان سوڭ 1978 جىلى ا9 تەحنولوگيالىق الاڭىندا جارىلىستىڭ سالدارىنان ديامەترى 600 مەتر جەر بەدەرى 35 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن تومەن تۇسكەن», دەيدى م.قۋانشاليەۆ.

ونىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ازعىر پوليگونى اۋماعىنداعى رادياتسيالىق جاعدايدى انىقتاۋ بىرنەشە عىلىمي مەكەمەگە جۇكتەلىپتى. ماسەلەن, 1991 جىلعا دەيىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان حلوپين اتىنداعى رادي ينستيتۋتى, 1995 جىلعا دەيىن ارزاماس قالاسىنداعى بۇكىلرەسەيلىك ەكسپەريمەنتتىك فيزيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 1996 جىلعا دەيىن قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ راديا­تسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولو­گيا ينستيتۋتى, 1996 جىلدان بەرى يادرو­لىق فيزيكا ينستيتۋتى جۇرگىزگەن.

«پوليگونداعى جارىلىس الاڭدا­رىن­دا پايدا بولعان تۇز قاباتتارىنىڭ قۋىسىندا 77-دەن 1 500 كيۋريگە دەيىن الفا-اكتيۆتى نۋكليد, 450-دەن 50 000 كيۋريگە دەيىن بەتا-اكتيۆتى نۋكليد ساقتالىپ, راديواكتيۆتى زاتتار ىدىراۋ ۇدەرىسى بار. تۇز قاباتتارىنداعى قۋىستار تۇگەلگە جۋىق جەراستى سۋىنا تولعان. دەمەك پوليگوندا راديواكتيۆتىك تۇزدىقتار جەر­استى سۋىنىڭ اعىنىمەن جان-جاققا تاراپ, وزەن-كولدەرمەن جالعاسىپ جاتۋ قاۋپى بار. ماسەلەن, 2006–2007 جىلدارى جارىلىس الاڭدارىندا وسىمدىكتەر مەن توپىراقتاعى رادي مەن تسەزي كولەمى 6 500 بەككەرەل/كگ دەيىن كورسەتتى. جەراستى سۋى اعىنىمەن راديواكتيۆتى تۇزدىقتاردىڭ تارالۋى, راديو­اكتيۆتى توپىراقتىڭ جەلمەن شاڭ-توزاڭ تۇرىندە اۋاعا ۇشۋى, راديواكتيۆتى گازدىڭ اتموسفەراعا جايىلۋىنىڭ زاردابى وراسان زور بولۋى مۇمكىن. رادي-تسەزيدىڭ جانە رادي-ءسترونتسيدىڭ جارتىلاي ىدىراۋ مەرزىمى 27–30 جىلعا, ءپلۋتونيدىڭ 238, يزوتوپتىڭ 90 جىلعا, پلۋتوني 240-ءتىڭ 6 600 جىلعا, ال پلۋتوني-239 ىدىراۋى 24 مىڭ جىلعا سوزىلاتىنىن ەسكەرسەك, وندا ازعىر ماڭىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپتى اسەرى ۇزاق مەرزىمگە جالعاساتىنىن, ءتىپتى ماڭگىلىك بولۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارا المايمىز», دەيدى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى.

جەرگىلىكتى دەپۋتات م.قۋان­شا­ليەۆ قۇرمانعازى اۋدانىنداعى بالقۇدىق اۋىلىندا تۇرادى. بۇل اۋىل – اتالعان پوليگونعا جاقىن ورنالاسقان ازعىر اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى. پوليگون ما­ڭىن­داعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن شى­رىلداپ جۇرگەن دەپۋتاتتىڭ ۇسىنعان مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن ازعىر اۋىلىنان 1 شاقىرىم قاشىقتاعى №1081 بۇرعىسىندا سترونتسي 25 600 مكگ/ل بولعان. الايدا نورماعا ساي­كەس سترونتسي 100 مكگ/ل بولۋى كەرەك. دەگەن­مەن سۋ قۇرامىنداعى ءسترونتسيدىڭ تابيعي, ­الدە يزوتوپتى ءتۇرى ەكەنى بەلگىسىز.

«ال باري مولشەرى – ازعىردىڭ №1 قۇدىعىندا 271 مكگ, ال №4 قۇدىقتا 240 مكگ/ل. بۇل ەلەمەنت تە نورماداعىدان 100 مكگ/ليتردەن اسىپ تۇر. مارگانەتس №2002 گيدروگەولوگيالىق بۇرعىسىندا 1 160 مكگ/ل, №2004-تە 350 مكگ/ل, №2005-تە 277 مكگ/ل, №1081-دە 807 مكگ/ل. اۋىل تۇرعىندارى سۋىن ىشەتىن №2 قۇدىقتا 2230 مكگ/ل, «بۇلاق» قۇدىعىندا 442 مكگ/ل. بۇل دا نورماداعى شەكتەن اسىپ كەتكەنى انىقتالدى. تەمىردىڭ ۇلەسى نورما بو­يىنشا – 300 مكگ/ل. الايدا №2002 گيدرو­گ­ەولوگيا بۇرعىسىندا 7070 مكگ/ل كور­سەتتى. مىنە, وسىنداي دەرەكتەن اۋىزسۋ قۇرا­مى­نىڭ سانيتارلىق تالاپقا ساي ەمەسىن بايقايمىز. دەمەك جەراستى سۋى تازا بولماۋى مۇمكىن», دەپ قىنجىلادى ول.

يادرولىق پوليگونداعى جەراستى جارى­لىسىنىڭ تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا اسەرى جوق دەۋگە بولمايدى. م.قۋانشاليەۆ وسى­عان بايلانىستى مىناداي دەرەكتى ۇسىندى.

«مەنىڭ قولىمدا ازعىر اۋىل وكرۋ­گىندەگى ۋچاسكەلىك اۋرۋحانا دارىگە­رى­نىڭ مالىمەتى بار. وندا 1990–2004 جىلدارى ازعىر جانە بالقۇدىق اۋىلدارىنان 416 ادامنىڭ (214 ەر, 202 ايەل) قايتىس بولعانى جازىلعان. ونىڭ ىشىندە 14 جاسقا دەيىنگى 53 ءجاسوسپىرىم, 29 جاسقا دەيىنگى 17 ەرەسەك بار. وسى جىلدارى 39 جاسقا دەيىنگى 27, 50 جاسقا تولماعان 28, ال 59 جاسقا دەيىنگى 33 ادام باقيلىق بولعان. تۇرعىنداردىڭ كوز جۇمۋىنا بىرنەشە اۋرۋ سەبەپ بولعان. ماسەلەن, قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان قايتىس بولعاندار جىل سايىن تىركەلەدى. 1990–2004 جىلدارى ءدال وسى اۋرۋدىڭ سالدارىنان 69, قان اينالىمى جۇيەسىندەگى سىرقاتتان 85, تىنىس الۋ جولىنداعى كەسەلدەن 52 ادام باقيلىق بولعان. ال 12 ادام اس قورىتۋ جۇيەسى بۇزىلعاندىقتان قايتىس بولعانى تىركەلىپ وتىر. سۋيتسيدتەن 14 ادام ­ و دۇنيەگە اتتاندى», دەيدى قوعام بەلسەندىسى.

ازعىر پوليگونىنىڭ زاردابىنان لەيكەميا اۋرۋىنا ۇشىرا­عاندار دا بار. قوعام بەلسەندىسىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, ازعىر اۋىلىنان 10 جاسار وقۋشى, ءبىر تۇرعىننىڭ ءسابيى (ىشتەن تۋابىتكەن), مال دارىگەرى مەن بالقۇدىق ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى لەيكەميادان مەزگىلسىز ومىردەن وزىپتى.

وسىنداي سەبەپتەردى العا تارتقان مانسۋر قۋانشاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ازعىر پوليگونىنا قاتىستى كەيبىر ماسەلە ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. اسىرەسە پولي­گوننىڭ ىرگەسىندەگى ازعىر اۋىلىنا قاتىستى ومىرلىك ماڭىزى بار ءارى كوكەي­كەس­تى ۇسىنىستارىن ايتقانىنا بىرنەشە جىل­دىڭ ءجۇزى اۋعان. ونىڭ ۇسىنىستارى ءالى دە ماڭىزىن جويعان جوق.

«بىرىنشىدەن, يادرولىق سىناق جاسالعان الاڭنىڭ ءبارى ءالى دە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن ءار الاڭنىڭ اينالا­سىنا راديو­اكتيۆتى توپىراقتىڭ جەلمەن كوتە­رى­لىپ ۇشۋىن تەجەيتىن تال-تەرەك ەگۋ ارقى­لى كوگالداندىرۋ قاجەت. ەكىن­شى­دەن, جارى­لىس الاڭدارى توڭىرەگىنىڭ گيدرو­گەو­لو­گيالىق كارتاسىن جاساقتاۋ كەرەك. بۇل جەر­استى سۋى اعىنىنىڭ باعى­تىن انىق­تا­ۋ­­عا, الدىن الۋ شارالارىن جۇر­گىزۋگە ىقپال ەتەر ەدى. ۇشىنشىدەن, وبلىستىق, رەس­­پ­ۋب­­ليكالىق, دەڭگەيدە ازعىر يادرولىق سىناق الاڭدارىنا جاقىن ورنا­لاسقان ەلدى مەكەن­دەردى ەكولوگيالىق ساۋىق­تىرۋ, ال تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ باعى­تىن­دا ارنايى باعدارلاما قابىل­داۋ كەرەك. مۇنداي باعدارلامانىڭ شەك­ا­راعا جا­قىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر­دەن تۇر­عىن­داردىڭ كوشۋ قارقىنىن توق­تاتۋعا سەپ­تىگى تيەدى. ويتكەنى شەكارا ما­­ڭىن­­داعى اۋىلدارعا تۇرعىنداردى تۇپ­­كىلىكتى تۇراق­تان­دىرۋ – اسا ماڭىزدى سترا­­تە­گيا­لىق گەو­ساياسات. تورتىنشىدەن, شە­كاراعا, ازعىر پو­لي­گونىنا جاقىن ورنا­لاسقان اۋىل­دارعا قاتىنايتىن جولدى اسفالتتاۋ ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىلۋگە ءتيىس. بۇل – تۇر­عىندار ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى زور ماسەلە. بەسىنشىدەن, ازعىر پوليگو­نىنا جاقىن ورنالاسقان اۋىلدارداعى تۇر­عى­ن­دار­دىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋگە ءمان بەرىل­گەنى ءجون. وسى ماقساتتا قۇرمانعازى اۋدا­نى­­نىڭ ورتالىعى قۇرمانعازى اۋىلىنان ساۋىق­تىرۋ, نە وڭالتۋ ورتالىعىن اشۋ قاجەت. التىن­شىدان, ازعىر پوليگونىنىڭ زار­­د­ا­­بىن تولىق زەرتتەۋگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. مۇنى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دە­­پۋتاتى رەتىندە بىرنەشە رەت كوتەرىپ ءجۇر­­­مىن. قازىر بۇل ماسەلەگە نازار اۋدار­ما­ساق, كەيىن كەش بولاتىنى انىق», دەيدى م.قۋان­شا­ليەۆ.

اتىراۋ وبلىسى