بريانسك مايدانىنداعى باسپاگەر قىز

وتان ءۇشىن وت كەشكەن جاۋىنگەرلەردىڭ قاھارماندىق ەرلىگىن ءباسپاسوز بەتىندە جاريالاۋ, حالىقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدىرىپ, ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا ورالدىق قازاق قىزى ءناپيا داۋلەتقاليەۆا دا زور ۇلەس قوستى.

ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا «نا رازگروم ۆراگا» («جاۋدى جويۋعا») اتتى گازەتتىڭ باس­پاحاناسىندا قازاقشا ءارىپ تەرۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى. ورال قالالىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ انىقتاماسىنا سۇيەنسەك, ءناپيا داۋلەتقاليەۆا 1942 جىلى 1 شىلدە مەن 1945 جىلدىڭ 15 اقپانى ارالىعىندا بريانسك مايدانىندا «نا رازگروم ۆراگا» جانە «سۋۆوروۆەتس» گازەتىنىڭ باسپاحاناسىندا ءارىپ تەرۋشى قىزمەتىن اتقارعان. وسى ورايدا ايتاتىن جايت, كەڭەستىك تالانتتى اقىن مايداندىق گازەت قىزمەتكەرى ياكوۆ حەلەمسكيدىڭ ءاليا مولداعۇلوۆاعا ارناپ جازعان:

«شاتتانساڭ قىز تۋدىم دەپ, قازاق, شاتتان,

ءاليا ۇلى وتانعا بولعان ماقتان!

كازاچيحا قاسىندا تۇلعاسى تۇر

دەگەندەي ەرلىككە اتتان, جەڭىسكە اتتان!

بۇل جەرمەن سوناۋ زامان پۋشكين وتكەن

جەلدىرتىپ قوڭىراۋلى اتىن جەككەن.

سول جەردى جاۋدان ساقتاپ قالامىن دەپ,

قازاقتىڭ ءاليا قىزى قانىن توككەن», دەگەن جىر شۋماقتارىنان تۇراتىن ء«اليانىڭ جۇرەگى» اتتى پوەماسى 1944 جىلى ماۋسىم ايىندا جوعارىدا ايتىلعانداي, ءارىپ تەرۋشى ءناپيا داۋلەتقاليەۆا قىزمەت ەتەتىن «سۋۆوروۆەتس» گازەتىندە جاريالانادى. كەيىن يا.حەلەمسكي ء«اليانىڭ ءانى» دەگەن اتپەن انگە ءسوز دە جازعان ەدى. الايدا سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن باس­پاگەر قازاق قىزى تۋرالى مالىمەتىمىز وتە از بولدى.

ورالدىق مايدانگەر قازاق قىزدارى تۋرالى العاش 2015 جىلى جاريالانعان كىتابىمىزعا اسكەري باسپاگەر ءناپيا داۋلەتقاليەۆانىڭ وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىنان تابىلعان سۋرەتىن عانا ەنگىزگەن ەدىك. «ىزدەنگەن جەتەر مۇراتقا» دەمەكشى, كوپ ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە مايدانگەر انانىڭ ورال قالاسىندا تۇراتىن بالاسى بولات داۋلەتقاليەۆتى تاپتىق. بولات راحمەتۋللا ۇلى بىزبەن كەزدەسۋگە ورالعا رەسەيدىڭ بەلگورود قالاسىنان كەلگەن اعاسى قۋانىش راحمەتۋللا ۇلىن بىرگە ەرتىپ كەلدى. ول ­1970 جىلى پۋشكين اتىنداعى ورال پەدينس­تي­­تۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن تامام­­داعان سوڭ, رەسەيدىڭ ستاۆروپول ولكەسى گەور­گيەۆسك قالاسىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, بۇگىندە بەلگورود قالاسىندا تۇرادى ەكەن. ءبىز, «باسپاگەرلەر اۋلەتىنەنبىز» دەپ كەلگەن ارداگەر ۇرپاقتارى, مايدانگەر انالارى تۋرالى قۇجاتتار مەن اسكەري قۇندى سۋرەتتەردى اكەلىپ بەردى. بىزگە جەتكەن دەرەكتەرگە قاراعاندا ءناپيا داۋلەتقاليەۆا 1920 جىلى جىمپيتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسىنان جاستاي ايىرىلعان ول ەكى باۋىرىمەن بىرگە ورال قالاسىنداعى بالالار ءۇيىن پانالايدى. كەيىن ەكى باۋىرى قايتىس بولعان سوڭ, ءناپيا پريۋرالە اۋدانىنداعى بالالار ۇيىنە جىبەرىلەدى. 16 جاستاعى جاس قىز ورالداعى كلارا تسەتكين اتىن­داعى تىگىن ­فابريكاسىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, كەيىن باسپاحاناعا ءارىپ تەرۋشى قىزمەتىنە اۋىسادى.

