سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
جوبالاردىڭ تيىمدىلىگى جوعارى
ۇلتتىق كىتاپ كۇنى رەتىندە 23 ءساۋىر بەكەر تاڭدالعان جوق. 1995 جىلدان بەرى ءدال وسى كۇنى يۋنەسكو باستاماسىمەن «دۇنيەجۇزىلىك كىتاپ جانە اۆتورلىق قۇقىق كۇنى» اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. بىرنەشە ىرگەلى مەملەكەتتەردە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەكىتىلسە, عالام ديدارىنداعى 130 ەلدە جىل سايىن وسى كۇنى كىتاپ توڭىرەگىندە ءتۇرلى ءىس-شارا وتەدى.
يسپانيا, ۇلىبريتانيا, يرلانديا, ءۇندىستان, قىتاي سياقتى الپاۋىت ەلدەردە كىتاپ كۇنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى مەرەكە رەتىندە بەكىتىلگەن, ال جاپونيا تۇتاس ءساۋىر ايىن كىتاپ وقۋ ايى دەپ تانىعان. كوشەلى ەلدەردەگى كىتاپقا قۇرمەت پەن ولاردىڭ قوعامدىق مادەنيەتىنە ءسىڭىپ كەتكەن كىتاپ وقۋ – ءبىز ۇلگى الاتىن, بوي تۇزەيتىن باعىت. قاراپ وتىرساڭىز, كىتاپقا قۇرمەتى جوعارى ەلدەر تىزىمىندە كوش سوڭىندا جۇرگەن ەشكىم جوق. ياكي, كىتاپ وقۋ ەسكىلىكتىڭ سيپاتى ەمەس, ەستيار ەلدىڭ وي ەڭبەگى ءھام اقىل قالتاسى.
ۇلتتىق كىتاپ كۇنى قارساڭىندا تۇڭعىش رەسپۋبليكالىق «ۇلتتىق كىتاپ» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى جاريالاندى. 10 اتالىم بويىنشا وتكەن بايقاۋدىڭ جالپى جۇلدە قورى – 36,500 مىڭ تەڭگە. 120-دان اسا كىتاپ قاتىسقان رەسپۋبليكالىق دودانىڭ تۇساۋكەسەرى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزۋ جوسپاردا. مينيسترلىك تاراپىنان كىتاپ يندۋسترياسىن مەملەكەت تاراپىنان ىنتالاندىرۋ, وقىرمان مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان اۋقىمدى ءىس-شارا, باسپاگەرلەر مەن اۆتورلارعا ەڭبەك باسەكەسىن تۋعىزاتىن الاڭ قالىپتاستىرۋ ماقساتىن قامتيتىن ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى – بۇل.
«ۇلتتىق كىتاپ» بايقاۋىنىڭ بىرقاتار جەڭىمپازدارى ءوز جۇلدەلەرىن كىتاپحانالارعا كىتاپ تاراتۋعا جۇمسايتىنىن ايتتى. كەي باسپالار جۇلدەلەرىن بالالار ۇيىنە اۋداراتىن بولدى. بۇل – كىتاپ يندۋسترياسىنداعى مەكەمەلەردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە ءمان بەرە باستاعانىنىڭ ايقىن كورىنىسى. جالپى كىتاپحانالارعا, ونىڭ ىشىندە اۋداندىق جانە اۋىلدىق كىتاپحانالارعا كىتاپ سىيلاۋ ارقىلى قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارى جاقسى بەلەڭ الىپ كەلەدى. مىسالى, اباي وبلىسىندا بەلگىلى كاسىپكەر, مەتسەنات دۋلات تاستەكەي باسشىلىق ەتەتىن «Assyltas» قوعامدىق قورى مەن «قازاق ءتىلى» قوعامى «ارتىق ءبىلىم – كىتاپتا» دەگەن اۋقىمدى جوبا وتكىزدى. جوبانىڭ ناتيجەسى – ايماقتاعى 233 اۋىل مەكتەبىنە 13 مىڭ كىتاپ تەگىن جەتكىزىلدى.
