اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى اۋقىمدى وزگەرىس

مال شارۋاشىلىعىنداعى تۇراقتى ءوسىم

2025 جىلدىڭ العاشقى بەس ايىنىڭ قورى­تىندىسىندا ەلىمىزدە اۋىل شارۋا­شى­لىعى جانۋارلارىنىڭ سانى مەن مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمى تۇراقتى وسىمگە جەتكەن. بۇل تۋرالى ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ مالىمدەدى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەسەپتى كەزەڭدە ءىرى قارا مال باسى 23,4%-عا ارتقان. سونىمەن قاتار ۇساق مال سانى 7,8%-عا, جىلقى 12,2%-عا, تۇيە 8,5%-عا, ال قۇس سانى 2,2%-عا وسكەن. جالپى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىم كولەمى 1,2 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, 4,2%-عا ۇلعايعان. ەت ءوندىرىسى 3%-عا, ءسۇت ءوندىرىسى 7,5%-عا, جۇمىرتقا ءوندىرىسى 0,3%-عا وسكەنى بايقالادى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋاشى­لى­عىنداعى جالپى ءونىم كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا فەرمەرلەرگە جەڭىلدەتىلگەن شارتتارمەن ەكى كرەديتتىك باعدارلاما ىسكە قوسىلماق. جالپى قار­جىلاندىرۋ كولەمى – 100 ملرد تەڭگە. ونىڭ 50 ملرد تەڭگەسى ءىرى قارا مەن ۇساق مالدىڭ اسىل تۇقىمدى تۇقىمىن ساتىپ الۋعا ارنالعان. نەسيە جىلدىق 5%-بەن, ۇزاق مەرزىمگە بەرىلەدى. قالعان 50 ملرد تەڭگە جىلدىق مولشەرلەمەسى 5%-دان اسپايتىن اينالىم قاراجاتىن كرەديتتەۋ­گە جۇمسالادى.

مينيسترلىك ەتتى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋ باع­دار­لاماسىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ايداربەك ساپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىت­تاعى جوبالاردا اۆستراليالىق تا­جىري­بە قولدانىلماق. اتالعان جوبالار جىلىنا 50 مىڭ تونناعا دەيىن ەت ەكسپورتتاپ, شامامەن 500 ملرد تەڭگە كولەمىندە تابىس اكەلۋى مۇمكىن.

قازىر 14 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 29,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە ءسۇت-تاۋار فەرمالارى ءۇشىن دە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ تەتىگى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل باعدارلاما بويىنشا نەسيەلەر جىلدىق 2,5% مولشەرلەمەمەن بەرىلەدى. جوسپارعا سايكەس, ەلدە 116 ءسۇت-تاۋارلى فەرما سالىنۋعا ءتيىس, ونىڭ 69-ى قولدانىسقا ەنگىزىلگەن, تاعى 47-ءسى قۇرىلىس كەزەڭىندە.

ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ قارقىندى دامىپ كەلەدى. اقتوبە وبلىسىندا «كافەلتەك» جشس جۇننەن جىلۋ وقشاۋلاعىش ماتەريالدار ءوندىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. الماتى قالاسىندا «Iskefe Holding» جشس اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ تەرىسىنەن جەلاتين ءوندىرۋ جوباسىن قولعا العان. بۇل باعىتتاعى ىلگەرىلەۋگە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ تەرى مەن جۇنگە سالىناتىن ەكسپورتتىق كەدەندىك باجداردى الىپ تاستاۋ جونىندەگى شەشىمى دە وڭ اسەر ەتتى. بۇل باستاما ءونىمدى ساتىپ الۋ جانە ەكسپورتتاۋمەن اينالىساتىن 15 كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

قىزمەتتىڭ 86%-ى ونلاين رەجىمدە كورسەتىلەدى

ۇكىمەت وتىرىسىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ سالاداعى اتقارى­لىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە بايانداما جاسادى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, ەسەپتى كەزەڭدە ازاماتتار مەن ۇيىمدارعا مال شارۋاشىلىعى مەن ۆەتەريناريا سالاسىندا 93 ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلگەن, ونىڭ 51-ءى ەلەكتروندى فورماتتا قولجەتىمدى. بارلىعى 5,9 ملن قىزمەت ۇسىنىلىپ, ولار­­دىڭ 86%-ى نەمەسە 5,1 ميلليونى ونلاين رەجىمىندە جۇزەگە اسقان.

«اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى تۋرالى دەرەكتەردى وزەكتەندىرۋ جانە ولاردى ءوسىرۋ وبەكتىلەرىنە ءنومىر بەرۋ بويىنشا قىزمەتتەر ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. ۆەتەريناريا سالاسىندا ءونىم ەكسپورتى ءۇشىن پاسپورتتار, انىقتامالار مەن سەرتيفيكاتتار بەرۋدە دە بەلسەندىلىك بايقالادى», دەدى ج.ماديەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى ەكسپورت كەزىندە تاسىمالداۋ جانە ۆەتەرينارلىق تالاپتاردى ساقتاۋعا قاجەتتى قۇجاتتاردى راسىمدەۋمەن بايلانىستى بولعان.