باسپاحانادا ومىرلىك جارى راحمەتۋللا داۋلەت­قاليەۆپەن كەزدەسىپ, ەكەۋى 1939 جىلى وتباسىن قۇرادى. راحمەتۋللا داۋلەتقاليەۆ 1920 جىلى 5 مامىردا چاپاەۆ اۋدانى كونەككەتكەن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. كوپ كەشىكپەي راحمەتۋللا قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى. 1941 جىلدىڭ كۇزىن­دە ەلگە ورالامىن دەپ جۇرگەن ول سول جىلى جازدا سوعىس باستالىپ اتقىشتار روتاسىنا الىنادى.

مايداندا باسپاحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاپشى­لىعىن ەستىگەن ءناپيا 1942 جىلى جازدا قۇربىسى عاليا ۇمبەتاليەۆا ەكەۋى ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. ءسويتىپ سوعىس جىلدارىندا ءناپيا بريانسك مايدانىنداعى «نا رازگروم ۆراگا», «سۋۆو­روۆەتس» گازەتىنىڭ باسپاحاناسىندا ءارىپ تەرۋشى قىز­مەتىن اتقارادى. گازەت رەداكتسياسىنىڭ نەگىزگى ۇجىمى ماسكەۋ اسكەري وكرۋگىنىڭ «كراسنىي ۆوين» گازەتىنىڭ تىلشىلەرىنەن, ماسكەۋلىك گازەت-جۋرنال قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرالدى. 1942 جىلدان باستاپ گازەت قازاق, ازەربايجان, وزبەك, باشقۇرت, تاتار, ت.ب. تىلدەردە شىعارىلعان. بۇل باسپاسوزدە بەلگىلى كەڭەس اقىنى يوسيف پاۆلوۆيچ ۋتكين, يليا ەرەنبۋرگ سياقتى ايگىلى اسكەري تىلشىلەردىڭ ماقالالارى ءجيى جارىق كورەدى. بريانسك مايدانىنداعى قانقۇيلى ۇرىستار كەزىندە باسپاگەرلەردىڭ گازەتتى قالىڭ ورمان اراسىندا جاسىرىنىپ شىعارعان كەزدەرى دە بولعان. سوعىس جاعدايىندا كۇن سايىن بىرنەشە تىلدە گازەت شىعارۋ, ارينە, اسكەري باسپاگەرلەردىڭ, اسىرەسە قولمەن ءارىپ تەرۋشىلەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى ەدى. بۇل تۋرالى مايدانگەر انا: «مايداندا باسپاگەرلەر كۇندىز دەمالىس, تۇندە ۇيقى دەگەندى بىلمەي 17 تىلدە گازەت شىعاردىق. جاۋىنگەرلەر گازەتتىڭ ءاربىر سانىن اسىعا كۇتەتىن. ويتكەنى ولار مايدانداعى سوڭعى جاڭالىقتاردى عانا ەمەس, الىستاعى تىلدان دا حابار كۇتەتىن», دەيدى. العاشىندا گازەتتىڭ قازاقشا ءبولىمىنىڭ ءارىپ تەرۋشىسى بولعان نينا (اسكەريلەر ءناپيانى وسىلاي اتاعان) كەيىن ازەربايجان, وزبەك بولىمدەرىنە اۋىستىرىلادى. ءارىپ تەرۋشى ءناپيا تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ تىلدەرىن تەز مەڭگەرەدى. ەڭبەكقور ءناپيا داۋلەتكاليەۆاعا ونكۇندىك ەڭبەك دەمالىسى بەرىلەدى. وسى ءساتتى پايدالانعان ءناپيا 5 كۇن جاياۋلاپ ءجۇرىپ, 80 شاقىرىم جەر شاماسىنداعى اسكەري ءبولىمنىڭ اتقىشتار روتاسىندا جۇرگەن كۇيەۋى راحمەتۋللا ناكەن ۇلىن ىزدەپ تابادى. ەكى كۇننەن سوڭ سانيتارلىق پويىزبەن كەرى ورالادى. وسىدان سوڭ اسكەري باسشىلىقتىڭ كەلىسىمىمەن سوعىسقا دەيىن كەزەڭدە ورالداعى باسپاحانادا ءارىپ تەرۋشى قىزمەتىن اتقارعان راحمەتۋللا داۋلەتقاليەۆ «نا رازگروم ۆراگا» گازەتىنىڭ قازاق بولىمىنە ءارىپ تەرۋشى قىزمەتىنە شاقىرىلادى. ويتكەنى سوعىستىڭ قىزعان تۇسىندا اسكەري باسپاحانالاردا ءارىپ تەرۋشىلەر جەتىسپەدى. ءسويتىپ ەرلى-زايىپتى باسپاگەرلەر باسپاحانانىڭ تەمىر ءارپىن, قارا بوياۋىن, قاعازى مەن قۇرىلعىلارىن ارقالاي ءجۇرىپ, سوعىستى كەنيگسبەرگتە (كالينينگراد) اياق­تايدى. ەرلى زايىپتى باسپاگەرلەر ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن», «فاشيستىك گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.