جەتىستىكتەر مەن تۇيتكىلدەر
كىتاپ – اۆتوردىڭ وي ەڭبەگىنىڭ, تۇجىرىمىنىڭ ناتيجەسىندە تۋعان ءونىم. كىتاپ – تاۋار, قۇرال. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە كىتاپ دۇكەندەرى ءجيى اشىلىپ, قازاق تىلىندەگى كىتاپتار ۇلكەن مارتكەتپلەيستەردە (Kaspi.kz, Halyq Market,
Flip.kz) ساتىلا باستادى. وسىنداي وزگەرىستەر كەزەڭىندە تاعى دا ءبىر پروبلەما انىق كورىنىپ قالدى. ول – ادەبيەتتەگى, تانىمدىق, عىلىمي-كوپشىلىك, نون-فيكشن جانرلارداعى جاڭا ەسىمدەردىڭ وتە از ەكەنى جانە سورەدەگى كلاسسيكتەر قاتارىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى. بۇل ماسەلەدە قانداي شەشىم قابىلداماق كەرەك؟
مادەنيەت, رۋحانيات, ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى. مينيسترلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار, تۇتاس لاۋازىمدى تۇلعالار بۇل ماسەلەلەردى كوبىمىزدەن جاقسى بىلەدى ءارى بىرنەشە ساتىلى شەشۋ جولدارىن قاراستىراتىن ءىس-شارالار جوسپارى دا بار. سونىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالىپ وتەيىك.
- ءبىز جوعارىدا ايتقان جاڭا ەسىمدەردى قالىپتاستىرۋ باعىتى بويىنشا ۇلكەن جوبالار – «ايبوز» ۇلتتىق ادەبي سىيلىعى, «قازاقستاندىق جاس اقىن-جازۋشىلار ءۇشىن ارناۋلى پرەزيدەنتتىك ادەبي سىيلىق», «ۇلتتىق كىتاپ» بايقاۋى.
- «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن ساتىپ الۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ» كىشى باعدارلاماسى اياسىندا دا جاس اۆتورلاردىڭ ەسىمى ايتارلىقتاي ءوستى.
- ەلىمىزدەگى ءىرى كىتاپ دۇكەندەرى جەلىسىندە قازاق تىلىندەگى ەڭبەكتەر سانى ارتتى. ونىڭ ىشىندە جاس اۆتورلار كىتاپ ماركەتينگىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, نارىقتىق قاتىناسقا بەيىمدەلىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مىسالى, ءبارىمىز بىلەتىن, ءبارىمىز باراتىن «Meloman» كىتاپ دۇكەندەرى جەلىسىندە 2022 جىلى 200 مىڭ قازاق تىلىندەگى كىتاپ ساتىلسا, 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش 260 مىڭعا جەتكەن, 2024 جىلى 325 مىڭعا دەيىن وسكەن. جىل سايىنعى وقىرماندار كورسەتكىشى وسى قارقىندا ءوسىپ وتىرسا, وندا ءبىزدىڭ «وقيتىن ۇلت» سيپاتىنداعى جوبالارىمىز جۇزەگە اسۋ ۇستىندە دەپ ايتا الامىز.
- بىلتىر وتاندىق اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرى الەمگە ايگىلى «Frankfurter Buchmesse» كورمەسىندە تۇڭعىش رەت ارنايى ۇلتتىق ستەندكە قويىلدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان جۇمىس ناتيجەسىندە وتاندىق اۆتورلاردىڭ 250-دەن استام ەڭبەگى الەم نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇل – الەمدەگى ەڭ بەدەلدى كىتاپ كورمەسى. 2024 جىلى الەمنىڭ 153 ەلىنەن 115 مىڭ كاسىبي قاتىسۋشى كەلگەن. وسىنداي يدەولوگيالىق ماڭىزى جوعارى اۋقىمدى جۇمىستار قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت, مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولۋ دەپ ەسەپتەۋگە تولىق نەگىز بار.
- حالىقارالىق قانا ەمەس, ەلىمىزدە ەكى ءىرى كىتاپ كورمەسى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى – 2024 جىلى ءحىى رەت وتكەن « ۇلى جىبەك جولىمەن» حالىقارالىق كىتاپ جانە پوليگرافيا كورمەسىنىڭ دەڭگەيىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. حالىقارالىق كورمەگە 12 ەلدەن 110-نان استام باسپا, كىتاپ ساۋداسى جانە پوليگرافيا سالالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, كاسىبي تاجىريبە الماسۋ الاڭىندا سالاداعى جاڭالىقتار, جاڭا ۇردىستەر مەن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ, ءوزارا نارىقتىق قاتىناستى نىعايتۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
بۇنىڭ ءبارى, ارينە, اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي جەتىستىكتەر. الايدا وتاندىق باسپالاردىڭ, اۆتورلار شىعارمالارىنىڭ ءىرى-ءىرى حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىسۋ دەڭگەيى – ءالى دە كۇش سالۋدى قاجەت ەتەتىن باعىت. ەۋروپادا, قىتايدا, اقش-تا, ازياداعى كوشباسشى ەلدەردە مۇنداي بەدەلدى كورمەلەر كوپ. كىتاپ كورمەسى – ەل مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتىپ, اۆتورلار ەڭبەكتەرىنىڭ حالىقارالىق نارىققا شىعۋىنا, الەمدىك ادەبي قاۋىمداستىقپەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ايرىقشا سەپ تيگىزەتىن بالاماسىز كوممۋنيكاتسيا, ىسكەرلىك بايلانىس الاڭى.
ەندىگى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ كىتاپ نارىعىنداعى ەڭ كۇردەلى ماسەلەگە توقتالايىق. بۇل ماسەلە بىرنەشە جىل بويى ۇزدىكسىز ايتىلىپ كەلەدى جانە ءالى شەشىمىن تاپپاي وتىر. ەلىمىزدەگى كىتاپحانالاردىڭ ۇزىن سانى 11 مىڭدى جۋىقتايتىنىن ايتتىق. ونىڭ 4 مىڭعا جۋىعى عانا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى. قالعانى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان نەمەسە وزگە دە ءپروفيلدى مينيسترلىكتەر قاراماعىندا. بۇل جەردەگى جۇيەلى ماسەلە مىناۋ – ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بيۋدجەتتىك شىعىستارىندا ء(تۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار) كىتاپ باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ قاراستىرىلعان. وسى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن ەڭبەكتەر ءبىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اۋلاسىنان اسپايدى. ياعني مەملەكەت قارجىسىنا كىتاپ باسىپ شىعارۋ جانە ونى تاراتۋ ىسىندە كىتاپحانالاردى الالاۋ بار دەۋگە بولادى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى كىتاپحانالاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ء(ىرىلى-ۇساقتى) اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. ەڭ قاۋىپتىسى – اۋىلدىق/اۋداندىق دەڭگەيدەگى كىتاپحانالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەكتەپ جانىنداعى كىتاپحانالار. بۇل – وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى كىتاپحانالار دەگەن ءسوز. دەمەك مادەنيەت جانە اقپارات, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىكتەرى شىعاراتىن ادەبي, عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەر اۋىل وقىرماندارىنىڭ قولىنا جەتپەيدى. مىسالى, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ باعدارلامالارىندا «بالالار ادەبيەتى» ارنايى اتالىمى بويىنشا جىلىنا بىرنەشە كىتاپ جارىق كورەدى. الايدا ءدال بالالارعا ارنالعان ەڭبەكتەر ءوز وقىرماندارىنا جەتپەيتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى قارجىلاندىراتىن باعدارلامالاردىڭ اۋقىمى مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى كىتاپحانالاردى قامتىمايدى. وقۋلىقتاردان بولەك, وزگە جالپى وقىرمانعا ارنالعان ادەبي, تانىمدىق ەڭبەكتەردىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن شىققان سانى جالپى كىتاپحانالاردى قامتىپ, ۆەدومستۆوارالىق كىتاپ تاراتۋ جۇمىستارىن جۇيەلەۋ شۇعىل ارەكەتكە كوشۋدى تالاپ ەتەدى.
ۆەدومستۆوارالىق مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ءبولۋ تاجىريبەسى قولدانىلاتىن ساناۋلى باعىتتىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن ءبولۋ. سالالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ءوز كەزەگىندە قاجەتتىلىگىنە ساي مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىنىڭ سانىن ەسەپتى كەزەڭدە جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە ۇسىنادى. ول ءوز كەزەگىندە مەمتاپسىرىستى ورنالاستىرادى.
«قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەردى ساتىپ الۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ» كىشى باعدارلاماسىنا دا وسىنداي ۆەدومستۆوارالىق الگوريتم ازىرلەپ, ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىس ەنگىزۋ (قاجەتتىلىك بولسا) مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مەن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بازاسىندا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرۋ جانە وسى كوميسسيانىڭ شەشىمدەرى الداعى كۇنتىزبەلىك جىلى باسىپ شىعارىلاتىن ادەبيەتتەر ءتىزىمىن انىقتايتىن قۇقىققا يە فورماداعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قاجەت.
اتالعان ەكى ۆەدومستۆو مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنا تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە قاراستىرىلۋى دا ىقتيمال. بۇل رەتتە ءدال وسى ءۇش مينيسترلىكتىڭ اراسىنداعى مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىن ءبولۋ تاجىريبەسىن پايدالانۋعا بولادى.
كىتاپ تۇساۋكەسەر راسىمدەرى دە جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. شاعىن توپتاردىڭ اينالاسىندا ىرگەلى ەڭبەكتەر تانىستىرىلىپ جاتادى. كىتاپ وقيتىن نەگىزگى اۋديتوريانىڭ جاستار ەكەنىن ەسكەرسەك نەمەسە جاستاردىڭ كىتاپ وقۋى نەگىزگى ماقسات ەكەنىن ويلاساق, كىتاپ تۇساۋكەسەرلەرىنىڭ ءبىلىم وردالارىندا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءوتۋ ءتارتىبىن ازىرلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا دا جاۋاپتى مينيسترلىك ارنايى قاۋلىلار ازىرلەسە, ناقتى ءبىر مەكەمەلەردى وسى باعىتتا جۇمىستانۋعا بەكىتسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قايتا قاراپ, مادەنيەت جانە اقپارات, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىكتەرى بىرىگىپ جۇزەگە اسىراتىن اۋقىمدى جوبالارعا نازار اۋدارۋ كەرەك. مۇنداي جاڭا ءتارتىپ بارشا وتاندىق اۆتورلار ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋدىڭ تەڭ مۇمكىندىگىن, كىتاپحانالاردىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن جارىق كورەتىن ەڭبەكتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىگىن, اۋىل مەن قالا وقىرمانى ءۇشىن الشاقتىقتى جويۋدى قامتاماسىز ەتەر ەدى.
ەل ەرتەڭىنىڭ قامى
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 11 مىڭعا جۋىق كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 3 873 كىتاپحانا امبەباپ جانە 256 كىتاپحانا بالالارعا ارنالعان. سونداي-اق ەل نارىعىندا 15 جەكەمەنشىك كىتاپحانا جۇمىس ىستەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. بىلتىر وقىرماندار كىتاپحاناعا 55,4 ملن رەت باس سۇققان. تۇراقتى وقىرماندار سانى 5 ملن ادامدى جۋىقتايدى ەكەن. ونىڭ بەستەن ءبىرى كىشكەنتاي وقىرماندار دەگەن دەرەك ايتىلىپ جاتىر. قۋانارلىق جاعداي: كىتاپحاناعا بارعان ادامنىڭ ساناسىندا ساۋلە بار, رۋحاني كەمەلدەنۋگە دەگەن ۇمتىلىسى بار.
بۇدان بولەك, الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانا, جامبىل اتىنداعى جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسى, استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا باسشىلارى كىتاپحانانى ادەبي كەزدەسۋلەر مەن كىتاپ تۇساۋكەسەرلەرىن وتكىزەتىن, رۋحاني كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزەتىن الاڭعا اينالدىرۋ ترەندىن قالىپتاستىردى. مەملەكەت باسشىسى دا وسى سيپاتتاعى پىكىر ءبىلدىرىپ, بىزگە تاۋلىك بويى قىزمەت كورسەتەتىن كىتاپحانا قاجەت ەكەنىن ايتقان. مىنە, كىتاپ سالاسىنىڭ توڭىرەگىندە وسىنداي العا جىلجۋ بار ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز ءجون.
پرەزيدەنت كىتاپحانالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ءىرى قالالاردا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن زاماناۋي كىتاپحانالار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا استانا, الماتى سىندى قالالاردا جاستارعا ارنالعان كوۆوركينگ-كىتاپحانالار, تسيفرلىق قىزمەتتى كەڭىنەن قولداناتىن ينتەللەكت-ورتالىقتار اشىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى كىتاپحانالاردى تەك كىتاپ الۋ ورنى ەمەس, ءبىلىم مەن شىعارماشىلىقتىڭ قوعامداستىعى رەتىندە قايتا تانىتۋدا.
2024 جىلى كىتاپحانالار ەلىمىزدەگى ەڭ كوپ باراتىن مادەني ورىنعا اينالعان: ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار كىتاپحانالارعا 55,4 ميلليون رەت بارعان, بۇل كورسەتكىش كينوتەاترعا بارۋدان 2,5 ەسە ارتىق. بۇل دەرەك حالقىمىزدىڭ كىتاپقا, بىلىمگە قۇشتارلىعى ءالى دە جوعارى ەكەنىنىڭ دالەلى. دەمەك كىتاپحانا ىسىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا ءوز جەمىسىن بەرىپ, جۇرتتىڭ رۋحاني ورتالىقتارعا بەتبۇرىسى ارتىپ وتىر. بۇل ءۇردىستى ودان ءارى قولداپ, اۋىلدىق جەرلەردە دە شاعىن كىتاپحانالاردى جاڭعىرتۋ ماڭىزدى مىندەتكە اينالعانعا ۇقسايدى.
2025 جىلعى 14–18 ءساۋىر ارالىعىندا eGov ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن 46 مىڭنان استام ازامات قاتىسقان ساۋالناما ناتيجەسى جاريالاندى. زەرتتەۋ حالىقتىڭ وقۋ ادەتتەرىن باعامداۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە, قازاقستاندىقتاردىڭ 57,3%-ى تۇراقتى نەگىزدە كىتاپ وقيتىنى انىقتالدى. زەرتتەۋ كەيبىر قىزىق ءۇردىستى دە كورسەتتى: ايەلدەردىڭ 58,7%-ى, ەرلەردىڭ 55%-ى كىتاپ وقيتىن بولىپ شىقتى, دەمەك ايەل وقىرماندار ءسال بەلسەندىرەك. جاس ايىرماشىلىعى بويىنشا 18–29 جاس ارالىعىنداعى جاستار جانە 61 جاستان اسقان ۇلكەن بۋىن ەڭ كوپ وقيتىندار بولىپ شىققان, ال 30–45 جاستاعىلار اراسىندا وقۋ ۇلەسى تومەندەۋ ەكەن.
ساۋالناما قازاقستاندىقتاردىڭ قانداي فورماتتا كىتاپ وقيتىنىن دا انىقتادى. جارتىسىنا جۋىعى – 50,8% – كىتاپتى ءداستۇرلى قاعاز تۇرىندە وقيدى ەكەن. قالعاندارىنىڭ 28%-ى سمارتفون ارقىلى وقۋدى قۇپ كورەدى, 5,3% – ەلەكتروندى پلانشەت قولدانادى, 3,8% كومپيۋتەر ارقىلى وقيدى.
«جاستار كىتاپ وقىمايدى» دەيتىن جاڭساق پىكىر دە ءوز سالماعىن جوعالتىپ كەلەدى. جاستاردىڭ كىتاپ وقۋعا قۇشتارلىعى ارتۋدا, ال ولاردىڭ تالعام تارازىسى وتە كۇردەلى: شەتەل ادەبيەتىن دە, ەل ادەبيەتىن دە اسا كۇردەلى ولشەمدەرگە ساي كەلسە عانا وقيدى. اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى وسىنداي تالعام تارتىسى ادەبيەتتى تەك كۇشەيتە بەرەرى ءسوزسىز.
اۋدارما – باسىم باعىت
ادەبيەتتى, اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋدىڭ, ەل رۋحانياتىنىڭ, ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىنىڭ شاما-شارقىن بايقاتاتىن باعىت – اۋدارما. قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارما جاساۋ, قازاق تىلىندەگى شىعارمالاردى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارۋ جۇمىسى – اسا ماڭىزدى يدەولوگيالىق جۇمىس.
بۇل باعىتتا دا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ايتالىق, ەلىمىزدەگى كىتاپ نارىعىن, كىتاپ يندۋسترياسىن باقىلايتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمە – ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ دەرەكتەرىنە نازار اۋدارساق, 2024 جىلى الەمنىڭ 32 تىلىنەن اۋدارىلعان كوركەم ادەبي كىتاپتار تىركەلىپتى. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ كوپ اۋدارما – اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارىلعان ەڭبەكتەر, سانى – 75. اعىلشىن تىلىنەن ورىس تىلىنە 33 كىتاپ اۋدارىلسا, ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە 19 ەڭبەك ءتارجىمالانىپتى. بۇل – كەيىنگى كەزدە قازاق كىتاپ يندۋسترياسىنداعى مامانداردىڭ اعىلشىن جانە وزگە دە الەم تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارما جاساۋعا ماشىقتانعانىنىڭ كورىنىسى.
وسى تۇستا ايتا كەتەتىن جايت – قازاق تىلىندەگى ەڭبەكتەردىڭ شەت تىلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە جەر بەتىندە كەڭ تاراعان تىلدەرگە اۋدارۋ جۇمىسىنداعى احۋال. ءبىزدىڭ ادەبي نارىقتا وزگە ءتىلدى مەڭگەرگەن جانە ۇلتتىق ادەبيەتكە قانىق كاسىبي اۋدارماشىلار از. بۇل – پوستكەڭەستىك ەلدەرگە, تۇركى جۇرتتارىنا ورتاق جايت. بىراق وسى قيىندىقتان ماقساتتى تۇردە شىعىپ كەلە جاتقان ەلدەر دە جوق ەمەس.
وڭتۇستىك كورەيانىڭ ادەبيەت اۋدارما ينستيتۋتى (LTI Korea) جىل سايىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 1,5 ميلليون دوللاردى ءبولۋ ارقىلى ءوز اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى ناسيحاتتايدى, سونىڭ ىشىندە ادەبيەتىن شەتەل تىلىنە اۋدارۋ ارقىلى الەمدىك نارىققا شىعۋدى دا قامتيدى. نورۆەگيا, فينليانديا سياقتى ەلدەردە دە مۇنداي باعدارلامالار بار. ۇندىستانداعى ۇلتتىق اۋدارما ميسسياسى 2008 جىلى 1 ميلليون دوللار قورىمەن قۇرىلعان, سودان بەرى جىل سايىن قاراجاتىن ۇلعايتىپ كەلەدى. ساۋد ارابياسى «Tarjim» باعدارلاماسى ارقىلى تەك اۋدارما جۇمىسىنا جىل سايىن 15 ميلليون دوللاردى ءبولىپ وتىر. ال تۇركيادا تۇرىك جازۋشىلاردىڭ 2 700-گە تارتا ەڭبەگىن 61 تىلگە اۋدارۋ ءۇشىن الەمنىڭ 72 ەلىندەگى 590 باسپا مەكەمەسىمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ, جالپى 700 مىڭ دوللار كولەمىندە تۇراقتى قارجىلاندىرىلادى.
قازاق ادەبيەتىندەگى مول مۇرانى دا ءبىز وسى باعىتتا جۇيەلى تۇردە – مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن شەتەل تىلدەرىنە اۋدارۋ تەتىگىن قاراستىرعانىمىز دۇرىس. مۇنداي باعدارلامالارعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنسە, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ءىت تەحنولوگيالار مەن كىتاپ سالاسى ماماندارىن تارتۋ قيىندىق تۋعىزبايدى. كىتاپ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ, شەتەل تىلدەرىنە اۋدارۋ, باسپا مەكەمەلەرى اراسىندا باسەكە تۋعىزۋ, كىتاپتى تاۋار رەتىندە نارىقتىق قاتىناسقا بەيىمدەۋ – ەڭ ماڭىزدى جۇمىستىڭ نەگىزى.
سونداي-اق 2024 جىلى ەلىمىزدە جالپى سانى 794 كوركەم ادەبيەت اتالىمى جارىق كورگەن. ونىڭ ىشىندە 196 ەڭبەك بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان.
سول سياقتى شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىن اۋدارۋ بويىنشا جەكە باستامالار دا كوبەيىپ كەلەدى. مىسالى, كەيىنگى جىلدارى شەكسپيردىڭ بارلىق سونەتتەرى تىكەلەي اعىلشىن تىلىنەن قازاقشاعا ءتارجىمالانىپ شىقتى. ەرنەست حەمينگۋەي, مارك تۆەن, انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري, پاۋلو كوەلو, مۋراكامي ءتارىزدى الەمگە ايگىلى اۆتورلاردىڭ كىتاپتارى قازاق تىلىندە جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەردىڭ بىرقاتارى ەلىمىزدەگى جەتەكشى باسپالار ارقىلى باسىلىپ, كىتاپحانالارعا تاراتىلسا, ەندى ءبىرى جەكە دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن شىعىپ جاتىر. مىسالى, بالالارعا ارنالعان ء«حارري پوتتەر» سەرياسى تولىق قازاقشاعا اۋدارىلىپ, جاس وقىرماندار اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. وتاندىق باسپالار الەمدىك بەستسەللەرلەردىڭ اۆتورلىق قۇقىقتارىن ساتىپ الىپ, ولاردى قازاقشا سويلەتۋگە كىرىستى. مۇنىڭ ايقىن ايعاعى – بيىلعى كىتاپ جارمەڭكەسىندە وتاندىق كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرىندە «اليسا عاجايىپتار ەلىندە», ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق», «قۇيىنمەن بىرگە كەتكەندەر», «شەرلوك حولمس» سياقتى كوپتەگەن تۋىندىلاردىڭ قازاقشا اۋدارماسى ساتىلىپ جاتتى. ادەبي اۋدارما ءىسىنىڭ ىلگەرىلەۋى ناتيجەسىندە وتاندىق وقىرمان الەمنىڭ ۇزدىك ادەبيەتىن تۋعان تىلىندە وقي الاتىن دەڭگەيگە بىرتىندەپ جەتىپ كەلەدى.
ءادىل قويتانوۆ,
ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى
