ەلىمىز بويىنشا سىناپپەن لاستانعان ەڭ ءىرى اۋماق پاۆلودار قالاسىنىڭ سولتۇستىك ونەركاسىپ ايماعىندا ورنالاسقانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. اۋماقتاعى توپىراق قاباتى مەن «بىلقىلداق» كولىندە جىلدار بويى شامامەن 900 تونناداي سىناپ جينالعان. كەيىنگى 20 جىلدا مۇندا كەشەندى جۇمىس قولعا الىنىپ, «جەر قاباتىنداعى قابىرعا» جوباسى جالعاسىپ جاتىر.
تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتا كەتەلىك, «حيمپروم» دەپ اتالعان پاۆلودارلىق زاۋىت 1975–1993 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس ىستەگەن. سىناپتى پايدالانا وتىرىپ كاۋستيكالىق سودا مەن حلور شىعارعان قاۋىپتى وندىرىستە 82 ەلەكتروليزەر بولعان. 28 جىل ىشىندە كاسىپورىننان توپىراق قاباتىنا شامامەن 1 350 توننا سىناپ تۇسكەن دەپ شامالانادى. بىراق بۇل ناقتى سان ەمەس. زياندى زاۋىت جابىلعان سوڭ وندا قۇرامىندا سىناپ بار قالدىقتار مەن توپىراق پوليگوندارى, ەلەكتروليزدەر مەن ءوندىرىس سۋىن جينايتىن سۋقويمالارى انىقتالدى. سول ۋاقىتتا مەملەكەت بيلىگىنىڭ الدىندا حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋ جانە وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەلەرى تۇردى. قوعام تاراپىنان بۇعان بايلانىستى نارازىلىق تا كۇشەيىپ, جىلدار بويى ءجيى تالقىلانعان تاقىرىپقا اينالدى. «بىلقىلداق» كولى سول زياندى قالدىقتاردىڭ ورداسىنا اينالعان.
«بىلقىلداق» كولى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى بۇگىنگى ەكولوگيالىق احۋال قانداي؟ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى جومارت اليەۆتىڭ ايتۋىنشا, سىناپپەن لاستانۋ پروبلەماسىن شەشۋ – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلى پاۆلودار وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ءبىرى. كەيىنگى 20 جىل ىشىندە اتالعان اۋماقتا جۇيەلى جۇمىس ۇيىمداستىرىلعان. لاستانۋ وشاقتارىنا مونيتورينگ (اتموسفەرالىق اۋانىڭ, جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ, توپىراقتىڭ جانە ت.ب. جاعدايىن باقىلاۋ), بۇرعىلاۋ, قوسىمشا باقىلاۋ ۇڭعىمالارىن ورناتۋ جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
– 2016 جىلى وتاندىق, حالىقارالىق ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, پاۆلودار قالاسىنىڭ سولتۇستىك ونەركاسىپتىك ايماعىنىڭ دەمەركۋريزاتسيا جانە سىناپپەن لاستانۋ وبەكتىلەرىن وڭالتۋ جونىندەگى تۇجىرىمداما ازىرلەندى. تۇجىرىمداما قىسقا, ورتا, ۇزاقمەرزىمدى مىندەتتەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋدى ۇسىنادى, بۇل بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق, تەحنيكالىق شارالاردى كوزدەيدى. اۋىر مەتالدى تەجەۋ – باستى ماقسات. ودان سوڭ 2017 جىلى سىناپ مونيتورينگى باعدارلاماسى تۇزەتىلىپ, اتموسفەرالىق اۋانىڭ, توپىراقتىڭ, جەراستى, جەرۇستى سۋلارىنىڭ, قار جامىلعىسىنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋ, بالىقتار الەمى مەن سۋدا جۇزەتىن قۇستاردىڭ بيولوگيالىق ۇلگىلەرىن, «كاۋستيك» اق-دا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ شاش ۇلگىلەرىن تالداۋ ەنگىزىلدى, – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
اۋماقتا 2019 جىلى جەراستى سۋىن ىرىكتەۋ ءۇشىن قوسىمشا 41 باقىلاۋ ۇڭعىماسى بۇرعىلانسا, 2021 جىلى سۋ جيناقتاعىشقا تۇسەتىن اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىندى بۇرۋ ءۇشىن درەناجدىق ارىق ورناتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلگەن.
2022 جىلى سىناپپەن لاستانعان ۋچاسكەلەردى كارتاعا ءتۇسىرۋ جۇمىسى اياقتالدى, سىناپپەن لاستانۋ دەرەكقورى ازىرلەندى. بۇدان بولەك, بيىل 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان سىناپ مونيتورينگى باعدارلاماسىنا تۇزەتۋ جۇرگىزىلەتىن بولادى. مونيتورينگتى بيىل اككرەديتتەلگەن سىناق ورتالىعى – «Gio Trade» جشس جۇرگىزىپ جاتىر. كومپانيا مالىمەتىنشە, ماماندار 75 اتموسفەرالىق اۋا, 24 توپىراق, 16 جەرۇستى سۋلارى, 10 قار جامىلعىسى, 509 جەراستى سۋلارى سىنامالارىن, قۇستار مەن بالىق الەمىن زەرتتەۋدى, 9 شاش سىناماسىن الۋدى جوسپارلاعان. سونداي-اق 15 باقىلاۋ ۇڭعىماسىن قالپىنا كەلتىرۋ كوزدەلگەن.
بۇل جەردەگى نەگىزگى قاۋىپ كوزى – «بىلقىلداق» كولى (سۋ جيناقتاعىشى). ول 1973 جىلى «بىلقىلداق», «شوپتىكول» كولدەرىنىڭ ورنىندا سارقىندى سۋلاردى جيناقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. اۋماعى شامامەن 2,1 گەكتاردان اساتىن سۋ جيناقتاعىش بۇرىنعى حيميالىق زاۋىتتىڭ ورنىنا جايعاسقان «كاۋستيك» اق-عا 2030 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلگەن.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ونەركاسىپتىك ايماقتا بۇرىنعى №6 سورعىدان كولگە دەيىنگى اۆتوجولدىڭ باتىس جاعىنان «جەر قاباتىنداعى قابىرعا» – سۇزگىگە قارسى پەردەسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان. بۇل سىناپ قالدىقتارى جينالعان ارنايى ورىندارداعى ۋلى ەلەمەنتتەر ەرتىس وزەنى مەن جاقىن ماڭداعى اۋىلدارعا جەتپەۋى ءۇشىن تۇرعىزىلعان. جەر استىنداعى قابىرعانىڭ تەرەڭدىگى 8-15 مەتردى قۇرايدى. سىناپتى تۇمشالاپ قويۋعا ارنالعان قابات ءتۇزۋ ءۇشىن اۋەلى ۇزىن ورلار قازىلعان. ودان سوڭ شۇڭقىرلارعا سازدى بالشىق پەن تيكسوتروپتى سۇيىقتىق توگىلگەن. ناتيجەسىندە, جەر استىندا ۇزىندىعى 2,4 كم حيميالىق ۋلى زات وتپەيتىن قورعانىس پايدا بولعان.
– سولتۇستىك ونەركاسىپ ايماعىنىڭ دەمەركۋريزاتسيا جانە سىناپپەن لاستانۋ وبەكتىلەرىن وڭالتۋ جونىندەگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ كەزىندە, ءارى بۇرىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە كول تۇبىندەگى سىناپتىڭ كولەمى شامامەن 13,2 توننا دەپ باعالاندى. بىراق سىناپتىڭ جەراستى سۋلارىنا ارالاسۋى ىقتيمالدىلىعىن انىقتايتىن قوسىمشا زەرتتەۋلەر قاجەت. «جەر قاباتىنداعى قابىرعانىڭ» تيىمدىلىگىن باقىلاۋ ءۇشىن 25 باقىلاۋ ۇڭعىماسى بۇرعىلاندى. ولار ارقىلى تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سىناپتىڭ ەرتىس وزەنىنە جەتۋ قاۋپى بايقالمايدى. 2022 جىلدان باستاپ وزەننىڭ جوعارى ارناسى – اباي وبلىسىمەن شەكارادا, تومەنگى بولىگى – رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكاراداعى اۋماقتاردا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. كەيىنگى 3 جىلداعى سىنامالار سىناپتىڭ بولۋىن انىقتاعان جوق. بۇل ترانسشەكارالىق سيپاتتاعى قاۋىپتىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. وزەن سۋىنىڭ ساپاسى وڭىردە 9 ارنايى بەكەتتە تەكسەرىلەدى. «قازگيدرومەت» رمك پاۆلودار فيليالى تۇراقتى گيدروحيميالىق مونيتورينگتەرىن جالعاستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, بيىلعى العاشقى بەس ايدىڭ قورىتىندىسىندا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن سۋ ارتەرياسىنداعى سىناپتىڭ مولشەرى 0,00001 مگ/دم3-ءدى قۇرادى. بۇل بارلىق قاۋىپسىزدىك نورماتيۆتەرىنە ساي كەلەدى, –دەيدى ج.اليەۆ.
«كاۋستيك» اق ساراپشىلارىنىڭ اقپارىنشا, بۇرىنعى حيميالىق زاۋىتتىڭ اۋماعىندا جالپى كولەمى 900 توننا سىناپ قالدىقتارى بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى وندىرىستىك قالدىقتارعا ارنالعان ارنايى پوليگون وشاقتارىندا كومىلگەن. وكىنىشكە قاراي, ونداعى سىناپتىڭ جەراستى سۋلارىمەن ارالاسۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋگە دەن قويىلماي وتىر.
«بىلقىلداق» كولىنىڭ, ونىڭ اينالاسىنداعى اۋماقتىڭ ماسەلەسىمەن پاۆلودار وبلىسىنىڭ قۇزىرەتتى باسقارمالارى شۇعىلدانادى. ءوڭىر باسشىلىعى جىل سايىنعى قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس, ەرتىس وزەنىنە سىناپ قالدىقتارىنىڭ تۇسپەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇمىستاردى تۇراقتى جۇرگىزىپ كەلەدى. كول ماڭايىنداعى 4 باقىلاۋ نۇكتەسىندە توپىراق سىنامالارى الىنىپ, بارلىعىندا رۇقسات ەتىلگەن شەكتى كونتسەنتراتسيانىڭ ارتۋى بايقالماعان. ياعني ەڭ كوبى 0,18 مگ/كگد-ى كورسەتكەن. قولدانىستاعى نورماتيۆ – 2,1 مگ/كگ.
پاۆلودار وبلىسى