جيىن بارىسىندا جاسلان ماديەۆ ۆەتەريناريا جانە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بيزنەس-ۇدەرىستەردى قايتا قاراۋ (رەينجينيرينگ) جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن تانىستىردى.

«جالپى 31 بيزنەس-ۇدەرىسكە كەشەندى شولۋ جۇرگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە ايقىن مىسالدىڭ ءبىرى – «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن سايكەستەندىرۋدى جۇرگىزۋ» ءراسىمى. رەينجينيرينگكە دەيىن بۇل ۇدەرىس دەرەكتەردى قولمەن ەنگىزۋ, قاعاز جانە ەلەكتروندى اقپاراتتىڭ قايتالانۋى, ساي­كەستەندىرۋ قۇرالدارىن جەتكىزۋدەگى كە­شىگۋ­­لەر جانە ۆەتەرينارلىق دارىگەر­­لەر­دىڭ جۇيەگە قول جەتكىزە الماۋى سياقتى ماسەلەلەرمەن قاتار جۇرگەن. بۇگىندە ول تسيفرلىق, ءموبيلدى جانە تولىق اۆتومات­تان­دىرىلعان», دەدى مينيستر.

ناتيجەسىندە, ەلەكتروندىق ۆەتەري­نا­ر­لىق پاسپورتتار, ۆەتەريناريا ماماندارى مەن جانۋار يەلەرىنە ارنالعان ءموبيلدى قوسىمشا, دەرەكتەردى وقۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلگەن. ۇدەرىستەگى قادامدار سانى 80%-عا قىسقارىپ, تارتىلعان بيزنەس-رولدەر سانى ەكى ەسەگە ازايعان.

«رەينجينيرينگ مامانداردىڭ جۇ­مىسىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, اگروسەك­توردىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرىندە اشىقتىقتى, ىڭعايلىلىق پەن جەدەلدىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل بۇكىل سالانى ودان ءارى تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز جاسايدى», دەدى ج.ماديەۆ.

11 ملن گەكتار جايىلىم حالىققا قايتارىلدى

پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا پايدالانىلماي جات­قان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قاي­تارۋ جانە ءتيىمدى يگەرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىس مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن جەمشوپ بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا قولعا الىن­­عان.

«تۇراقتى مال ازىعى قورىن قالىپتاس­تىرۋ ماقساتىندا بيىل جەمشوپ داقىل­دا­رىنىڭ ەگىس القابى 3,3 ميلليون گەكتارعا دەيىن ۇلعايدى. سونداي-اق پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن مەملەكەتتىك قورعا قايتارۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا 2022 جىلدان باستاپ 11 ملن گەكتار جايىلىمدىق القاپ كەرى قايتارىلدى. ونىڭ كوپ بولىگى حالىققا قايتا ءبولىنىپ بەرىلدى», دەدى پرەمەر-مينيستر.

سونىمەن قاتار و.بەكتەنوۆ ەلىمىز­­دىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ايتار­­­لىق­تاي ىشكى الەۋەت بار ەكەنىن ايتىپ, مال باسىن زاڭسىز اكەتۋگە جول بەرمەۋ, انالىق مالدى سۋبسيديالاۋ مەن ءونىم بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

ۇكىمەت وتىرىسىندا وڭىرلىك تاجىري­بەلەر مەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەلىلىگىنە دە باسا نازار اۋدارىلدى. «Qazaq sut» رەسپۋبليكالىق ءسۇت جانە ىقم-ءنىڭ ارالاس تۇقىمدارى پالاتاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ازامات ساعىنباەۆ ەلىمىزدە ءسۇت سالاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سەرپىلىس بايقالىپ وتىرعانىن ايتتى.

«2023 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە جيىنتىق قۋاتى جىلىنا 300 مىڭ توننادان استام ءسۇتتى قۇرايتىن 48 جاڭا ءسۇت-تاۋار فەرماسى ىسكە قوسىلدى. جوبالارعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 150 ملرد تەڭگەدەن استى. الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە جوعارى كورسەتكىش. «2020 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكا بويىنشا جىلىنا ورتا ەسەپپەن وسىنداي ەكى فەرما عانا سالىناتىن», دەدى ول.

ا.ساعىنباەۆ ءسۇت سالاسىنداعى ۇزدىك تاجىريبە رەتىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلگىسىن اتادى. 2021–2022 جىل­دارى سقو-دا 21 كاسىپورىن ىسكە قوسىل­­­دى. سونىڭ ارقاسىندا ءوڭىر 2025 جىلى ەلىمىزدىڭ اگروقۇرىلىمدارى اراسىندا ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. جاڭا فەرمالاردا جاي سيىرعا ورتاشا ءسۇت ءونىمى 8,2 مىڭ ليتر, ال ءسۇتتى تۇقىمدى سيىرلاردا 11 مىڭ ليترگە جەتكەن. بۇل – ەۋرو­پانىڭ دامىعان ەلدەرىمەن دەڭگەيلەس.

سالاداعى وزگەرىس قالاي جۇزەگە اسادى؟

ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى سالاسى تەك وندىرىستىك ەمەس, تەحنولوگيالىق ءارى ەتيكالىق ترانسفورماتسيا ساتىسىندا تۇر. ۇكىمەت وتىرىسىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ animal welfare ستاندارتتارىنا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, سالانى تسيفرلىق جاڭعىرتۋدىڭ كەشەندى ءتاسىلىن ۇسىندى.

جانۋارلاردىڭ ءال-اۋقاتى – animal welfare – بۇگىندە تەك گۋمانيستىك تالاپ قانا ەمەس, ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە اينالعان. EuroTier 2024 دەرەكتەرى جانۋارلارعا قولايلى جاعداي جاسالعان فەرمالاردا ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى تومەندەپ, ءونىم ساپاسى مەن ساۋىم كولەمى ارتا تۇسەتىنىن كورسەتىپ وتىر. قازىر فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردا اۆتوماتتاندىرىلعان جەلدەتۋ, ەدەندى جىلىتۋ, فوندىق مۋزىكا ويناتۋ, تاسىمالداۋ كەزىندەگى سترەسستى ازايتۋعا ارنالعان جۇيەلەر, جانۋار­­لاردىڭ تابيعي مىنەز-قۇلقىن ەسكەرەتىن كەڭ جانە قاۋىپسىز فەرما قۇرى­­لىم­دارى ەنگىزىلۋدە. بۇل ەلەمەنتتەر تەك جايلىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ قويماي, ءسۇت پەن ەتتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا دا سەپ بولادى.

مينيستر اگرارلىق سەكتوردى باس­­­قارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقسا­تىندا مال شارۋاشىلىعى مەن ۆەتەري­­­­نا­رياعا قاتىستى بارلىق دەرەكتەردى بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەدە شوعىر­لان­دىرۋدى ۇسىندى. بۇل فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردان باستاپ سالالىق ۆەدومستۆولارعا دەيىن بارلىق دەڭگەيدە ۇزدىكسىز ەسەپ جۇرگىزۋدى, كەشەندى تالداۋدى ءارى باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىل­­داۋدى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار سمارت-فەرمالار تۇجىرىم­­دا­ما­­سىن كەڭىنەن ەنگىزۋ – كۇن تارتىبىندەگى نەگىز­گى باعىتتاردىڭ ءبىرى. مۇندا اۆتومات­تان­دىرىلعان ساۋ, ازىقتاندىرۋ, كليماتتى باسقارۋ, بەينەباقىلاۋ جانە جانۋارلاردىڭ دەنساۋلىعىن باقىلاۋعا ارنالعان سەنسورلىق جۇيەلەر بەلسەندى دامىتىلىپ جاتىر. جانۋارلاردان الى­ناتىن بارلىق دەرەكتەر بىرىڭعاي ۆەتەري­نارلىق جۇيەگە ءتۇسىپ, تابىننىڭ تسيفر­لىق ءپروفيلىن قالىپتاستىرادى.

ۇكىمەت وتىرىسىندا ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ دا تسيفرلىق سەرپىنىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ج.ماديەۆ جاھاندىق تەحنولوگيالىق ترەندتەر اياسىندا قازاق­­ستاندا ۆەتەرينارلىق قىزمەتتى جاڭ­­­عىر­تۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن اتاپ ءوتتى. Precedence Research مالىمەتتەرى بويىنشا, الەمدىك ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەر نارىعىنىڭ كولەمى 2024 جىلى 131 ملرد دوللاردى قۇراسا, 2034 جىلعا قاراي ورتاشا جىلدىق ءوسىم 5,9% بولعان جاعدايدا 233 ملرد دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بۇل ءوسىم زوونوزدىق اۋرۋلارمەن كۇرەس, انتيميكروبتىق تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى جانە ەكسپورتتىق باقىلاۋ تالاپتارىنىڭ كۇشەيۋىمەن بايلانىستى.

حالىقارالىق تاجىريبەدە بۇل باعىت­­تاعى ءتيىمدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى – ەۋرو­پالىق وداقتاعى TRACES جۇيەسى. ول جان­ۋارلار اۋرۋلارىن, ۆاكتسيناتسيانى جانە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەر­دى تىركەۋ مەن باقىلاۋ مىندەتتەرىن اتقا­رادى. قازاقستان دا وسىعان ۇقساس, بىراق ەلدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ ەرەك­شە­لىكتەرىنە بەيىمدەلگەن ءوز تسيفرلىق قۇرالدارىن ازىرلەۋگە كىرىستى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇيەلەر سالاداعى اشىق­­­تىق پەن باقىلاۋدى كۇشەيتىپ قانا قوي­ماي, فەرمەرلەردىڭ ۋاقىتى مەن رەسۋرسىن ۇنەمدەۋگە, ۆەتەريناريانى ءتيىمدى ءارى قولجەتىمدى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.