قوس مايدانگەر ءناپيا داۋلەتقاليەۆا 1945 جىلى, ال راحمەتۋللا داۋلەتقاليەۆ 1947 جىلى ەلگە ورا­لىپ, بەيبىت ءومىر تىرشىلىگىنە ارالاسادى. ولار زەينەت دەمالىسىنا شىققانعا دەيىن ورال قالا­سىنداعى №10 عابدوللا توقاي اتىن­دا­عى باسپاحانادا ەڭبەك ەتتى. وتباسىندا ەكى ۇل تار­بيە­لەپ ءوسىردى. راحمەتۋللا ناكەن ۇلى 1987 جىلى 2 قاراشادا, ءناپيا داۋلەتقاليەۆا 2012 جىلى 14 قاراشادا ومىردەن وزدى. ارداگەرلەردىڭ نەمە­رەسى راحىم بولات ۇلى داۋلەتقاليەۆ «بولاشاق» باعدارلاما­سى­مەن كانادانىڭ وتتاۆا قالاسىندا ءبىلىم الىپ, قازىر فينليانديانىڭ حەلسينكي قالاسىندا ەڭبەك ەتەدى.

«ادامدار ءبىر-بىرىنە ءوزارا قارىزدارلىعىن ارقاشاندا ويلاي ءجۇرۋ كەرەك. اسىرەسە وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالاي ءبىلۋى قاجەت. ەر ولەدى, ەل قالادى. ەسىمى ەل جۇرەگىندە ساقتالعان ەر عانا باقىتتى», دەپ حالىق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا وتان ءۇشىن وت كەشكەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن جاس ۇرپاق ماڭگىلىك ماقتانىش ەتۋگە ءتيىستى.

باقتىلى بورانباەۆا,

ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى