«استانالىق» بازاردا ساۋدا كەشكىلىك ۋاقىتتا دا قىزىپ تۇر. جۇمىس كۇنىنىڭ وزىندە ازىق-ت ۇلىك الۋعا كەلگەن حالىقتىڭ قاراسى قالىڭ. ۇكىمەت بەكىتكەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ شەكتىك باعاسى مەن مۇنداعى باعالاردى سالىستىرۋ ءۇشىن ەلمەن بىرگە ءبىز دە بازاردى بارلاپ كوردىك.
كوبىنە جاز مەزگىلىندە كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك ارزاندايدى دەگەن تۇسىنىك بار. الايدا بيىل شىلدەدە بازار باعامى تومەندەگەننىڭ ورنىنا, كەي تاۋارلاردىڭ قۇنى شارىقتاپ تۇر. ماسەلەن, المانىڭ باعاسى سورتىنا قاراي 450 تەڭگەدەن باستالسا, شيە 800 تەڭگە مەن 1 200 تەڭگە ارالىعىندا ساۋدالانىپ جاتىر. وسى ورايدا ءلاززات ەسىمدى تۇتىنۋشىنى سوزگە تارتتىق.
«ۇيدە كىشكەنتايلار كوپ بولعان سوڭ, ونىڭ ۇستىنە جەمىس-جيدەك پىسكەن ۋاقىتىندا قاربىز-قاۋىن, ءجۇزىم, شيەلەردى ءجيى الىپ تۇرامىز. جازدا باعاسى ارزاندايدى دەپ ەدىك, كەرىسىنشە قىمباتتاپ كەتتى. كۇندەلىكتى تاماققا كەمى 10 مىڭ تەڭگەدەي جۇمسايمىز. بالالاردىڭ اكەسى عانا جۇمىس ىستەپ, مەن ءۇي شارۋاسىنداعى ادام بولعان سوڭ, بۇل – ايتارلىقتاي سالماق. بۇعان قوسا جۇمىرتقانىڭ دا باعاسى شارىقتاپ كەتتى», دەدى ول.
ونىسى – شىندىق. تۇرعىندار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىككە ء(امات) جاتاتىن تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ ءبىر داناسىن 45 تەڭگەدەن جوعارى الىپ جۇرگەن. بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ باعاسى 75-80 تەڭگەگە جەتكەن. ساۋداگەرلەر باعانىڭ كۇرت ءوسۋىن وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ازدىعىمەن جانە جەتكىزۋ شىعىندارىنىڭ وسۋىمەن بايلانىستىردى. قايبىر جىلى قىمباتتاپ كەتكەن قانتتىڭ دا سەبەبىن لوگيستيكالىق پروبلەمامەن تۇسىندىرگەن ەدى ساراپشىلار. ەڭ وكىنىشتىسى – كەيىن بارلىق ماسەلە شەشىلسە دە, باعانىڭ سول كۇيىندە قالىپ قوياتىنى.
وسىلايشا, بازارداعى باعانى باعامداعان سوڭ, ىرگەدەگى «Magnum» ساۋدا جەلىسىنە كىرىپ كوردىك. باعالاردى سالىستىردىق, باسىمىزدى شايقادىق. ايىرماشىلىق – ايتارلىقتاي ۇلكەن. مىسالى, «Magnum»-دا 1 كگ كارتوپ 359 تەڭگە بولسا, «استانالىق» بازاردا 400 تەڭگەمەن ساۋدالانادى. ال ساۋدا جەلىسىندەگى پيازدىڭ باعاسى 313 تەڭگە بولسا, بازاردا 360 تەڭگەگە ساتىلىپ جاتىر.
ءسويتىپ سۋپەرماركەت ءىشىن ارالاپ جۇرگەندە كاسساعا قالاي جەتىپ قالعانىمىزدى بايقاماي قالدىق. نازارىمىزعا تولەم جاساپ جاتقان اق جاۋلىقتى اپا ىلىكتى. ازىق-ت ۇلىكتى ۇنەممەن العانى بايقالادى. قىمباتشىلىق تۋرالى اپامىز نە دەيدى ەكەن؟ پىكىرىن بىلدىك.
«وتادان جاڭا شىققان ادام بولعان سوڭ, كوپ اقشام دارىگە جۇمسالادى. ولاردى بىلەسىڭ, ارزان ەمەس. ءوزىم ۇكىمەتتەن ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مەن جاردەماقى الامىن. ايتسە دە اللاعا شۇكىر. بالالاردىڭ جۇمىسى بار. نە دەگەنمەن ولار دا ازىق-ت ۇلىك ارزانعا تۇسەدى دەپ جەڭىلدىكتەردى «اڭدىپ» وتىرادى», دەيدى 75 جاستاعى زەينەتكەر. ونىسى بالالارى ءساتتى ءارى ءتيىمدى جاساۋ ءۇشىن جەڭىلدىك اكتسيالارىن باقىلاپ وتىرسا كەرەك.
سودان كەيىن بازارعا ەندى كىرىپ كەلە جاتقان ءۇش-ءتورت بوزبالانى بايقادىق. جىگىتتەرمەن تانىسىپ, سوزگە تارتتىق. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى ەكەن. پاتەر جالدايدى. ءوز ىشتەرىنەن اقشا قوسىپ, ازىق-ت ۇلىك الۋعا كەلگەن. اپامىزعا قويعان ساۋالدى بۇلارعا دا قويدىق. جاۋابى قىنجىلتتى.
«اۋىلعا قايتپاي, قالادا جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىز. جاتاقحانادان شىققان سوڭ, بىرىگىپ پاتەر جالدادىق. جالپى جاعداي – جامان ەمەس. بىراق ازىق-ت ۇلىكتى «راسسروچكاعا» ءبولىپ تولەيتىن كەزدەر بولادى. بەرەشەكتى ايدىڭ سوڭىندا قوسىمشا جۇمىس ىستەپ قايتارامىز», دەدى ولار.
ءبولىپ تولەۋ مەحانيزمى قاراپايىم بولعانىمەن, قاۋىپتى ەكەنى بەلگىلى. وندا ساتىپ الۋ باعاسى تولەم كەزەڭىنىڭ ايلارىنىڭ سانى بويىنشا تەڭ بولىكتەرگە بولىنەدى جانە قارىز الۋشى ەشقانداي كوميسسيا تولەمەيدى. بىراق مۇنىڭ دا ءوز كىلتيپانى بار. كەيبىر دۇكەندەردە ءبولىپ تولەۋگە بولاتىن تاۋارلار كەيبىر نەسيە بەرەتىن جەرلەرگە قاراعاندا قىمباتىراق بولۋى مۇمكىن. ەكونوميست ارمان بايعانوۆ قارىزدانعان تۇرعىنداردىڭ جاعدايى الاڭداتارلىق دەپ سانايدى.
«كەيبىرەۋلەرگە كارتامەن تولەۋدىڭ وزىندىك ارتىقشىلىعى بار شىعار. الايدا بۇل حالىقتىڭ كەيبىر توبىندا ازىق-ت ۇلىككە دە اقشا جەتپەيتىنىن كورسەتەدى. ازىق-ت ۇلىكتى ءبولىپ تولەۋ ارقىلى الاتىندار كەدەيلىك دەڭگەيىنە جاقىن ساناتقا جاتاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك», دەيدى ا.بايعانوۆ.
حوش, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارعا دا الەۋەتى جەتە بەرمەيتىنىن تۇسىندىك. قايتپەك كەرەك؟ ساراپشى باۋىرجان يسابەكوۆتىڭ پايىمىنشا, قىمباتشىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى – ەلىمىزدەگى وليگوپوليالىق نارىق. «ياعني بىزدە قالىپتاسقان 4-5 ءىرى كومپانيا بار. سولار ءوزارا كەلىسىپ, باعانى جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇر», دەيدى ول. مىسالى, وليگوپوليالىق نارىقتاعى ەكى فيرمانىڭ بىرەۋى تومەن باعا, ەكىنشىسى جوعارى باعا بەلگىلەسە, وندا ساندىق قاتىناسى شامامەن 1:3 ەسەبىندە ەكەۋىنىڭ تابىستارى ءارتۇرلى بولادى. ونداي قادامعا ءىرى كومپانيالار, ارينە, بارمايدى. ال زارداپ شەگەتىن – باياعى حالىق.
ايتپاقشى, الداعى ەكى جىل ىشىندە مەملەكەت ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا مۇلدەم ارالاسپاۋى مۇمكىن. نارىقتى رەتتەۋدەن باس تارتۋ ۇسىنىسى قازىر اشىق تالقىلانىپ جاتىر.
«بۇل وزگەرىس – وتاندىق وندىرۋشىلەر اراسىندا ءادىل باسەكەنى قالىپتاستىرۋعا جاسالعان قادام. سايكەسىنشە, ەندى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ءتۇرلى تاماق قۇنى دا قۇبىلىپ وتىرادى. بۇل وتاندىق ءوندىرىستى توقىراۋدان ساقتايدى», دەپ ءتۇسىندىردى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ. وسىلاي دەگەن ول الەۋمەتتىك تاۋارلار باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن باس تارتۋدى ۇسىنىپ وتىر.
قورىتا كەلە, باعانى تۇراقتاندىرۋ جانە ورىن الۋى مۇمكىن الىپساتارلىقتى بولدىرماۋ بويىنشا ءالى دە بىرقاتار جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك ەكەنىن اڭعاردىق. ال الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن اۋەلى باقىلاۋدا ۇستاپ, كەيىن بوس جىبەرۋ ءۇمىتىمىزدى قانشالىقتى اقتايدى؟ ۋاقىت كورسەتەدى.
