بارىنەن بۇرىن ساياسي ءوزارا سەنىم بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناعاننان بەرگى وتىز جىلدىڭ ىشىندە قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتىپ, ونى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى اياسىنداعى كوپتەگەن قۇجاتپەن بەكىتتى, ەكىجاقتى جانە ايماقتىق دەڭگەيدە ورتاق تاعدىرلار قاۋىمداستىعى يدەياسىن العا تارتتى.
سامميت بارىسىندا قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ءوزارا قۇرمەت پەن سەنىمگە, قولداۋعا جانە تيىمدىلىكتى كوزدەيتىن «قىتاي – ورتالىق ازيا رۋحى» يدەياسى قازىرگى وڭىرلىك سەرىكتەستىكتىڭ رۋحاني وزەگىنە اينالعان تۇجىرىمداما بولدى. التى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قول قويعان «استانا دەكلاراتسياسى» تاراپتاردىڭ نەگىزگى ۇلتتىق مۇددەلەرگە قاتىستى ءبىرىن-ءبىرى قۇرمەتتەۋگە, قولداۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتتى. قىتاي تاراپى شەكارالاس ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن دامۋ جولىن قولدايتىنىن ايقىن بىلدىرسە, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ء«بىر قىتاي» قاعيداسىنا ادالدىعىن تاعى دا راستادى. بۇل – ساياسي بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىك وڭىرلىك تۇراقتىلىققا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى نىشان.
ەكىنشىدەن, تاجىريبە جۇزىندەگى ىنتىماقتاستىقتا تاماشا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. سامميت اياسىندا 2025–2026 جىلدار «قىتاي – ورتالىق ازيا جوعارى ساپالى دامۋ جىلدارى» دەپ جاريالانىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ التى باسىم باعىتى بەلگىلەندى: ۇزدىكسىز ساۋدا, ونەركاسىپ پەن ينۆەستيتسيالار, كولىك بايلانىسى, پايدالى قازبالاردى ەكولوگيالىق تۇرعىدا يگەرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن ەل ازاماتتارىنىڭ ءوزارا بارىس-كەلىسى. وسى باعىتتاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا التى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ جوعارى ساپالى بىرلەسكەن قۇرىلىسى جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا قول قويۋ راسىمىنە كۋا بولدىق. بۇل – قىتايدىڭ شەكارالاس ايماقتاعى بارلىق ەلدەرمەن العاش رەت وسىنداي قۇجات جاساسۋى. سونىمەن قاتار «قىتاي – ورتالىق ازيا» فورماتىندا كەدەيشىلىكپەن كۇرەس ورتالىعى, ءبىلىم سالاسىنداعى الماسۋ جانە ىنتىماقتاستىق ورتالىعى, شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس ورتالىعى مەن ساۋدا ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايتىن الاڭ قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل باستامالار ورتالىق ازيا ەلدەرى حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋعا, سۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋعا جانە ساپالى ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان. مۇنىڭ ءبارى «جوعارى ساپالى دامۋ ارقىلى بىرلەسكەن جاڭعىرتۋعا جاردەمدەسۋ» ۇرانىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن ايشىقتاي تۇسەدى.
ۇشىنشىدەن, سامميت تاتۋ كورشىلىك پەن دوستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىن كورسەتتى. التى مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارى حالىقتار اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستىق قاعيداسىن زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتكەن قۇجاتقا – ماڭگىلىك تاتۋ كورشىلىك, دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويدى. وسىناۋ كەلىسىمدەر قىتاي – ورتالىق ازيا قارىم-قاتىناستارى تاريحىنداعى جاڭا بەلەستى بەلگىلەپ, الداعى ونجىلدىقتارداعى اۋىزبىرشىلىككە جول اشتى. قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى باۋىرلاس قالالاردىڭ سانى 100-دەن استى. مۇنداي «دوستىق كوپىرلەرى» مادەني جانە ادامي قارىم-قاتىناستىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتەدى.
سونداي-اق تاراپتار پارلامەنتتىك جانە پارتياارالىق قارىم-قاتىناس, ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, تالداۋ ورتالىقتارى مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسى سياقتى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋعا كەلىستى. الداعى جىلدارى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە مادەني ورتالىقتار, لۋ بان شەبەرحانالارى, قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالدارى مەن ءداستۇرلى مەديتسينا ورتالىقتارى اشىلادى. مۇنىڭ ءبارى وركەنيەتتەردىڭ توعىسۋىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, حالىقتار اراسىنداعى مىڭجىلدىق دوستىقتىڭ جالعاسى بولماق.
ءوز كەزەگىندە قازاقستان وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى. ونىڭ ايعاعى – ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى العاش رەت وسى ەلدە, وسى جەردە جاريالانعان ەدى.
ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ العاش رەت ۇسىنىلعان جەرى رەتىندە قازاقستان قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتىڭ تەرەڭدەۋىنە جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى. سامميت اياسىندا قحر توراعاسى سي تسزينپين قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەسىپ, ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. كەزدەسۋ ناتيجەسىندە ساۋدا, ينۆەستيتسيا, عىلىم مەن تەحنيكا, كەدەن, تۋريزم جانە باق سالالارىندا 60-تان اسا ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويىلدى. وسىنىڭ بارلىعى ەكى ەل اراسىنداعى «التىن كەزەڭدە» بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە قۋاتتى سەرپىن بولدى.
قازىرگىدەي الاساپىران دا قۇبىلمالى كەزەڭدە قىتاي – ورتالىق ازيا كەمەسى گۋمانيتارلىق تۇسىنىستىك جەلكەندەرى مەن ەكونوميكالىق پراگماتيزمنىڭ ەسكەكتەرى استىندا ءوز باعىتىن سەنىمدى تۇردە جالعاستىرىپ وتىر. كوشباسشىلاردىڭ كورەگەن ساياساتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك رۋحىندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا, وركەندەۋگە بەت بۇرىپ كەلەدى.
تسزيان ۆەي,
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى
