ەندى تاريحقا ءسال شەگىنىس جاسايىق. 1990 جىلى «اnا ءtىlى» گازەتى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءماجىلىس زالىندا جۇمىسىن باستادى. اكادەميك ءابدۋالي قايداردان باستاپ كوشباسشى ءتىلشى-عالىمدار وسى ۇلت باسىلىمىنا ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. سول يگى جاقسىلاردىڭ ىشىندە كورنەكتى لەكسيكولوگ, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋاليدىڭ ورنى دا, ءۇنى دە بولەك.
قازاقتىڭ ءسوز قازىناسى – الەۋەتتى رۋحاني بايلىق. عالىم ن.ءۋالي نەگىزگى اۆتوردىڭ ءبىرى رەتىندە قاتىسقان «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى 5 تومدىق ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتى بۇگىندە ۇلكەن-كىشى زيالى جاتا-جاستانا وقيدى.
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىن شارتتى تۇردە بىرنەشە تولقىنعا بولەمىز. سونىڭ ىشىندە 60-70 جىلدارى وسى سالانىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرگەن ت.جانۇزاق, ە.جۇبانوۆ, ە.جانپەيىسوۆ, س.وماربەكوۆ, ق.ومىراليەۆ, ب.ابىلقاسىموۆ, س.نۇرحانوۆ, ت.ب. عالىمداردىڭ سوڭىن الا بەرە عىلىم ايدىنىنا كوتەرىلگەن نۇرەكەڭ اۋەلدەن-اق ءوز باعىتىن تاپتى. مىسالى, اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن جارىق كورگەن «قازاق ءتىلىنىڭ فرازەولوگيالىق سوزدىگىن» (1977) لەكسيكوگرافيالىق تالاپقا ساي ءتۇزۋ, تولىقتىرۋ ىسىنە ايگىلى عالىم قۇلمات ومىراليەۆپەن بىرگە تەر توكتى. سول باياندى جۇمىسى كەيىن «جۇمباق جەتىلەر», «جۇمباق ساندار», ت.ب. تانىمدىق كىتاپتارىنا, «فرازەولوگيا جانە تىلدىك نورما» اتتى مونوگرافياسىنا ۇلاستى.
نۇرگەلدى ءۋالي ۇلى حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جاساعان ءتول مادەنيەتى ورنەكتى ءسوز ورامدارىندا ساقتالعانىن عىلىمي پايىمىن بەكىتىپ, ءتىل مەن مادەنيەت ساباقتاستىعىن ارقاۋ ەتكەن ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. ۇلت تانىمىنىڭ ءدىني, ميفتىك تۇسىنىكتەن عىلىمي تانىمعا ۇلاسقان قاعيداسىن «فرازەولوگيالىق بەينە», «پارەميولوگيالىق بەينە», «پرەتسەدەنتتىك بەينە», «ونوماستيكالىق بەينە» الەمىنە نەگىزدەپ جاڭاشا قاراستىردى.
عالىم زەرتتەۋلەرىندە قازاقتىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىندەگى اگيونيمدەر تىلدىك سەمانتيكالىق ءورىس پەن مادەني سەمانتيكالىق ءورىس ۇشتاسقان ەتنو-لينگۆو-كوگنيتولوگيالىق ۇستانىم نەگىزىندە ەتنوستىڭ ءدىني-ميفولوگيالىق تانىمىنىڭ مەنتالدى قۇرىلىمىنداعى تىلدىك كورىنىستەرىن ء(سوز, ءسوز تىركەستەرى, فرازەولوگيزمدەردى) مەنتالدى قۇرىلىم مەن تىلدىك قۇرىلىمعا ساي توپتاستىرادى.
ءسويتىپ, حالىق جادىنداعى نۇحتىڭ كەمەسى, ءجۇسىپتىڭ سۇلۋلىعى, ءجۇسىپ پايعامباردىڭ ءتۇسى, ءداۋىتتىڭ قورجىنى, ەر ءداۋىت سوققان اق ساۋىت, سۇلەيمەننىڭ جۇزىگى, «جۇزىگى باردا سۇلەيمەن, جۇزىگى جوقتا سۇمىرەيگەن», مۇسانىڭ اساتاياعى, يسانىڭ دەمى, «يبراھيم پايعامبارعا كوكتەن تۇسكەن قوشقار», «مۇحامبەت پايعامبارعا كوكتەن تۇسكەن ءتورت قىلىش», «پايعامبار دا كۇيەۋ بالاسىن سىيلاعان», ت.ب. اگيوفرازەولوگيزمدەردىڭ قالاي قالىپتاسقانىن زەردەلەيدى. قازىعۇرت ءتوپونيمىنىڭ كيەلى اتاۋعا اينالۋ نەگىزدەرىن بايىپتايدى. سونداي-اق بابا تۇكتى شاشتى ءازيز, عايىپ ەرەن, قىرىق شىلتەن, جەتى اۋليە, ت.ب. تۋرالى تۇسىنىكتەردىڭ تەك-تامىرى دا كەڭىنەن قاراستىرىلادى.
ەتنولينگۆيست عالىم ءتۇرلى مادەني-تىلدىك اقپاراتتاردىڭ نەگىزىندە ارۋاق ۇعىمىنىڭ اتا-بابا كۋلتىمەن بايلانىستىلىعى, جاقىندارىن جەلەپ-جەبەپ جۇرەتىنى, جاۋگەرشىلىك ۇرانعا اينالۋى ءوزارا مادەني-سەمانتيكالىق تۇتاستىق قۇرايدى دەپ سانايدى. بۇل رەتتە ونىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ ادەبي ءتىلى سوزدىگىندە» جانە «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» ەنتسيكلوپەدياسىندا اگيونيمدەردىڭ, اگيوفرازەولوگيزمدەردىڭ ءتۇسىندىرىلۋى, مادەني سەمانتيكالىق ورنىنىڭ اشىلۋى پرەتسەدەنتتىك ماتىنگە سۇيەنىپ, جۇزەگە اسىرىلعان. ەتنوستىڭ كوگنيتيۆتى ساناسىنداعى تىلدىك بىرلىكتەردىڭ مادەني, تاريحي, الەۋمەتتىك ءمانى قۇرىلىمدالعان تىلدىك كودى ولاردى ءتىل يەسى ومىرىندەگى رۋحاني تانىمدىق جانە ءدۇنياۋي رۋحانياتپەن ءوزارا بايلانىستا قاراستىرۋ ارقىلى اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ەتنوستىڭ ارحەتيپتىك ساناسىندا ميفتىك تانىمعا ساي ادامداردىڭ ارەكەتى مەن ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىنىڭ ەتيكالىق نورمالارمەن, قۇقىقتىق قاتىناستار جۇيەسىمەن, ادەت-عۇرىپتىق سالتتارمەن, ادامداردىڭ ەتنوپسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىمەن جانە تابيعاتپەن تىعىز بايلانىستا وزەكتەلەتىنى ايقىندالادى.
«ساعىمعا ساداق ءىلدىرۋ» جاي عانا كەرەمەت ەمەس, ونىڭ تۇپكى مازمۇنىنداعى اقپاراتتارعا ءمان بەرەتىن بولساق, حاندىق لاۋازىم تاڭىردەن بۇيىرعان, سوندىقتان, حاننىڭ جانە ونىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارىنا قارالار (قارا حالىق) ءسوزسىز باعىنۋعا ءتيىس» (ەتنوگر. كاتەگوريالار... 5-ت, 71-بەت)
«قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» اگيوفرازەولوگيزمدى ن.ءۋالي «اس تا توك مولشىلىق, مامىراجاي تىنىشتىق, وتكەن ءبىر بەرەكەلى زامان دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ميفوپوەتيزم» دەپ انىقتايدى. عالىم فرازەولوگيزم قۇرامىندا «بوزتورعاي» مەن «قويدىڭ» قاتارلاسا ايتىلۋىنان تابيعي ەكولوگيالىق بايلانىستى كورەدى.
نۇرەكەڭنىڭ «ايەلدەردىڭ ميفتىك ساناداعى بەينەسىنىڭ پارەميولوگيزمدەردەگى كورىنىسى», «قامشى» كونتسەپتىسى», ت.ب. ماقالالارى وتاندىق ءتىل بىلىمىندە ءورىس العان ادامتانىمدىق زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ۇلگىسى دەپ بىلەمىز.
قازىرگى ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتۋشى تاريحي-رۋحاني كوز – قازاق ءسوزىنىڭ ەتنومادەني مازمۇنى. وسىمەن بايلانىستى حالىق جادىنداعى لينگۆومادەني اقپارات پەن ءبىلىمدى ساقتاۋ, سانانىڭ كوگنيتيۆتىك بازاسى رەتىندە تىلدىك تاڭباسىن, جازبا بەينەسىن قالىپتاستىرۋ – قوعامنىڭ اسا وزەكتى ماسەلەسى. بۇل سالادا دانا احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتان اكادەميك رابيعا سىزدىققا دەيىنگى ءىزاشار زەرتتەۋلەردى ن.ءۋالي وسى كۇننىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك جانە رۋحاني-مادەني دامۋ ۇدەرىسىنە ساي جالعاستىرىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءلازىم. ۇلت ساناسىندا قالىپتاسقان جانە بولمىسىنا سىڭگەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى قوعامدىق نورمالارىنا, ءومىر تاجىريبەلەرىنە لايىقتى ەنگىزۋ دە – ول كىسىنىڭ تاجىريبەلىك جوباسى.
عالىمنىڭ قازاق جازۋى ونتوگەنەزدىك دامۋىن بارلاۋىن دا ەرەكشە باعالايمىز. ا.بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيىنىڭ فونولوگيالىق نەگىزدەرىن جاڭا ۇلتتىق ءالىپبي نەگىزىندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋدىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسىمەن بايلانىستىرۋ – پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي زەرتتەۋلەرىنىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تانىم وزەگى رەتىندە زاماناۋي قوعامداعى قىزمەتىنە ءجىتى ءمان بەرۋ – زامان تالابى. ونىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مادەنيارالىق كوممۋنيكاتسياداعى ورنى, جاڭا دەڭگەيى ءتىلدى تۇتىنۋشىلاردىڭ ەلدىك مۇددەسى مەن مەملەكەتشىلدىك ساناسىن كۇشەيتۋدى كەرەك ەتەدى. سەبەبى جاھاندانۋ كەڭىستىگىندە ينتەگراتيۆتىك قارىم-قاتىناستار تىلدەن تەك كوممۋنيكاتيۆتىك قانا ەمەس, مۇراگەرلىك, تانىمدىق, جاڭعىرتۋشىلىق قاسيەتتى قاجەتسىنەدى. سوندىقتان قازىرگى عىلىمدا ءتىل تانىم قۇرالى, تانىم كوزى رەتىندە كوبىرەك زەرتتەلەدى. وسى ميسسيانى تەرەڭ تۇسىنگەن نۇرگەلدى ءۋالي ۇلى حالقىمىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتى ۇلگىلەرىندەگى (فولكلور, ەجەلگى ادەبيەت, بايىرعى جازبا مۇرالار, ت.ب.) ءتىل قۇپيالارىنىڭ سىرىن اقتارۋعا, اشۋعا ۋاقىتىن دا, قاجىر-قايراتىن دا اياعان ەمەس.
«اnا ءtىlى» گازەتىنىڭ مەرەيتوي شاراسىندا وسى باسىلىمنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قالامگەرلەر تاراپىنان پروفەسسور, باسىلىمنىڭ بەلسەندى اۆتورى نۇرگەلدى ءۋالي ۇلىنا «قازاق ءسوزىنىڭ تامىرشىسى», ء«تىلدىڭ تەگىن, شەجىرەسىن تاراتۋشى» دەگەن باعا بەرىلدى.
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ كيەلى تابالدىرىعىن جاس زەرتتەۋشى رەتىندە اتتاپ, بۇگىندە وسى سالا ابىزدارىنىڭ بەلەسىنە كوتەرىلگەن عالىم, رۋحانيات قايراتكەرى نۇرگەلدى ءۋاليدى تەلەگەي تەڭىز ۇلت قازىناسىن كەشەندى زەرتتەگەن, تەرەڭىنەن زەردەلەگەن تۇلعا رەتىندە ماقتان تۇتامىز. جاراتقان قۋات بەرىپ, جاڭا بۋىنعا ءجون-جوبا كورسەتە بەرۋىنە تىلەكتەسپىز.
جامال مانكەەۆا,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
